Qoǵam • 03 Aqpan, 2020

Dinge qarsy ıdeologııanyń kúıreýi

218 retkórsetildi

Keńes ókimeti jyldarynda jalǵyz ǵana ıdeologııa - kommýnızm boldy. Basqa ıdeologııanyń bári jalǵan, ótirik, jaý dep sanalyp, qýǵynǵa ushyrady.

Sonyń ishinde dindi de qýdalaǵanyn bilemiz. Keńestiń ıdeologtary 1929 jylǵa deıin dinge qarsylyq bildirmeı, oǵan kedergi keltirmeımiz dep aldap keldi. 1917 jyly ókimet basyna kelgende bolshevıkter bylaı dep jarııalaǵan: «Mýsýlmane Rossıı, tatary Povoljıa ı Kryma, kırgızy ı sarty Sıbırı ı Týrkestana, týrkı ı tatary Zakavkazıa, chechensy ı gorsy Kavkaza... Otnyne vashı verovanııa ı obychaı, vashı nasıonalnye ı kýltýrnye ýchrejdenııa obıavlıaıýtsıa svobodnymı ı neprıkosnovennymı. Ýstraıvaıte svoıý nasıonalnýıý jızn svobodno ı besprepıatstvenno. Vy ımeete pravo na eto. Znaıte, chto vashı prava, kak ı prava vseh narodov Rossıı, ohranıaıýtsıa vseı moshıý revolıýsıı ı ee organov, Sovetov Rabochıh, Soldatskıh ı Krestıanskıh Depýtatov…»

Biraq bıligin kúsheıtip alǵan 30-jyldardyń basynan Keńes ókimeti dinge qarsy qandy kúres ashty. Barlyq dindarlardy, ımamdar men ıshandardy, tipti aýyldyń moldalaryn jappaı qýǵynǵa ushyratty. Kóbiniń kózin joıdy. Sonyń ishinde, 1930 jyly Tatarstanda bolǵan 12 myń meshittiń 10 myńyn  japqyzǵan eken. Túrkimenstanda tipti birde-bir meshit qaldyrmaǵan. Qazaqstanda 1630 dinı ǵıbadathana, onyń ishinde 782 meshit jabylǵan. Bizdiń Qyzyljar qalasynda bolǵan toǵyz meshitti de túgel japqyzǵan.

KSRO-nyń musylman halyqtaryn mádenı oqshaýlanýǵa ushyratyp, burynǵy ıslam dástúrlerinen, sheteldik dindesterden qoldaryn birjolata úzý úshin arab grafıkasyn qoldanýǵa jappaı tyıym salyp, ony aldymen latınısaǵa, keıin kırıllısaǵa kúshtep aýystyrǵanyn jaqsy bilemiz. Arab álipbıimen jazylǵan ne bir tamasha ádebıetter otqa laqtyryldy. Sonyń ishinde kitap óndirý óneriniń tamasha úlgileri bolǵan myńdaǵan Quran kitap ta qurtyldy. Ǵasyrlar boıy qalyptasqan musylmandyq bilim berý júıesi tolyqtaı úzildi. Keńes odaǵy jyldarynda tek Buharada bir medrese jáne Tashkentte bir musylman ınstıtýty ǵana qaldyryldy. Sonyń kesirinen tóńkeriske deıin 70 paıyzy joǵary bilimdi bolǵan ımamdardyń 1990 jyly tek 50 shaqtysy ǵana joǵary dinı bilimdi bolǵan.

KSRO-da II Dúnıejúzilik soǵys jyldarynda ǵana dindi qýdalaý kúrt toqtatylyp, qamaýdaǵy bir qaýym din ıeleri túrmelerden bosatylǵan. Munyń ózi Anglııa men Amerıka odaqtastarymyzdyń «dindi qýdalaıtyn, senim bostandyǵyna jol bermeıtin, ujdan erkindigin shekteıtin el» dep aıtpasy úshin Stalınniń jasaǵan aılasy bolatyn. Sonymen qatar ol dinı konfessııalar basshylaryn da Otan qorǵaý jolyna paıdalanýǵa tyrysqan. Soǵan deıin dindi «apıyn» dep kózge ilmeı, mazaq qylyp, sorlatyp, qýǵyndap kelgen Keńes ókimeti soǵysta jeńilý qaýpi tónip, jany qysylǵanda Qudaıdy moıyndaýǵa májbúr bolady. Stalın tipti halyqqa arnaǵan úndeýinde jaıshylyqtaǵy «tovarıshıdi» emes, din ıeleriniń «bratıa ı sestry» degen qaıyrylýyna júgingen eken.

