Rýhanııat • 21 Qańtar, 2020

Qaıyq kútken kún

69 retkórsetildi

Atyraýda ótken jazýshy, dramatýrg Rahymjan Otarbaev atyndaǵy III respýblıkalyq teatr festıvali – «Rýhanı jańǵyrý» aıasynda aımaǵymyzda uıymdastyrylǵan dástúrli iri mádenı sharalardyń biri. Toǵyz teatrdyń basyn qosqan óner alamanynyń bel ortasynda bolyp, bes kún boıy kórnekti qalamgerdiń shyǵarmashylyǵymen tynystadyq. Toı tarqady, kóńilde kórikti oı qaldy.

Aıaqtalmaǵan án

Festıval shymyldyǵyn  Nur-Sultan qalalyq Q.Qýanyshbaev atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq mýzykalyq drama teatry «Ámire» qoıylymymen ashty.  Qoıýshy rejısseri – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri N.Jumanııazov. Basty róldi somdaǵan – akter Q.Buǵybaı.

Ámire  – Fransııada. Parıj konserva­torııasynyń professory, fransýz áıeli bir top ónerpazdarmen aýdarmashy arqy­ly tildesip: – Keshirińizder, mundaı ǵala­mat daýystyń bolýy múmkin emes! Ol tama­ǵyna dybys kúsheıtkish salyp alǵan! – dep Ámireden kózin aýdarmaı, uzaq qarap qaldy. Ánshiniń janyndaǵylar: – Bittiń, Ámire dos, myna hanym qazir seniń aýzyńdy ashyp, kómeıińdi qoparady, – dep kúlip, ázilge kezek beredi.

Iá, fransýzdardy osylaı tańǵal­dy­ryp qaıtqan áıgili Ámire ǵoı ol. M.Áýezovtiń «Eńlik-Kebek» tragedııa­syndaǵy Japal rólin alǵash bolyp som­daǵan onyń armany asqaq edi...

Dramada 1925 jyly Parıjde ót­ken dúnıejúzilik kórmede keńestik dele­gasııanyń quramymen birge óner kór­setken Ámire Qashaýbaevty sol elde emıgrasııada júrip, eldi saǵynǵan Mustafa Shoqaı izdep keledi. Alǵashqy jáne aqyr­ǵy kezdesý. Ánshiniń budan keıingi on jyl ómiri tyńshylardyń tepkisinde ıt qorlyqpen ótedi. Aıyptyń basy – Mus­tafamen tanysyp, birge sýretke túsip, onyń amanattap tapsyrǵan hatyn elge jetkizgeni.

Qoıylym sońynda Ámireniń sahnada aýnap-qýnap saǵynyshyn basyp: – Sende keý­deme syımaı soqqan júregimniń dúr­sili bar. О́zińe taban basqanymda bar qaı­ǵy-qasiretimdi umytyp, halqymnyń qoshe­metinen tóbem kókke jetkendeı bolýshy edi. Qaıran buıyrmaǵan dúnıe-aı! Qaıran Tólegen, Shege! Aqan seri aǵataıym! О́mirge án bolyp kelgen Ámire, án bolyp ketti degeısińder, dep qaıyr-hosh aıtysýy kórermendi muńaıtty. О́ner báıgesinde teatr ujymy I oryndy ıelendi.  

 Sekseýilge balta ótpeıdi

Festıval barysynda Túrkistan qala­lyq R.Seıtmetov atyndaǵy sazdy drama teatry sahnalaǵan «Mustafa Shoqaı» dra­masynyń da kórermeni boldyq. Mus­tafanyń jas kezin J.Mahanov oınasa, orta jasyn M.Qurmanbekov somdady. Qoıýshy rejıssery – A.Naýryzbaev.

Qoǵam qaıratkerleri A.Baıtursynov, M.Dýlatov, Á.Bókeıhanov, T.Rysqulov jáne M.Shoqaıdyń májilisinde olardyń birigýge anttasýy – dramadaǵy tarıhı oqı­ǵalardyń basym tustarynyń biri.

