Qoǵam • 22 Qańtar, 2020

Qyzyltastaǵy jartas sýretteri

33 retkórsetildi

Jasyl alqap ishinde qyzyl tastarǵa oımyshtalǵan bul sýretterde sadaq kezegen mergenniń qımyl-qozǵalysynan asa saqtyqty baǵamdar edińiz.Shyńjańnyń bı óneri salasyna eren eńbek sińirgen, ár ult ókilderi urpaqtarynan qanshama talantty shákirtter tárbıelegen kásibı bıshi «Qazaq bı óneriniń negizderi» kitabynyń avtory Sálıma Orazqyzy óz kitabynda jaqsy aıtady. «Shyńjańnyń basqa jerlerinde de mundaı jartas sýretteri kóp kezigedi. Mysaly: Nylqy, Qorǵas aýdany, Aqkúńgeı, Qara Emil, Aqjar, Jartoǵaı jar sýretteri, Buratalanyń Arasan aýdanynyń úlken Kúmistaı eldi mekeninde órnekteledi...» – dep Altyntaýdaǵy áńgimesin baıyta túsedi...

Qaratóbe sýretteri, Tar­baǵataı, Morı, Qubyldaǵy tań­baly tastardaǵy sýretter. Qorla, Maralbasy, Char­qy­lyq, Qotan qatarly jerlerde de jartas sýretteri bar. Al­taı taýyndaǵy tańbaly tas sý­retteri alýan túrli adamdar obrazy kórinis tapqan já­ne sonymen birge eki kisilik bı men bir arqar sýreti tasqa oı­­myshtalǵan elesi bar. Bul alǵashqy qoǵamdaǵy adam­dar­dyń baıaǵyda paıda bol­ǵan ań aýlaý bıi bolýy múm­kin-aý. Al­tyntaýdaǵy jar­tasqa sadaq tartyp turǵan adamnyń sýreti oıylǵan. Bul taýdaǵy sýretti biletinder budan 6000-8000 jyl buryn dep topshylaıdy. Budan 20-40 myń jyl bu­ryn­ǵy sý­ret­terdi kóbinese Eý­­ropada, Af­rıkada jáne Azııa­­nyń barlyq jerlerinde kezdestiresiz. Sol Aq­baýyrdaǵy úńgir­tastyń kire beriste ishke attaǵan je­­rindegi qyna jazýlary só­zimizdiń bir dáıegi bolyp shy­ǵady. Onda da jol boıy bara jatqanda Qorjynbaı taýyn­da ornalasqan. Bul Shy­ǵys Qa­zaqstan oblysynyń Ulan aýda­­­nyna qarasty Sa­ǵyr, Bes­terek aýylynyń ma­­ńa­ıy bolyp keledi. Sol Qor­­jyn­baıdyń qaptalynda Qy­zyl­tas (Sorokın) taýy bar. Mu­nyń bári Qalba taýla­rynyń si­lemderi. Qalba taýynyń óz erek­­shelikteri bar. Munda bir-birine tekshelenip ke­te beretin qalba tastardy kóresiz. Sonyń biri – Aq­baýyr úńgirtasy. Bul ta­bı­ǵı-tarıhı eskertkish – tas ǵa­­­syrynan metall dáýirine aıaq bas­qan kezeń almasýdyń kýá­si ispetti.

Aqbaýyrǵa kire beristegi qyzyl josamen boıalǵan kóne petroglıfter saqtalǵan. Tas­tarǵa bederlengen 80-ge jý­yq sýrettiń ishinde adamdar, taýtekeler, arbalar men núkte, sheńber, syzyqsyndy belgiler bar. Kez kelgen belgini qurasa, teris tóńkerilgen adam álde jan-janýar keskini shyǵady. Úńgirtastyń tóbesi oıyq. Oıyq shetinde adam qolymen ja­salǵanyn ańǵarýǵa bolatyn iz­der saqtalǵan. Bul – tas úńgirde jatyp, aspan álemin zertteý maqsatynda jasalǵan qaraýyl shoqy bolýy múmkin degen boljam taǵy bar. Son­daı-aq adam qolymen qurylǵan sharýashylyq tanymynyń kórinisi bolýy da múmkin-aý deıdi...

Qalbany «Altyn Qalba» dep te ataıdy. Ejelgi zamanda da, qazirgi kezeńde de bul óńirde altyn keni kóp kezdesedi. Bul Aqbaýyrdaǵy oımen ózektes keletini belgili bıshi Sálıma Orazqyzynyń taýdyń arǵy betindegi sóz saptaýlary bylaı úndesip jatyr: «Altyn taýdaǵy jar­tasqa sadaq tartyp turǵan adamnyń sýreti oımyshtalǵan. Odan kórinetin tańba Qy­zyl­tastaǵy qu­ralaıdy kózge atar mergenniń qaraketin keıiptep turǵandaı. Kóptegen zert­teý­shiler Altyn taýdaǵy jartas sýretterin munan 6 myń, 8 myń jyl buryn oıylǵan jartas sýretteri dep mólsherlep otyr» dep túıindeıdi. Shirkin, Qyzyltas degenińiz de asyl tas­tyń maǵyna-mánin berip jatqan bolýy da múmkin-aý dep bir qoıasyz. Baıyrǵy bá­dizshilerdi Qyzyltas óz qa­sıetterimen eliktirmedi deı­siz be?!

 

 

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

Kitaphana kóbeıgen elde qylmys azaıady

Ádebıet • Búgin, 15:14

Zańsyz qarý-jaraq satqandar sottaldy

Qoǵam • Búgin, 12:50

Igerilgen ınvestısııanyń ıgiligi

Aımaqtar • Búgin, 12:37

Taraz: Bilim oshaǵyndaǵy zańsyzdyqtar

Aımaqtar • Búgin, 11:20

Abaıdyń dombyrasy qandaı bolǵan?

Abaı • Búgin, 11:09

Halyqaralyq jıynǵa qatysty

Saıasat • Búgin, 08:15

Jańa kodeks jobasyn talqylady

Saıasat • Búgin, 08:12

Shetelge shyqpaýǵa keńes berdi

Qoǵam • Búgin, 08:04

Saýdakenttiń sharýalary saqadaı saı

Ekonomıka • Búgin, 08:02

«Qarjy pıramıdalary» qaıtyp keldi me?

Ekonomıka • Búgin, 08:01

Depýtattar on bir usynys ázirledi

Parlament • Búgin, 07:56

Uqsas jańalyqtar