1942 jyldyń basynda musylmandar men hrıstıandardyń baspasóz ónimderin shyǵarýyna ruqsat beriledi. Jer-jerlerden Qorǵanys qoryna túrli konfessııalar ókilderiniń qarjy aýdarǵany týraly kelgen jedelhattarǵa jaýap berilip, olardy gazetterge de bastyrtyp, dinnen bezbegen, júreginde ımany bar halyqty da óz jaǵyna shyǵarýǵa tyrysqan. Soǵys jyldarynda Qorǵanys qoryna barlyǵy 300 mln som aqsha dinı konfessııalar ókilderinen túsken.

KSRO-nyń eýropalyq bóligi men Sibirdiń dinı basqarmasy 1941 jyly nemis fashısterine qarsy jıhad jarııalaıdy. Osy basqarmanyń múftıi Gabdyrahman Rasýlov 1942 jyly Ýfa qalasynda bolǵan quryltaıda bylaı degen: «Búgingi tańda qolyna qarý alyp, Otanyn qorǵaýǵa shyqpaǵan birde-bir musylmannyń balasy, aǵasy nemese ákesi joq. Tylda da jeńis úshin kolhozdarda, fabrık-zaýyttarda ter tógip eńbek etpegen musylman joq. О́ıtkeni musylmandar Muhammed paıǵambardyń: «Otanǵa degen mahabbat – seniń dinińniń bir bóligi» degen sózin jaqsy biledi», - degen.

Osy dúmpýlerdiń kúshimen 1943 jyldyń basynda dinı saıasatta jańa baǵyt jasaý belgilenip, onyń jumysyna baqylaý jasaýdy Qaýipsizdik komıtetine tapsyrýǵa bata almaı, Sovnarkomda arnaýly organ ashady. Osydan ári dinı ǵuryptarǵa shekteý bolǵanymen ashyq qýdalaý toqtatylady. Sonyń arqasynda Qyzyljardyń musylmandary da ózderiniń meshitin ashtyrdy. Qalanyń ejelgi turǵyny Kenjebek aqsaqal ákesi Fazyl meshit ashýdyń qoryna astyndaǵy jalǵyz atyn túsip berip, ózi úıge er-toqymy men júgenin bos ustap kelgenin aıtqan edi. Bul - adamdardyń júreginde qansha kúshtese de ımannyń óshpegendiginiń belgisi bolsa kerek.

Bostandyq kóshesindegi aǵash úılerdiń birinde bolǵan sol meshitti biz, qazaq mektep-ınternatynyń balalary jıi kóretinbiz. Bostandyq pen Kamanın kósheleriniń qıylysyndaǵy bir úıdiń jertólesinde balalar men jasóspirimderdiń kúres mektebi boldy, soǵan baratyn balalar meshittiń janynan ótetin edik. Jasyratyny joq, ol kezde biz meshitke údireıe qarap, oǵan sekemdik kórsetetinbiz. О́ıtkeni, basymyzǵa úgitshilerdiń «din - apıyn» degen túsinigi ábden ornap qalǵan. Keıin sol meshitti qalanyń bir shetine, Benzostroı aýdanyna kóshirip jiberdi.  

Soǵys bitip, jeńis bolǵannan keıin Keńes ókimetiniń basshylyǵy taǵy da Qudaıyn umytqan edi. Ásirese, saýaty tómen N.Hrýshevtiń tusynda dinge qarsy ıdeologııalyq kúres jańa kúshpen qaıta óristedi. 1958 jyldan bastalyp, 80-jyldardyń ortasyna deıin sozylǵan bul kúres jas sanalardy ımandylyqtan qol úzdirdi. Biz sol kezdiń balalary bolǵandyqtan sanamyzǵa sińirilgen ıdeologııanyń quly boldyq. Mamandardyń jazýyna qaraǵanda, osynyń ózi Hrýshevtiń jeke basyna tabyndyrý maqsatyn júzege asyrý úshin qoldanǵan amaly kórinedi. Sonymen birge óziniń jasaǵan qatelikterinen halyqtyń nazaryn basqa jaqqa aýdarý úshin istegen quıtyrqy áreketteri eken. Sondyqtan ol dindi «halyqtyń sanasynda qalǵan kapıtalızmniń sarqynshaǵy» dep baǵalaǵan. Dindi qýdalaýǵa Stalın zamanynda quqyq qorǵaý júıesi ǵana jegilgen bolsa, Hrýshevtiń tusynda barlyq partııalyq jáne keńestik bılik organdary qatystyryldy. Olar dindarlardy qoǵamnan oqshaýlap, halyqty olardan bezdirýge tyrysty. Bizdiń aýylda KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolǵan Sh.Jolaýshın degen aǵamyz qaıtys bolǵanda aýpartkomnan kelgen bir áıel dinı ǵuryptardy jasaýǵa kedergi jasap, shyryldap baqqan edi. Biraq bul Stalınniń kezi emes, aýyl aqsaqaldary onyń qarsylyǵyna qaramaǵan bolatyn.

