Qoǵam • 24 Qańtar, 2020

«Halal standarty» degen ne?

226 retkórsetildi

Sońǵy jyldary álem ekonomıkasynda «Halal standarty» deıtin júıe paıda boldy. Tipti Dúnıejúzilik saýda uıymynyń quramynda «Total Global Halal industries» atty qurylym óz jumysyn sátti júrgizip kele­di. Qurylymnyń quryltaıshysy – Malaı­zııa. Bul elde shyǵarylatyn ónimniń 95 paıyzy halal standartqa saı.

Álemde halal ónimge degen suranys kún sanap artyp keledi. Halyqaralyq ekono­mı­kalyq qatynastardy zertteý uıymynyń máli­metine júginsek, búgingi tańda bundaı ónimdi 122 memlekette ómir súretin 1,5 mıllıard adam tutynady eken. 2005 jyly halal ónimniń jyldyq aınalymy 5 mıllıard dol­lardy qurasa, sońǵy jyldary 4 trıllıon dollarǵa jetken.

«Halal standarty» degenimiz – birinshi kezekte ónimniń sharıǵat úkimderine saı bolýy. Halal úkimi tek taǵamǵa ǵana tán desek qatelesemiz. Halal ındýstrııasyna – tamaq ónerkásibi (et, sút, nan, sýsyn, kondıter ónimderi); jeńil ónerkásip (teri buıymdary, barlyq kıim-keshek túrleri); bilim berý (ıslam teologııasy, mektep, balabaqsha, joǵary oqý oryndary); densaýlyq salasy (dári-dármek, akýsherlik qyzmet, perzenthana, máıithana); qarjy-qarajat (kredıt, ósim, bankıng); mádenı oryndar (teatrlar, demalys oryndary, qonaqúıler); daıashylyq qyzmet (ashana, dámhana, haýyz, kempıng-motel, týrzım) barlyǵy jatady. Naqtyraq aıtqanda, halal standartyn qajet etpeıtin qurylym joq.

О́z ekonomıkasynyń barlyq sektoryn halal standarty boıynsha damytyp otyrǵan Malaızııada jyl saıyn álemdik forým ótedi. Maqsaty – halal ındýstrııasyn halyqaralyq brendke aınaldyrý. Bul iske «Islam banki», «Maıkrosoft korporeıshn» sııaqty iri qarjylyq qurylymdar yqylas tanytýda.

Osy oraıda halal standarttyń sharıǵı úkimin de bilgen durys. Sebebi aıat-hadıs adam balasyn haramnan aýlaq bolýǵa úndeıdi. Úlken bilim ıesi Hafız ıbn Kasır: «Haram etilgen dúnıelerdi paıdalaný qulshylyqtyń qabyl bolmaýyna soqtyrady» depti. Sol sebepti, bizge halal men haramdy ajyrata bilý aýadaı qajet.

Mysaly, elektr toǵyna soqtyryp nemese aýyr balǵamen bastan uryp, baýyzdamaı óltirgen maldyń eti haramǵa jatady. Osyndaı ádispen óltirilgen mal úrkip-qorqýdyń saldarynan onyń adrenalın bez­deri «qorqynysh» gormondaryn bóledi. Úreıli gormondar dereý qanǵa ótip, sol mal­dyń etin jegen adamnyń aǵzasyna zııan kel­tiredi.

Soqqy kezinde uıyǵan aram qanǵa mıkrob jınalady. Ol et qansha qaınasa da ólmeıdi. Qaınaǵan ettiń quramyndaǵy aram mıkrobtar syrtqy qabyrshyǵyn (spora) tutastyryp alyp, joıylmaı jata beredi. Tipti bul mıkro­btar 500 gradýs ystyqta da ólmeıdi. Et­pen birge adamnyń aǵzasyna ótedi. Bul – óte qaýipti.

Sırııa medısına ýnıversıtetiniń bir top ǵalymy «bissimillásy» aıtylyp soıylǵan maldyń eti men aıtylmaı soıylǵan maldyń etinde aıyrmashylyq bar ekenin tapty. Labo­ratorııa jetekshisi professor Halıd Hala­veniń paıymyna qaraǵanda: «Bissimil­lási aıtylmaı soıylǵan mal men qus etiniń qu­ra­­mynan uıyǵan qan, kóbeıýge qabiletti bakterııa men mıkrobtar kóp tabyldy jáne et tez bu­zyl­dy, kelesi ette ondaı jaǵdaı kezik­pedi», deıdi.

Halal standartynyń basty sharty – ónimge dońyz aralastyrmaý. О́ıtkeni kóp­te­gen kásiporyn qabiletti ónimin (kámpıtterine) qatyp qalmaı uzaq saqtalýy úshin dońyz ma­ıyn qosady. Tipti, sabyn, tis pastalary da solaı. Kúndelikti ómirde jıi qoldanatyn maıo­nez, margarın maılaryn da tutastandyryp turý úshin shoshqa maıynan jasalǵan eritindi qosý etek alǵan. Medısınada kóptegen dári­­ge dońyz maıy qosylady. Mysaly, asqazan aýrýyna paıdalanatyn pepsınniń qura­mynda dońyzdyń asqazanynan alynǵan fımo­zın qospasy bar. Shetelde óndiriletin oıynshyqtar men áıelderge arnalǵan shaǵyn qol sýmkalardyń deni shoshqa terisinen jasalatynyn bireý bilse, bireý bilmeıdi. О́ıtkeni shoshqa terisi arzan. Álemde eń kóp shoshqa asyraıtyn el  – Qytaı. Sondyqtan da kórshi elden keletin ónimge abaı bolǵan jón.

Joǵarydaǵy halal standartyna kóshken mem­leketterde barlyq ónerkásip ónimderine dońyz maıyn qoldaný tolyq toqtatylǵan. Olar onyń ornyna ksantan jáne gýar shyryshyn paıdalanyp, jap-jaqsy ónim alýda. Sońǵy jyldary elimiz boıynsha azyq-túlik ónim­derin óndiretin kásiporyndar jappaı ha­lal standartqa ótip jatyr. Indýstrııa jáne saýda mınıstrligi quramyndaǵy «Halal standarty» uıymy jaqsy jumys atqarýda.

Sońǵy jańalyqtar

Túrkistan: Kenege qarsy kúres bastaldy

Aımaqtar • Búgin, 17:03

Ulttyq kınodaǵy karantın

Aımaqtar • Búgin, 16:56

Dúkenderdiń jumys kestesi belgilendi

Aımaqtar • Búgin, 16:55

Aqtaý qalasy karantınge jabylǵan joq

Aımaqtar • Búgin, 16:31

Ulttyq tanymnyń ózegi – tarıhı sana

Rýhanııat • Búgin, 14:51

Uqsas jańalyqtar