– Az halyqtyń serkesi bolǵansha, kóp halyqtyń erkesi bolǵan jaqsy eken, dúnıe-aı! – dep keýdesi kúıinishke tol­ǵan Mustafanyń kóreshegi kóp boldy. Dám aıdap, nemistiń de nanyn jedi. Sol jerde tutqynǵa túsken qandastaryna kezikti. Konslagerdegi tesik tóbeden sý sorǵalap, buryshtan egeýquıryq jor­ǵalap, qabyrǵasy kógergen dymqyl, syzdy jerde bıttep, kirden shirip ıistenip, qotyr­dan qyshynyp, juqpaly dertten, ashtyqtan ólimshi halge jetken tut­qyndarǵa qarap, jany túrshikti. «Mus­tafa, baýyrym!» dep ańqyldap, ózine qaraı empeńdep júgirgen qazaqtyń kóz aldynda oqqa ushqanyn da kórdi. Kóre-kóre kóńil sýyndy, júrek qaraıdy.

Keń ashylǵan qazaqy qushaqqa enip, mol jaıylǵan dastarqan basynda maldas quryp otyryp, darhan dalanyń saf aýa­symen keýdesin kerip tynystaı almaı, shettep júrip, shermende bop ótken esil er­ge týǵan jerdiń torǵyn topyraǵy da buıyr­mady. Bul da ómirdiń óksigi ǵoı. 

Mine, «Mustafa Shoqaı» dramasynan alǵan áserimiz osyndaı.

О́rmekshiniń tory

Jetisaı qalalyq Q.Jandarbekov atyn­daǵy drama teatry kórermenge «Túnek tory» (Nashaqor týraly novella) dra­masyn usyndy.  Basty róldi jas akter S.Árip­hanov somdady. Qoıýshy rejısseri – E.Qabdyl.

Qoıylym bir top jas pen tártip saqshysynyń arasyndaǵy qaqtyǵyspen bastaldy. Kelesi kóriniste arbaǵa tańyl­ǵan professordyń otbasyndaǵy mamyra­jaı tirshilikke kóńil aýdardyq. Bas keıipker Jalqytaı ata-anasyna Toǵ­jan esimdi boıjetkendi tanystyrdy. Das­tarqan basyndaǵy jaımashýaq bul bas­qosýdy kenetten soǵylǵan qońyraý úni buzdy. Telefonnyń arǵy jaǵynan estil­gen «qaryzyńdy qaıtar, áıtpese...» degen óktem daýys shańyraqtyń jalǵyz ulyn tún tórinde saıran qurǵan nashaqorlar ále­mine súırep áketti. Aıdyń-kúnniń ama­nynda bota tirsek bozbala órmekshiniń toryna baryp top ete tústi. Bul shyr­maýyqtyń ishinde paıdakúnemdik, ekijúz­dilik, satqyndyq, saıqaldyq, aldaý, arbaý... nebir páleniń bári bar. Bul tor mańyna jýyǵandy on orap alady. Jary­ǵy joq túnekten keri jol taýyp, shyǵyp kór...

Pesa avtory adasyp baryp táýbege kelgen Jalqytaıdyń óksikke toly jas  ómirin sýretteý arqyly batyr halyqtyń búgingi urpaǵyna tajal bolyp tóngen nashaqorlyqty qoǵamnan alastaýǵa ún­deıdi. Úzdik ssenografııa atalymynyń jeńim­pazy bolǵan jetisaılyq teatrdyń qoıylymyna jınalǵan jastardyń kóptigi bizdi qýantty.

 Sońǵy aıaldama

«Farıza aqyn nege jalǵyzdyqty tań­dady?» degen suraqqa jaýap izdegen­der janynda júrgen jigit-jeleń arasynan dos taba almaı, qaryndasqa mu­ńyn shaqqan Muqaǵalı Maqataevtyń «Farızaǵa» degen óleńine úńiledi. Pánı dúnıe­den párýana bop ótken aqynnyń qalam­dasqa degen qamqor kóńilinen, tileý­les nıetinen syr izdeıdi. Múmkin ór minezdi qyzdyń mysy basyp, mazdaǵan bir sezim jigit keýdesinde tunshyǵyp jatyp sóndi me eken?.. Pendeler osy jaıtty bi­lýge nege qushtar?

«Farıza men Muqaǵalı» dramasy osyn­daı tumandy oılardan aryltyp, adamdar arasynda sezimnen de bıik tura­tyn rýhanı jaqyndyqtyń baryn alǵa tartady. Jetkizbeıtin dúnıeni qýyp, jantalasyp júrgendermen isi joq, óleń­nen berik qamal turǵyzyp, ózderiniń ále­minde ómir súrgen qos aqyndy ózara muń tarqatýǵa jeteleıtin de osy poezııa qudi­reti.

