Abaı • 28 Qańtar, 2020

Abaıtanýdyń jańa kezeńine jol ashady

90 retkórsetildi

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Egemen Qazaqstan» gazetinde uly aqyn, dana oıshyl, qazaqtyń jańa tarıhı dáýirdegi realıstik jazba ádebıetiniń atasy Abaı Qunanbaıuly jaıly «Abaı jáne XXI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty kólemdi maqalasy jaryqqa shyqty. Abaıdy álemge tanytqan M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń professor-oqytýshylar quramy men stýdentteri maqaladan óz boılaryna rýhanı azyq aldy.

Prezıdent óz maqalasynda: «Elbasy Nursultan Ábishuly Na­zar­baev «Bolashaqqa baǵdar: rý­ha­nı jańǵyrý» atty maqa­la­­syn­­da qoǵamdyq sanany qaıta tú­le­tý­diń mańyzdylyǵy tý­ra­­ly aıtty. Ulttyq sanany saqtaý jáne ony zaman talabyna beıim­deý mem­le­ket­tik mańyzy bar má­se­­­lege aınal­dy. О́ıtkeni sanany jańǵyrtý arqy­ly HHI ǵasyr­da elimizdiń tyń ser­pin­men damýy­na jol ashamyz», dedi.

Rasymen de, qazaq halqynyń ult ustazy Abaı (Ibrahım) óz hal­qy­men birge jasap kele ja­tyr.  Asyl sóz ólmeıdi. Asyl sóz aıta alǵan adam da, asyly ólmek emes. Kezinde Abaıdyń shyǵarmashylyq ómirin qunttap, keıingi urpaq úshin altyn sandyqqa salyp, amanat qyp, berip ketken M.Áýezov óziniń ataǵy álemge jaıylǵan «Abaı joly» roman-epopeıasynda: «Altyn terek, arsyǵa qulash urǵan ardaqty azamat, sen ólmeısiń! Elińniń jalǵyz jan, eń sońǵy uly ma, qyzy ma, eń keıingi násili birde-bir jan bolsa, sonyń da keýdesinde seniń atyń birge ketedi. Seniń tirligiń birge jasaıdy, seniń nuryń birge jarqyraıdy! Aldyń jarqyn, óziń solaı senip eń...  Ana jurtyń seni óldi demeıdi...» degen bolatyn.

Memleket basshysy maqalada azamattarǵa, ásirese jastarǵa mem­le­ketin qasterleýdiń mán-mańyzyn túsindirý qajet ekenin, osy rette taǵy da Abaıdyń murasyna zeıin qoıǵan abzal ekenine erekshe toqtalyp ótti.

M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnı­ver­sı­tetindegi abaıtanýshy ǵalym Me­kemtas Myrzahmetuly je­tek­­shilik etetin «Muhtartaný» ǵylymı-zertteý ortalyǵy M.Áýezovtiń murajaı úıindegi Múr­seıit qol­ja­zbasyna súıenip, qazaq ádebıeti tarıhynda tuńǵysh ret Abaıdyń «Kıtab tasdıq» shyǵar­ma­synyń transkrıpsııasyn jasap shyqty. Bul Abaıtaný tarıhynda úlken oryn alar ǵylymı jańalyq dep bilemin. Biz osy kezge deıin atalmysh shyǵarmanyń túp­nusqasyn oqymaı, qazirgi qazaq tilindegi aýdarmasyn oqyp kel­genbiz. Sebebi Múrseıit qoljazbasynan beri qaraı Abaıdyń «Kıtab tasdıq» shyǵarmasynyń túpnus­qa­sy qazaq oqyrmanyna jetpegen. Aqıqatynda, Abaı «Kıtab tasdıq» shyǵarmasyn shaǵataı tilinde jazǵan. Shaǵataı tili ár kezde musylman-túrkı, ıakı qadymsha, ıakı kıtabı til dep atalyp kelgen. Qazaqtyń ádebı tilin túrlendirgen Abaı tek «Kıtab tasdıq» týyndysyn osylaı ózgeshe tilmen jazǵan. Sebebi «Kıtab tasdıq» – kórkem shyǵarma emes, ǵylymı eńbek ıakı traktat. Al shaǵataı – búkil túrik jurty myń jyl boıy qoldanǵan ǵylymı hám ádebı ortaq til. Ol stılmen kezinde Júsip Balasaǵunı, Qoja Ahmet Iаsaýı, Nasreddın Rabǵýzı, Sáıf Saraı, Qadyrǵalı Jaı­la­ıy­rılar jazdy.

«Kıtab tasdıq» – osy kúnge deıin baǵy ashylmaı kele jatqan týyndy. Onyń baǵy ashylýy úshin eń áýeli onyń túpnusqasy jarııa­lan­ýy kerek edi. Túpnusqasyz má­­tin­­taný isi tolyqqandy bo­la al­maıdy. Túpnusqa sonaý baıa­ǵy arhıv sórelerindegi Mú­rseıit qol­jaz­basynyń ishin­de shań basyp, jetimsirep jat­qan edi. Sodan beri shyǵarma A.Baı­tursynulynyń jańasha arab álipbıimen de, keıingi latyn hám kırıll alfavıtimen de jaryqqa shyqpaı, eleýsiz bop qalǵan bolatyn. Al biz oqyp júr­gen qazaqsha tárjima mátinge óz aty qoıylmaı, osy kúnge deıin «38 qara sóz» dep atalyp kelgen edi. Endi Abaıdyń eń basty shyǵarmasyna óz atyn berip, ózi jazǵan túpnusqa tilde el-jurt­qa jetkizý kerek, bul uly da­­nysh­pan­nyń 175 jyldyq me­reı­­toıy qarsańynda baǵa jetpes zor syı­lyq bolar edi dep oılaımyz.

Memleket basshysy maqala­syn­da aıtqandaı Abaı hakim búgingi bizdiń de shyn máninde «ólmes, óshpes turǵylasymyz» ekeni anyq.

 

Darııa Qojamjarova,

M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ rektory, UǴA akademıgi

 

Shymkent

 

Sońǵy jańalyqtar

Satıralyq shyǵarmalar baıqaýy bastaldy

Rýhanııat • Búgin, 18:43

Áskerge barý da keıinge qaldyrylǵan

Aımaqtar • Búgin, 18:33

iPhone 12 Pro renderi shyqty

Tehnologııa • Búgin, 18:31

Petropavlda eki ury qolǵa tústi

Aımaqtar • Búgin, 18:07

Epıdemııa jeńipmazy – bulttyq esepteýler

Tehnologııa • Búgin, 17:22

Shymkentte barlyq avtobeketter jabyldy

Aımaqtar • Búgin, 17:17

Búgin: Almatyda 22 indet oshaǵy bar

Aımaqtar • Búgin, 17:05

Almatyda urlyq-qarlyq eki ese azaıdy

Aımaqtar • Búgin, 15:55

Batys Qazaqstanda qozǵalys shekteledi

Aımaqtar • Búgin, 15:34

Shymkenttik joldar qoǵam baqylaýynda

Aımaqtar • Búgin, 14:57

Qyzylorda: Oblys ákimi ortalyqqa bardy

Aımaqtar • Búgin, 14:39

Uqsas jańalyqtar