Qoǵam • 24 Qańtar, 2020

Alysqa qulash sermeýge úndeıdi

29 retkórsetildi

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń kemeńger oıshyl, ǵulama aǵartýshy jóninde «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» dep atalatyn «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan kólemdi de kórkem maqalasy jyl basynda jurtshylyqty eleń etkizer dúnıe boldy. Onyń ózektiligi men ómirsheńdiginde sóz joq. Bile bilsek, Abaı taǵylymy bizdiń ulttyq ıdeologııamyzdyń túpqazyǵy, berik ustanymy.

Biz Abaıdy qansha tanyp-bildik desek te tereń oıly ǵulamanyń tu­jy­rymdary búgingi zamandy jańa­sha kózqaraspen zerdeleýge je­teleıdi. Aıtýly maqala ústimizdegi jyly keń kólemde atalyp ótiletin Abaı mereıtoıynyń mańyzy men mánin oı elegi­nen ótkizip, aldy­myzdaǵy aýqymdy jumys­tardyń baǵyt-baǵdaryn kórsetip otyr.

Abaı urpaq tárbıeleýge, jas­tardy sanaly, sapaly, salıqaly bolýǵa úndeıtin, jol silteıtin, baǵyt-baǵdar beretin kesek-kesek oılarymen oramdy. Jańa ǵasyrdaǵy urpaq úshin Abaı ilimi men bilimi, ásirese izdenimpaz jastar úshin kókeıkesti.

Maqalada atap kórsetkendeı, Abaı taǵylymdary barsha qazaq­qa, aldymen bilimge qushtar jas­tar­ǵa úlgi. Mektep qabyrǵasynda júrip, birinshi kezekte Abaıdyń ómir jolyn, balalyq shaǵyn bilip ósse, keıinirekte zańǵar jazýshy Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasyn tushyna oqyp shyǵady, tárbıe alar tustaryn zerdesine toqıdy. Aqynnyń oıly óleńderi men taǵylym alarlyq qara sózderinde ulttyń bolmys-biti­mi, turmys-tirshiligi, minezi men kelbeti aıqyn baıqalady. Osy erek­shelikterdiń bárin jastarymyzdan bastap, jasamysqa deıin boıyna sińirip, ómirlik tájirıbe retinde qalyptastyrady.

Al kámelettik jasqa tolyp, shańyraq kótergen, otaý qurǵan jastardyń deni aldymen Abaı eskertkishine baryp, taǵzym etip, gúl shoqtaryn qoıady. Keıingi jyldary biz osyndaı úrdisti kórip, bilip, súısinip júrmiz. Árıne, zerdeli urpaq qalyptastyrý tur­ǵy­synda qoǵamdyq sanany sil­kintý, ǵylym men bilimniń, fılo­so­fııalyq tujyrymdardy júzege asyrýdyń alar orny erekshe.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly ulttyq bolmys­tyń úlgisi retinde jańa qun­dylyq­tarǵa jol ashý degeni­miz, jańǵyrý dep ótkennen qol úzip qalmaı, qaıta ulttyq muralary­myzdy búgingi oń úrdistermen úılestire otyryp, oı eleginen ótkizip, jańasha damytýdy kózdeıtin qubylys dep atap kórsetti. Bul rette, Abaı biz­ge temirqazyq. Bile bilsek, oıshyl Abaı osydan júz jyldan as­tam ýaqyt buryn-aq ultymyzdy damytýǵa, jańǵyrtýǵa, jańarý­ǵa, kemeldenýge úndegen. Zaman kóshi­nen qalmaı, ilgeri qadam basýǵa, ilim men bilimdi úırenýge shaqyrǵan.

Osy oraıda Abaı óziniń hal­qymen árdaıym birge ekenin baǵamdaımyz. Elbasy aıtqandaı, «zamanalar aýysyp, dúnıe dıdary ózgerse de, halqymyz­dyń Abaıǵa kóńili aınymaıdy, qaıta ýaqyt ótken saıyn onyń ulylyǵynyń tyń qyrlaryn ashyp, jańa syrlaryna qanyǵa túsedi» degen ónegeli sózi aqyn murasynyń máńgilik ósıet retinde baǵalanatynyn aıqyn ańǵartady.

Abaıdyń oıly shyǵarmalaryna zer salsaq, onyń únemi eldiń alǵa jyljýyna, ósip-órkendeýine shyn nıetimen tileýles bolǵanyn, osy ıdeıany barynsha dáriptegenin baıqaımyz. Osylaısha kemeńger tulǵa qazaqtyń damylsyz oqyp-úırengenin, halqynyń ozyq oıly bolǵanyn bar jan-tánimen qalady. «Ǵylym tappaı maqtanba» dep, bilimdi ıgermeıinshe, bıikterdiń baǵyna qoımaıtynyn aıtty. Ol «Biz ǵylymdy satyp mal izdemek emespiz», dep tujyrymdap, keri­sinshe, el dáýletti bolýy úshin ǵy­lymdy ıgerý kerektigine nazar aýdardy. Uly Abaıdyń «Paıda oılama, ar oıla, talap qyl artyq bilýge» degen ónegeli ósıetin de osy turǵydan uǵynýymyz qajet.