Dindi tutynýshylarǵa degen qarsylyq kıno ónimderinde, BAQ-ta jarııalanǵan maqalalarda kóp bolatyn. Ásirese, Ramazan aıy týarda orazanyń «zııandylyǵy» týraly qazaq jáne orys tilderindegi bilgishsingen maqalalar qaptap ketetin. Ondaıdy kóbine partııanyń nasıhatshylary, jalańtós úgitshiler, dinnen habary joq saıasatkerler jazyp, moldalardy «aramzalar», «halyqtyń ústinen kún kóretin qýlar» degen sııaqty teńeýlermen shenese, orazany asqazandy buzatyn, densaýlyqqa zııan keltiretin áreket dep synaıtyn. Ásirese, «óleńdi jerge ógiz semirer, ólimdi jerge molda semirer» degen maqal kóp qoldanylatyn edi. Jalpy KSRO boıynsha alǵanda tek qana 1961-1962 jyldary dindi mazaq qylǵan 667 ateıstik kitap pen kitapsha jaryq kórgen eken. 1961-64 jyldary 806 adam dinge senip, odan bas tartpaǵany úshin sottalǵan. Sonyń ishinde olardy qoǵamǵa qaýipti jatypisherler, aramtamaqtar degen qylmystyq baptarmen sottaǵan.

Alaıda shala saýatty nasıhatshylar kóbeıgen saıyn halyqtyń dinge degen peıili de arta tústi. О́ıtkeni, kommýnısterdiń jamandaǵan dúnıesi artynan durys bolyp shyǵatynyn halyq ómirden kórgen. Bir kezde «shpıon», «tyńshy», «halyq jaýy» dep jamandaǵan, aıyptalǵan adamdardyń bári artynan aqtalyp, olardyń qatelikpen sottalǵany aıtyldy ǵoı. Endeshe, din de durys, ony jamandaıtyn kommýnısterge senýge bolmaıdy degen senim oıanǵan. Sonyń áserimen dinge burylýshylar sany eselep artqan. Máselen, Tambov oblysynda 1957 jyly shoqyndyrylǵan balalardyń úlesi 33 paıyz bolsa, ateıstik nasıhat órlep turǵan 1964 jyly 54 paıyzǵa jetken... Musylman halyqtarynda da solaı bolǵan. Súndettelgen balalar sany Stalınniń kezinde azaıǵanymen, Hrýshevtiń tusynda ol kúrt artqan eken... Súndettelgen balalardy anyqtap, olardyń ata-analaryn jazaǵa tartý úshin medısınalyq baıqaýlar jasaıtyn bolǵan. Biraq halyq buǵan da beıimdelip, tanys dárigerlerinen «balanyń densaýlyǵy úshin jasalǵan ota» degen anyqtamalar jasatqyzyp otyrǵan...

Ateıst úgitshiler qansha sarnap jatsa da, oraza jáne qurban aıttarda meshitterge halyq syımaı ketetin bolǵan. О́likti jóneltý janazasynda da dinı ǵuryp qatań saqtalǵan. Mundaı kezde ateıst úgitshilerdiń de únderi óship, qaıǵy shegip jatqan jandarǵa qarsylyq aıtýǵa batyldary barmaǵan.

KSRO kezinde ókimettiń Islam dinine qarsy sońǵy áreketi 1986 jylǵy 18 tamyzda shyqqan KOKP OK «Islam dininiń yqpalyna qarsy kúresti kúsheıtý týraly» qaýlysy boldy. Biraq bul kezde jarııalylyqtyń jalaýlatyp turǵan kezeńi bolǵandyqtan halyqtyń dinge degen suranysyn eshkim toqtata almady. Meshitter dinı meıramdarda ǵana emes juma kúnderi de tolyp ketetin boldy. Onyń ústine KSRO aýmaǵynda kóp jaǵdaıdyń ýshyǵýy, óte kúrdeli qaıshylyqtardyń oryn alýy bılik organdarynyń nazaryn dinge qarsy kúresten basqa jaqqa aýdaryp jiberdi. Sóıtip, halyq arasyndaǵy dinniń yqpaly adymdap arta berdi. Al ony jamandaıtyn ıdeologııa ózinen ózi quryp tyndy.

 

 

Soltústik Qazaqstan oblysy

Sońǵy jańalyqtar

Beıqamdyqqa jol berilmeýi kerek

Rýhanııat • Keshe

Koronavırýssyz Qostanaı

Aımaqtar • Keshe

Kúrish eksportyna kedergi joq

Aımaqtar • Keshe

Álem únemdele bastady

Álem • Keshe

Uqsas jańalyqtar