Festıval barysynda bul qoıylymdy eki óner ujymy –  Mańǵystaý oblystyq N.Jantórın atyndaǵy mýzykalyq drama teatry men Qaraǵandy oblystyq S.Seı­fýllın atyndaǵy akademııalyq qa­zaq drama teatry kórermen nazaryna usyndy. Eki qoıylymnyń da rejısseri – N.Jumanııazov. Muqaǵalı rólinde A.Imanqulov (Mańǵystaý), N.Qalkenov (Qaraǵandy)  oınasa, Farıza rólin E.Kerimbaeva (Mańǵystaý), D.Zaıtova (Qaraǵandy) somdady. О́ner dodasynda qaraǵandylyq aktrısa D.Zaıtova «Úzdik áıel adam beınesi» atalymy boıynsha  mara­pattalyp, al Aqtaý teatry II oryndy ıelendi.

 Temirbektiń tilegi

Aqtóbe oblystyq T.Ahtanov atynda­ǵy drama teatry «Temir-Narkom» tarıhı dra­masyn sahnalady.

Temirbek Júrgenovteı kórnekti mem­leket jáne qoǵam qaıratkeriniń sahnalyq obrazyn jasaý úshin avtor kóp izdendi. Rejısser qansha ýaqytyn sarp etti eken? Al akter she, ol qandaı sezimdi bas­tan keshti? Qoıylymnan keıin basty róld­i somdaýshy 28 jastaǵy jas akter N.О́teǵu­lovpen az-kem áńgimelesýdiń sáti tústi.  

– Qoıýshy rejısser M.Habıbýllın maǵan usynys bildirgende az-kem oılanyp qaldym. Bul kisi ómirde bolǵan adam. Kó­zin kórgender bar. Sondyqtan naqty derek­terge júginip, jiti zertteýdi qolǵa aldyq. Tarıhshylarmen kezdestik. Onyń elimiz úshin qandaı ister atqarǵanyn tolyqtaı bilgen kezde shynymdy aıtsam, kózime jas aldym. Maǵan «Temkeń bolmaǵanda bizde óner bolar ma edi?» degen oı keldi. Ol kisiniń kıesinen qoryq­tym. Onyń ústine estýimiz boıynsha, R.Otarbaev sondaı kisi... premera una­maı ma, ornynan turyp ketip qalady. Osyny da oılap qatty ýaıymdadym.

Avtor kózi tirisinde ózi qoıylymdy kórip, baǵasyn berip ketti. Kórsetilimnen keıin talqylaý bolǵan kezde Rahymjan aǵanyń aıtqan bir sózi kóńilimdi bosatty.­ Ol kisi «Men Temirbekti Aqtóbeden tap­tym» degende eńkildep jyladym. О́te aýyr dúnıe. Mundaı úlken pesany bir saǵat on bes mınýtqa syıǵyzý da – re­jısserdiń sheberligi. Róldi oınaý barysynda minezim ózgerdi. О́ıtkeni ómirde jum­saq adammyn. Temirdeı qatty, tisti adam­dy somdaý úshin maǵan úlken daıyn­dyq kerek boldy, deıdi akter. Aq­tyq márede aqtóbelik teatr II oryndy ıele­nip, akter N.О́teǵulov «Úzdik er adam beı­nesi» atalymy boıynsha marapat­taldy.

 Sultannyń saǵynyshy

Sahnada – qul bazary. Qojaıyn satý­ǵa shyǵarylǵan quldardyń básin bel­gileýde. Kezek Beıbarysqa jetti. Tártip boıynsha shyqqan tegin túgendep, Jamaq hannyń uly ekenin aıtqan bozbalany keketip, muqatqan shonjar: 

– O-o-o,  hannyń ulymyn de! О́zińdi zor sanap tursyń ǵoı.Túsir tómen basyń­dy! –dep buıyryp, janaryna muń tun­ǵan bozbalaǵa kóz toqtata qarady. Sol­ sátte onyń túıýli judyryǵyna naza­ry tústi.

– Qolyńda ne bar? Qane, kórset!

Buıryq eki ret qaıtalanǵan soń, Beı­barys amalsyz alaqanyn jazyp kór­setti. Qolyna qysyp ustaǵany – shókim­deı ǵana bir ýys shóp eken. 

– Iisi qandaı jaman edi?! Qurt kózin!