Ǵulama oıshyl, aǵartýshy­nyń halqyn ilgeri damýǵa úndegen tu­jyrymdary qazir de asa ózekti. Tipti burynǵydan da zor mańyzǵa ıe bolyp otyr. Sebebi biz HHI ǵasyrdaǵy ǵylymnyń maqsaty bıikke umtylý, alysqa qulash sermeý ekenin kórip otyrmyz.

 Endigi jerde bizdiń mindetimiz – osy ilgeri umtylǵan uly kóshke ilesip qana qoımaı, aldyńǵy qatardan oıyp turyp oryn alý. «Ol úshin eń aldymen, bilim berý salasyn zamanǵa saı damytýymyz kerek», dep atap kórsetti Mem­leket basshysy.

Qazirgi álem kún saıyn emes, sát saıyn, saǵat saıyn ózgerýde. Barlyq salada jańa mindetter men tyń talaptar qoıylýda. Ǵylymdaǵy jańalyqtar adamdy alǵa jeteleıdi. Aqyl-oımen ǵana ozatyn kezeń keldi. Zaman kóshine ilesip, ilgeri jyljý úshin biz sananyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýimiz kerek.

Uly Abaı óz tusynda zamandastaryna synı kózben qarap, «Tereń oı, tereń ǵylym izdemeıdi, ótirik pen ósekti júndeı sabap» dep únemi kóńili tolmaı otyrdy. Bul búgin de kún tártibindegi ózekti másele. Bos sóz, ósek, ótirik, maqtanshaq, dańǵoılyq, ysyrap­shyldyq sekildi keleńsiz jaıttardan arylatyn kez jetti.

 Osy arada oıy tereń, zerdeli aqynnyń:

«...Toqtaýlylyq, qalypty, shydamdylyq,

Bul – qaırattan shyǵady,  bilseń kerek.

Aqyl, qaırat, júrekti birdeı usta,

Sonda tolyq bolasyń elden bólek», –

dep HIH ǵasyrda aıtqan oılary qazir de, bolashaq jastarǵa da sabaq bolar tereń taǵy­lym retinde ómirsheń ekendiginde daý joq.

Abaı aqyn, aǵartýshy, ǵula­ma oıshyl, bilikti aýdarmashy, kóregen adam ǵana emes, ómirdi tereń zerdelegen fılosof. Adam janyn muqııat zerttegen úlken pálsapashy. Bile bilgenge Abaı muralarynyń taǵylym alar tustary jeterlik. Biz sonyń bir parasyna ǵana toqtaldyq. Abaı álemi bizderdi alysqa qulash sermeýge úndeıdi.

 

Aqan BIJANOV,

Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń dırektory, saıası ǵylymdar doktory, professor

 

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

Aınurdyń ádemi álemi

Rýhanııat • Búgin, 14:13

Atyraýda 700-ge jýyq ekspress-test bar

Aımaqtar • Búgin, 14:07

Memleket qoldaýy eńse kótertti

Aımaqtar • Búgin, 13:25

Qyzylorda: Naýqastardyń jaǵdaıy qalypty

Koronavırýs • Búgin, 13:21

«Barysqa» daýys bereıik!

Sport • Búgin, 13:15

Almatyda indet oshaǵy qaıta kóbeıdi

Aımaqtar • Búgin, 13:15

Sý tasqynyna qarsy áreketter bastaldy

Aımaqtar • Búgin, 13:00

Juqpaly aýrýlar jaıly jaýhar fılmder

Rýhanııat • Búgin, 12:50

Almatyda onlaın jattyǵý ótedi

Sport • Búgin, 11:51

Jalǵan aqparat taratqan muǵalim ustaldy

Koronavırýs • Búgin, 11:45

Túrkistan: Kásipkerlerdiń kómegi kóp

Aımaqtar • Búgin, 11:13

Naýqastyń jeke deregin kim taratty?

Aımaqtar • Búgin, 10:59

Aqyn Amanhan Álimuly dúnıeden ótti

Rýhanııat • Búgin, 10:53

Qaıyrymdylyq aksııasynyń aýqymy keń

Aımaqtar • Búgin, 09:40

Shekteý sharalary qatań saqtalýy tıis

Koronavırýs • Búgin, 09:18

Meıirlannyń músinderi

Rýhanııat • Búgin, 08:05

Memleket basshysynyń qamqorlyǵy

Qoǵam • Búgin, 07:50

Kúı qudireti

Rýhanııat • Búgin, 07:43

Daýys galereıasy

Rýhanııat • Búgin, 07:39

Uqsas jańalyqtar