Rýhanııat • 20 Qańtar, 2020

Adamdyqtyń qaınary

101 retkórsetildi

Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasynda elimizde kútiletin biregeı shara – uly aqynnyń 175 jyldyq mereıtoıynyń ótkizilýiniń, oǵan jappaı halyq bolyp daıyndalýdyń qanshalyqty mańyzdy jáne qajetti ekendigi aıtylady. Bul sharalar «toı toılaý úshin emes, oı-órisimizdi keńeıtip, rýhanı turǵydan damýymyz úshin ótkizilmek» deıdi Prezıdent sóz basynda máseleni birden ashyp.

Dańǵazalyqty ýaqyt kótermeıdi. Danyshpan aqyn aıtqandaı, «beker mal shash­paq­tan» arylatyn kezimiz jetti. Sondyqtan uly aqynǵa ar­nal­ǵan 500-diń ústindegi is-shara ýaqyt talabyna saı jańasha deń­geıde atqarylýy tıis degen Qasym-Jomart Kemeluly oı-tolǵamdaryn «Ulttyq bol­mystyń úlgisi», «Memleket isiniń múddelisi», «Jańa qoǵam­nyń janashyry», «Álemdik máde­nıettiń tulǵasy», «Torqaly toı­dyń taǵylymy» degen maqala taqyryp­taryn­da túıip aıtady.

Abaı zamany men búgingi ýaqyt bir emes. Alaıda ortaq máseleler jetkilikti. Ásirese sol kezdegi qazaq qoǵamyna tereń úńilgen hakim Abaı halyqty keri tartatyn dertterdi tamyrshydaı dál tanyp, aldyńǵy qatarly mádenıetti elge qaıtsek jetemiz, kim bolýymyz kerek, el bolashaǵy – jastardyń boıynda qandaı qasıetter bolsyn, neden qashsyn, nege umtylsyn, jaqsylyǵy­myz qaısy, jamandyǵymyz nede degen tárizdi ómirlik suraqtarǵa jaýap izdedi. Batysqa, Shyǵysqa úńildi, oı qorytty, jol nusqady.

Mine, sol kezderde Abaı aıt­qan ashy shyndyq, eskertýler búgingi táýelsizdik zamanynda da aldymyzdan andaǵaılap shyǵyp otyr. Joıylyp ketken joq. О́z betinshe joıylar túri de joq. Odan arylýdyń jolyn taǵy da Abaıdan izdeýimiz kerek.

Bul rette Prezıdent Q.Toqaev jalpylyqqa barmaı, Abaıdyń ózine júginip, HHI ǵasyrdaǵy búgingi Qazaq­stannyń kókeıkes­ti máselelerimen baılanystyrady. Adam ómirindegi bilim men ǵylymnyń, kóp til bilýdiń, ony el ıgiligine jumsaýdyń mańyzyn Abaı tereń sezingen. Avtor uly aqynnyń «Ǵylym tappaı maqtanba», «Paıda oılama, ar oıla, Talap qyl artyq bilýge», «Árbireýdiń tilin, ónerin bilgen kisi onymen birdeılik daǵýasyna kiredi, asa arsyzdana jalynbaıdy» degen oı tolǵamdaryn qazir­gi ýaqyt talabymen sabaqtas­tyra taldaı otyryp, búgingi zaman úshin óte mańyzdy ıntellektýaldy ult qalyptastyrý ıdeıasy Abaıdan bastaý alǵanyn alǵa tartady.

«Sondyqtan Abaıdy tereń tanýǵa basa mán bergenimiz jón. Abaıdy taný – adamnyń ózin ózi tanýy. Adamnyń ózin ózi tanýy jáne únemi damyp otyrýy, ǵylymǵa, bilimge basymdyq berýi – kemeldiktiń kórinisi. Intel­lektýaldy ult degenimiz de – osy. Osyǵan oraı Abaıdyń sózi urpaqtyń baǵyt alatyn temir­qazyǵyna aınalýy qajet», deıdi maqala avtory.