Qojaıyn bozbalanyń qolyn qaǵyp jibergende, alaqandaǵy jýsan jerge tógi­lip tústi. Bul ústemdikke Beıbarys ish­teı shıryǵyp, eseıip, aldaǵy kórejaq kún­derine tas-túıin bop bekinip, belin býdy. Basty róldi somdaǵan akter S.Tav­genniń ózine senimdiligi bizdi oqı­ǵanyń qoıý­lanar jýan ortasyna qaraı jeteleı tústi.

Aqmola oblystyq orys drama tea­try sahnalaǵan «Beıbarys sultan» dramasynyń ózindik  jańalyǵy mol boldy. Adamzatpen birge týyp, birge jasap kele jatqan baqtalastyq pen jaý­gershilik zamannyń qııan-keski urys qımyl­daryn shalt qozǵalys, qylysh, sadaq, oı, mýzyka, plastıka arqyly beı­nelep, kórermenge tilsiz túsindirý – qoıýshy rejısser O.Lýsıvanyń sátti sheshimderiniń biri boldy. Bul eńbek baǵalanyp, ol «Úzdik rejısser» atandy.

 Bas pen bás

Joǵalǵan basqa bás tigilgen kúndi de kórgen bul qazaq. Mundaıda aıaq astynan joq izdeýshiler de tabylady. Súıinshige beriler dollardyń býy qoısyn ba, jurt alaókpe shabysqa túsip, bas izdep júr...

Shymkent qalalyq J.Shanın atyn­da­ǵy akademııalyq Qazaq drama teatry sahnalaǵan «Bas» dramasyn kórip otyrmyz. Dúrkin-dúrkin sahnadan Maham­bet­tiń jalyndy jyrlary hormen aıtylyp, zamannyń zary sanada jańǵyra túsedi. 

Sholaq ǵumyr sholtań ete túskenimen, kóziniń tirisinde Mahambet babamyz ǵa­zız basyn eshkimge qorlatpaǵan bolatyn. Kóresini ólgen soń kórdi… R.Otarbaev­tyń «Bas» dep atalatyn sıýrrealıstik dra­masynda batyrdyń rýhyn mazalaǵan tirilerdiń hıkaıasy baıandalady.

Arheolog Noel, bas súıekten at-ton­daryn ala qashyp, keıin ony jabylyp, sabylyp júrip izdegen sheneýnikter (bú­ginginiń Yqylastary), aýyl aqsaqaly Qu­raq qarııanyń duǵa-tilegi, Jáńgir han, beı­bit kúnniń Isataıy men Mahambeti, ama­natqa adal Dáýlet... biri túńildiredi, biri súıindiredi.

Qoıylymnan jas akterlarmen birge áli de sapta kele jatqan aǵa býyn ókilin kórip, kóńil súısindi. Ustazdary myqty bul shákirtter shash seldirep, shattyq sıregen kemel jasta da eńbekqorlyǵymen daralanyp turady. Sondaı talantty tul­ǵanyń biri – Shymkent teatrynyń aq­saqal akteri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Májıt Ilııasqarov. Fes­tıvaldy qorytyndylaý sátinde Qu­raq róli úshin M.Ilııasqarov «Kórermen kózaıy­my» atandy. «Rahymjan Otar­baev­tyń Rýhanııat qory» taǵaıynda­ǵan ar­naıy júlde rejısser Q.Qasymovqa berildi. Teatr ujymy III oryndy ıelendi.

 Jalǵyzdyq

Festıvaldyń shymyldyq jabar qoıy­lymy – Atyraý oblystyq Mahambet atyn­daǵy akademııalyq drama teatry sah­nalaǵan «Jalǵyzdyq» dramasy boldy. Qoıýshy rejısseri –  M.Tomanov. Basty rólde – akter B.Zınýllın, Ana beınesinde – aktrısa G.Kósherbaeva oınady. Sondaı-aq plastıka arqyly bas keıipkerdiń ótken shaǵy men arman-ańsaryn beınelep jetkizer jıyntyq obrazdy somdaýshy bir top akterlar quramynyń da (E.Shamanov, A.Bádel, E.Jumatov, t.b.) atqarǵan óz mıs­sııasy bar.

