Rýhanııat • 23 Qańtar, 2020

Elimizdegi eń úlken eskertkish

282 retkórsetildi

Ulttyń uly tarıhynda kóne Taraz shaharynyń ózindik orny bar. Endi kóne qalanyń tarıhı nyshanyn saq­taı otyryp, ony qaıta jańǵyrtý, týrıs­tik ortalyqqa aınaldyrý – búginniń isi. El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev qasıetti Ulytaý jerinde ótken halyq­aralyq týrıstik forýmda «Ata-baba­la­rymyz­dyń rýhyn týrızmniń ozyq úlgi­leri arqyly dáripteýimiz kerek», degen bolatyn. Osy maqsatta Tarazdyń irge­sinen boı kótergen «Tekturmas» etno-tarıhı kesheni ejelgi shahar tarı­hyn tolyq beıneleıtin nysan deýge bolady. Keshen Talas ózeniniń jo­ǵarǵy jaǵalaýyndaǵy Tekturmas taýy­nyń bıik taý betkeıinde 24 gektar aýma­qty alyp jatyr. Tarıhı ańyzdarǵa qa­raǵanda, Tekturmas áýlıeniń azan sha­qyryp qoıǵan esimi Sultan Mahmut eken. Taǵy bir derekterde onyń Qarahan dáýi­rinde áskerbasy bolyp qyzmet et­ke­­ni baıandalady. Jalpy, Tekturmas kese­nesi Tarazda ilgeriden bar. Al jańa ashyl­ǵan «Tekturmas» tarıhı kesheni Áýlıeata óńirindegi ortaǵasyrlyq túrki elderiniń qasıetti mekenin kórsetetin, túrki tarıhynan syr shertetin tarıhnama retinde ári halqymyzdyń rýhanı jan-dúnıesin baıytyp, týrızmdi damytý maqsatynda salynǵan. Ǵajaıyp keshen Taraz tarıhynyń barlyq kezeńin qamtıtyn birneshe arhıtektýralyq qu­ry­­l­­ymnan turady.

Tarıhı keshendi tamashalaý áıgili Talas ózeni arqyly ótetin kópirden bas­­ta­lady. Kópirge kireberis jerde eki úlken stella turǵyzylǵan. Dóńgelek kún tárizdi tastyń birinshi betinde Uly Batys túrki qaǵandarynyń tańbasy beı­ne­­­lense, ekinshi betinde túrki halyq­ta­ry­nyń nanym-senimindegi Táńir qusy Samuryqtyń beınesi kórsetilgen. Túrki halyqtarynyń aıbarly belgisine aı­nalǵan arystannyń eki beınesi aq tústi mármár tastan quıylyp, kópir aıaq­ta­la­tyn jerdiń eki jaǵynda ornatylǵan. Músinderdiń bıiktigi 4 metr, salmaǵy 3 tonna. Arystandardyń túr kelbeti qazba ju­mystary kezinde tabylǵan artefakt beı­nesi boıynsha jasalǵan. Ejelgi mıfologııada ańdardyń patshasy arystan óz aýmaǵy men óz úıirin qorǵaıtyn, bılik pen baılyqtyń sımvoly bolyp eseptelgen. Al keshenge kireberistegi «Kóne Taraz» qaqpasy «Tekturmas» etno-tarıhı kesheniniń aıbynyn arttyryp tur. Shyǵys stılinde salynǵan qaqpanyń bıiktigi 10 metr, eni 14 metrdi quraıdy. Qaqpanyń eki jaǵynda kúzet turatyn bıik munaralary bar. Al ortasyndaǵy qasbetteri ár túrli oıý-órnektermen bezendirilgen. Onyń birinshi beti «Tekturmas etno-tarıhı kesheni» degen jazýmen áshekeılense, ekinshi betinde «Tarıh – tektiliktiń belgisi» degen jazý jazylǵan. Qaqpanyń eki shetindegi muna­ralardyń irgetasy jergilikti ta­bı­­ǵı tastan qalansa, al qabyrǵalary tra­ver­­­tınmen qaptalǵan. Munaralardyń al­dyń­ǵy jaǵynda naıza jáne qylyshpen qarýlanǵan saýytty eki jaýyngerdiń mú­­sindik beıneleri bar. Qos jaýynger músininiń boıy 2 metr, al salmaǵy 300 keli bolady. Keshenge kireberisten bas­talatyn baspaldaqtar men ishki jol­dar­dyń barlyǵy jergilikti tabıǵı qyzyl tastan jasalǵan. Baspaldaqtyń eki jaǵyndaǵy arnaıy aq tastardan jasa­lyp, ejelgi petroglıftermen áshe­keı­len­gen eskertkishterge Taraz óńirinen shyqqan tarıhı tulǵalardyń, ıaǵnı on tórt qaǵan men oıshyl ǵulamalardyń esimderi, olardyń bılik etken ǵasyrlary qashalyp tańbalanǵan. Munda jazylǵan bizdiń dáýirimizge deıingi VII-VIII ǵasyr­lar­daǵy áıgili Turan bıleýshisi Alyp Er Tońǵa esiminen bastap HV-HVI ǵasyr­lar­da Moǵolstan memleketiniń negizin qalaýshy Zahır Ád-Dın Babyrǵa deıingi qaǵandar men ǵulamalardyń esimderi urpaqqa ulaǵat ekeni sózsiz. Bul jerden áýlıe Tekturmas, shyǵys oıshyly Júsip Balasaǵun, túrki ǵalymy Mahmud Qashqarı, áıgili Talas quryl­ta­ıyn uıymdastyrýshy Qaıdý hannyń esimderin kórýge bolady.