Intellektýaldy ult – búgingi ýa­qyt­­tyń da ózekti máselesi. Bul yńǵaı­da taǵy da uly aqynǵa júginemiz. Al Abaıda ıntellektýaldy ult bolýdyń jaıyna arnalǵan qazynaly oı mol. Alysqa barmaı-aq myna bir ulaǵat­ty sózine nazar aýdaralyq: «Tegin­de adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozady. Odan basqa nárselermen ozdym ǵoı demektiń bári de aqymaqshy­lyq», deıdi hakim. Mine, bul – bizdińshe, ıntellektýaldy ult bolýdyń negizgi qaǵıdalarynyń biri dep bilemin. Bul ǵıbratty oı-tolǵaýdy oqyp, jalań jattap alý az, ony memleket bas­qaryp otyrǵan sheneýnikten bastap qara­paıym eńbek adamyna, ot-jalyny bo­ıyn­daǵy elimizdiń bolashaǵy – qa­rymdy jastar­ǵa deıin ómirlik ustany­my­na aınaldyrsa, elimizdiń jeter bıi­gi, alar asýy joǵaryda bolmaǵy sózsiz.

Ádiletti qoǵam qurý Abaı­dyń basty armany bolatyn. Pre­zıdent Q.Toqaevtyń «Ha­lyq únine qulaq asatyn mem­leket» qurý tujyrymdamasy ádiletti qoǵam qurý maqsatymen úndes­ken Abaı armanynyń oryndalýy dep bilemiz. «Zań ús­tem­digin jáne qoǵamdyq tártipti saqtaý barshaǵa ortaq mindet ekenin uǵynǵan jón. Halyqtyń bılikke degen qurmeti bolmasa – eldigimizge syn. Sondyqtan aza­mat­tarǵa, ásirese jas­tarǵa mem­le­ketti syılaýdyń mán-ma­ńy­­­zyn túsindirý qajet. Osy rette taǵy da Abaıdyń mur­asy­na zeıin qoıǵan abzal», deıdi Qa­sym-Jomart Kemeluly. Ashyq dıa­logter alańyn qurý el múd­desi, ult muraty ortaq ekenin bildiredi.

Abaı óz zamanynda-aq bul baǵytta syndarly oılaryn aıtqan. «Keleli keńes joǵal­dy, El sybyrdy qolǵa al­dy», «Sybyrdan basqa syry joq, Sharýaǵa qyry joq», «Qý til­menen qutyrtyp, Keter bir kún otyrtyp» dep keletin oı-tolǵamdardan týyndaıtyn kele­li máselelerdi maqala avtory oryndy tarata aıtyp, árqaısy­myzǵa úlken oı salady, qo­ǵam aldyndaǵy jaýapkershilikti júkteıdi. Qazirgi kezde popýlızm teris tendensııaǵa aınalyp barady. Áleýmettik jelilerdi paıdalanyp, tasada otyryp, qazirgi zamannyń tynyshtyǵy­na, halyqtyń berekeli tirligine tas atatyndardy kim-kimde biledi. Olar nebir surqııa oılarymen, «túımedeıdi túıedeı etip» kórsetýimen halyqty adas­tyrǵysy keledi. Jalań uran, ásire qyzyl sózdi sýdaı sapyrady. Shyndap kelgende, bul eldiń damýyn kenje qaldyratyn, ulttyń biregeıligin álsiretetin qaýipti qubylys ekenine nazar aýdarylady. Prezıdent Abaı aıtqandaı, artyq maqtanǵa salyný, ózgeni qor kórip, ózin zor tutý, ónimsiz daý qýý adamdyqta da, eldikte de jaraspaıtynyn eske salady.