Jazýshy, dramatýrg R.Otarbaevtyń «Jalǵyzdyq» shyǵarmasy anasy Shámen­niń (Shámsııa) rýhyna arnap jazylǵan bolatyn. Rejısser M.Tomanov osy ne­gizge súıene otyryp, kórermenge eki dúnıe­den bir-birine qol sozǵan ana men bala arasyn jalǵap turǵan jibek jipti – ǵumyr­lyq mahabbatty uǵyndyrýǵa kúsh saldy. Shyǵarmada ózen jaǵasynda qaıyq kútken jolaýshy bul saparǵa otbasymen shyqsa, sahnalyq nusqasynda ana rýhymen ońasha syrlasady. Bul pesa sózdi kóp kerek etpeıdi, bas keıipkerdiń ara-tura kómeıinen lyqsyp shyǵatyn jalǵyz aýyz sózi jetkilikti, túsinikti.

– Atyraýlyq teatr halyqtyń zor súıis­penshiligine ıe boldy. Kórermen tal­ǵamyn osyndaı týyndylarmen kóterý kerek. Álemdik masshtabtaǵy qoıylym boldy dep baǵa beremin,  – dedi  Eńbek Eri, KSRO halyq ártisi, Memlekettik syı­lyq­tyń ıegeri, ádilqazylar alqasy­nyń tóraǵasy Asanáli Áshimov.

Al jazýshynyń qyzy, jýrnalıst Qaragóz Rahymjanqyzy bolsa: – Sońǵy ýa­qytta ákem sharshadym dep kóp aıtatyn. Men onyń ómir boıy anasyn ań­sap, joqtap ótkenin jaqsy bilemin. Shaǵyn áńgimeden sahnalyq týyndy jasap, kóp sózsiz-aq ákemniń jan jarasyn, saǵy­nyshyn jetkize bilgen atyraýlyq teatr­ǵa rahmet! – dep qoıylym sońynda óz áse­ri­men bólisti.

Baıraqty báıgede mereıi ústem bol­ǵan atyraýlyq teatr Bas júldeni jeńip aldy. Ádilqazylar alqasynyń tóraǵasy Asanáli Áshimov aıtqandaı, bul jetistik – óner ujymynyń mańdaı terin bes sylyp alǵan ádil jeńisi!

... «Jalǵyzdyq»  dramasy ishki sa­raıyńdy muńǵa orap, kóp ishinde jalǵyz, jalqy ekenimizdi eske salady. Dara daýy­symyz estilmeı, tobyr arasyna juty­lyp, joǵalyp bara jatqanymyzǵa ókin­diredi. Jan-jaǵyńda – jyrtqyshtar, aınalań tolǵan ıt-qustar... meıirimge muq­tajbyz. Keń dúnıe tarlyq etip, bir-biri­mizdi ıyǵymyzben qaǵyp ótip, kúresý men tiresýden qaljyraǵan tánimizdi ońa­sha aralǵa jetkizer qaıyq kerek, qaıyq!

Ádebıet áleminiń asa iri ókili, dramatýrg Rahymjan Otarbaevtyń ulttyq dramatýrgııaǵa qosar úlesi, tyndyrar tirligi áli de alda bolatyn. Sóz zer­geri­nen kúterimiz kóp edi. Alaıda, jazaryn sarqyp jazyp ketken jampoz bar ma?! Onyń da súrlep saqtaǵan eń súbeli dú­nıesi, eń sońǵy syry óz boıynda ketti. Ǵumyr boıy izdegen joǵyn taýyp, kóńili jaı­­lanardaı talpyndyrǵan jetpistiń jaǵa­laýy jetkizbedi...

 

Baǵıla SAǴYNDYQQYZY

 

Atyraý   

 

Sońǵy jańalyqtar

Kitaphana kóbeıgen elde qylmys azaıady

Ádebıet • Búgin, 15:14

Zańsyz qarý-jaraq satqandar sottaldy

Qoǵam • Búgin, 12:50

Igerilgen ınvestısııanyń ıgiligi

Aımaqtar • Búgin, 12:37

Taraz: Bilim oshaǵyndaǵy zańsyzdyqtar

Aımaqtar • Búgin, 11:20

Abaıdyń dombyrasy qandaı bolǵan?

Abaı • Búgin, 11:09

Halyqaralyq jıynǵa qatysty

Saıasat • Búgin, 08:15

Jańa kodeks jobasyn talqylady

Saıasat • Búgin, 08:12

Shetelge shyqpaýǵa keńes berdi

Qoǵam • Búgin, 08:04

Saýdakenttiń sharýalary saqadaı saı

Ekonomıka • Búgin, 08:02

«Qarjy pıramıdalary» qaıtyp keldi me?

Ekonomıka • Búgin, 08:01

Depýtattar on bir usynys ázirledi

Parlament • Búgin, 07:56

Uqsas jańalyqtar