3

Al baspaldaqtan joǵary kóterilgen boıda uly babamyz Áýlıeatanyń eńseli eskert­kishi bar. Tarıhı derek­ter­de Áý­lıe­­atanyń Qarahan áýletinen shyqqan han Shah-Mahmud Buǵra Qarahan ekeni aıty­lady. Aısha bıbi ómirden ótkende, onyń basyna mazar saldyryp, ózi qalǵan ómirin keseneni kúzetip ótkizgendikten, el aýzynda Áýlıeata atalǵan delinedi. Sonymen qatar Áýlıeatanyń ejelgi Taraz topyraǵynda Islam mádenıetin qalyptastyrý jolyn­da eńbek etkeni aıtylady. Búginde shahar ortalyǵyndaǵy Qarahan kesenesi HI ǵasyrdan beri saqtalyp kele jatqan kóne sáýlet úlgisi retinde qundy. Jańa boı kótergen Áýlıeata eskertkishiniń salmaǵy 10 tonna. Aq tústi mármár tastan quıylǵan eskertkish postamentiniń bıiktigi 8 metr, al músininiń bıiktigi 13 metrdi quraıdy. Bul elimizdegi eń úlken eskertkish bolyp sanalady. Eskertkishten ulylyq pen danalyqtyń beınesin kórýge bolady. Abyz tulǵa qos alaqanyn jaıyp, Jaratýshydan eline baq-bereke tilep turǵandaı keıipte berilgen. Al odan beride Tekturmas taýynyń Talas ózeni jaǵyndaǵy eń bıik betkeıinde Taraz qalasyn joǵarydan kórýge arnalǵan alańsha ornalasqan. Bul alańda qus ushý bıiktiginen Tarazdyń tynysy men Talas ózeniniń aǵysyna qarap, aınaladaǵy tarıhı dúnıelerdi tamashalaýǵa barynsha múmkindik jasalǵan. Al tamashalaý alańshasynyń ortasynda arnaıy bıik tastan jasalǵan bılik belgisi – Laýha tuǵyry ornatylǵan. Sımvolıkalyq belginiń eń ushar basynda álemdi jaratýshy Alla Taǵalanyń qasıetti Quran Kárimdegi uly sózi «Alladan basqa eshbir Táńir joq. Ol tiri, tolyq meńgerýshi» degen Quran súresi jazylǵan. Laýhanyń Quran aıaty jazylǵan jeriniń astyńǵy jaǵynda túrki halyqtarynyń tastaǵy tarıhy – áıgili Kúltegin babamyzdyń kóne rýna-túrki tilindegi jazýy beınelengen.

Alaıda, alyp arhıtektýralyq qu­ry­lys munymen toqtap qalmaıdy. Jos­parda keshenniń ekinshi, úshinshi kezeń­deri bar. Bolashaqta «Tekturmas» etno-tarıhı kesheni qosymsha tarıhı jáne tanymdyq nysandarmen keńeı­ti­le­di dep josparlanýda. Jospar boıyn­sha munda endi ejelgi qalalar men qa­maldar qabyrǵalarynyń úlgisine sáıkes, ortaǵasyrlyq qorǵandar men dýal­dar­dyń kórinisi salynady. «Kóne Taraz» qor­ǵany ejelgi kerýen-saraı­lar men sıtadelderdiń dástúrli arhı­tek­týralyq beınesi boıynsha jasalady. Sonymen qatar tarıhtaǵy Atlah shaı­qasy men Ańy­raqaı shaıqa­sy­nyń tasqa qashalǵan tarıhı beınesi moný­men­taldyq qabyrǵa betinde kórinis taba­dy. Budan ózge de josparlar bar. Al búgin «Tekturmas» kesheninde Alyp Er Tońǵa bastaǵan qaǵandar men danysh­pan­dardyń, Áýlıeata men Tek­turmastyń rýhy qalyqtap tur­­ǵandaı áser etedi. Kóz aldymyzǵa za­ma­nalar­dyń uly kóshi, tarıhtyń ta­ǵy­lym­dy sabaq­ta­ry elesteıdi.

 

Jambyl oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Mańǵystaýda «ANTIKOR ORTALYGY» ashyldy

Rýhanııat • Búgin, 11:38

Tennıs: Elena Rybakına fınalda

Tennıs • Búgin, 08:52

Basty aqparat (21.02.2020)

Vıdeo • Keshe

Uqsas jańalyqtar