HHI ǵasyrdaǵy jańa qoǵamda ulty­myz qandaı qasıetterdi boıymyzǵa sińirýimiz qajet degende, taǵy da uly Abaıdyń danalyq fılosofııasy aldymyzdan shyǵady. Aqynnyń «To­lyq adam» formýlasy – qazaq halqynyń ómirlik fıloso­fııa­syna aınalýy tıis, deıdi Prezıdent Q.Toqaev. Al «Aqyl, qaırat, júrekti birdeı usta, Sonda tolyq bolasyń elden bólek» dep keletin «Tolyq adam» formýlasyn halyq bolyp tereń zerdeleı aldyq pa? Bul úlken suraq. Sondyqtan da Abaı mereıtoıyn ótkizý, joǵaryda aıtqandaı, jaı toı toılaý emes, ǵulamanyń dúnıetanymyna, ustanǵan ómirlik konsepsııasyna, ultqa usynar baǵdarlamasyna keshendi zertteýler júrgizý, ony halyqqa jetkizý, qarapaıym sózben túsindirip boıyna sińirý, ómirlik qaǵıdaǵa aınaldyrý ekenin alǵa tartady.

«Biz Abaıdyń «tolyq adam» tujyry­myn qaıta zerde­leýimiz kerek. Bul baǵytta ǵalym­dary­myz tyń zertteýlerdi qolǵa alýy qajet. «Tolyq adam» konsepsııasy, shyndap kelgende, ómirimizdiń kez kelgen salasynan, memleketti basqarý men bilim júıesiniń, bıznes pen otbasy ınstıtýttarynyń negizgi tuǵyryna aınalýy kerek dep esepteımin», deıdi avtor.

Abaı aıtqan ósıet búginde de ma­ńyzdy. Masyldyqpen kúres, ýaıymsyz salǵyrttyqqa, bosteki oıyn-kúlkige salynbaý, eńbek­tiń qadirin bilý, kásippen shuǵyl­daný, sharýaqorlyq daǵdy­laryn boıǵa sińirý jónindegi oı-tolǵanystar qazirgi kezdiń de basty qaǵıdasyna sáıkes keletini sózsiz. «Erinbeı eńbek qylsa, túńilmeı izdese, ornyn taýyp istese, kim baı bolmaıdy?» deıdi Abaı. Týra búgingi ýaqyttyń sózi emes pe? Kásip­kerlikke keń jol ashylyp otyr. Kási­bińdi tap, eńbekten, izden, – bul mem­le­ketimiz ustanyp otyrǵan basty baǵyty.

Uly Abaıdy ózimiz ǵana tanyp qoımaı, álemge tanytý, Qytaı eli Lao-szy, Konfýsıımen, Reseı Dostoevskıı, Tolstoımen, Fransııa Volter, Rýsso­men tanylsa, keleshekte «Qazaq halqy – Abaıdyń halqy» degen iltıpatqa ıelenýi kerek, deıdi Prezıdent. Bul árıne óz-ózimen atqaryla qalatyn sharýa emes. Ol úshin Abaı eńbekteri álem tilderine: aǵylshyn, arab, japon, ıspan, ıtalııan, qytaı, nemis, orys, túrik, fransýz tilderine aýdarylýy kerek degen mindet qoıylady. Abaı týraly derekti fılm men teleserıaldardyń túsirilýi, respýblıkalyq, halyqaralyq deń­geıde teatr jáne óner festı­val­darynyń ótýi, ádebıet jáne ónerdiń úzdik týyndylaryna Abaı atyndaǵy memlekettik syı­­lyq­­tyń taǵaıyndalýy aqyn toıy­nyń jaı toı emes, Elbasy aıtqan rýhanı jańǵyrý salasyndaǵy úlken serpilis bolatynyn bildiredi.

Bul kim-kimge de úlken jaýap­ker­­­shilik mindetteıdi. M.H.Dýlatı atyn­daǵy Taraz ýnıversıteti de bul baǵytta aýqymdy jumystardy júrgizedi degim keledi. О́ıtkeni Abaı toıy – halyq toıy, rýhanı serpilis, jańǵyrý sharasy bolmaq.

 

Mahmetǵalı SARYBEKOV,

M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

 

Sońǵy jańalyqtar

Abaı murasyna arnalǵan kórme

Rýhanııat • Keshe

Jaǵa ustatqan jat qylyq

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar