Rýhanııat • 04 Aqpan, 2020

Adaldyq

281 retkórsetildi

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jýyqta jarııalanǵan «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasynda uly tulǵanyń rýhanı murasyn parasat bıiginen baǵam­daı otyryp, aqyn barlyq bas­tamashyldyqta adaldyqty joǵa­ry qoıady degen tujyrym jasapty.

Rasynda, Memleket basshysy aıt­qandaı, oıshyl aqynnyń adaldyq jaıly paıymy óte tereń. Ol óziniń 40-shy qara sózinde: «...aǵaıyn torqaly toı, topyraqty ólimde, adaldyq bereke aly­sýǵa tabylmaı, barymta urlyq  dese, ta­by­la qoıatyny qalaı?» dep nalı­tyny bar.

Dananyń joǵarydaǵy toqtamyn tápsirler bolsaq, qazaq qoǵamynda adal­dyqtyń júgi aýyr, osy jolda yntymaq tanytyp tabysa almaǵan aǵaıyn, berekesizdik úshin birigedi. Bul asa qaterli jol. Sol sebepti, ata-baba­larymyz keler urpaǵy osyndaı qater­li jolǵa túsip ketýinen qatty saq­tanǵan. Iаǵnı, qoǵamdyq ortada adaldyq uǵymynyń ústemdik etýin el basshylary men batyr-bıler árqashan qadaǵalap otyrǵan.

Mysaly, Abaı atamyz balasy Ábdi­rahman­nyń qazasyna qatysty aıtqan naza-joqtaý jyrynda:

Keshegi Ospan aǵasy,

Kisiniń malyn jemepti.

Adaldyq úshin alysyp,

Jegishke aqy tóletti... 

Arǵy atasy qajy edi,

Beıishten tatqan shárbátti,

Jaryqtyqtyń óneri,

Aıtýǵa tildi terbetti,

Adaldyq, aqyl jasynan,

Qozǵapty, tynyshtyq bermepti, – dep, inisi Ospan men ákesi Qunanbaı qajynyń adaldyq jolynan taımaı ómirden ótkenin úlgi retinde joqtaýǵa qosady.

Qazaq halqynyń mádenıetin zerttegen folklortanýshy Á.Dıvaev, qa­zaq­tyń joqtaý jyrlary ómirden ótken tulǵanyń jaqsy is-áreketin áıgi­leıtin sóz úlgisi ekenin aıtady. Soǵan qaraǵanda Abaı atamyz­dyń joq­taýda aıtqany sııaqty, halqy­myzdyń ejelgi ustanymy da, ómir súrý qaǵıdaty da adaldyq bolǵanyn ańǵaramyz.

О́ıtkeni adaldyq pen ádildik buzyl­ǵan jerde bereke bolmaıdy. Aıtalyq, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin álemge yqpaly artqan sosıalıstik lager elderindegi ıdeologııany álsiretý úshin jasalǵan AQSh ıdeology Allen Dallestiń josparynda: «Adaldyq pen adamı qundylyqtardy ótkennen qalǵan kesirli ádet retinde kelemejge aınaldyryp, jurt olardan jaman ádet retinde jıirkenetin jaǵdaı týdyrýymyz kerek» depti. Osyǵan qarap-aq adaldyqtyń adamzat úshin qanshalyqty mańyzdy ekenin baǵamdaı berińiz.

Sol sııaqty musylman dúnıesiniń kemel tulǵasy Álı Murtada hazireti «qan­daı bir qoǵamnan adaldyq ketse, onyń bolashaǵy bulyńǵyr» degen ósıet qal­dyrypty. Al bizdiń hal­qymyz, ıakı qazaq ulty júzdegen ǵasyr­dy artqa tas­tap, joıylyp ket­peı búginge jetýi boıyn­daǵy adal­dyǵynyń jemisi ekeni anyq.

Aıtalyq, úlken aqyn Qadyr Myr­zaáli 2004 jyly jaryq kórgen «Iirim» atty kitabynda: «Sonaý soǵys jyldary Ýkraınadan mal aıdaǵan adamdar bizdiń túkpirde jatqan alys aýdanǵa áreń jetip, esterin jıdy. Azǵan, tozǵan, ash-jalańash Ýkraına qoıshylary aldyndaǵy otar-otar qoılaryna ıe bo­la almaı, kez kelgen jerge qısaıa ke­tip, kez kelgen jerde uıyqtap jatty. Al olardyń shashyraǵan qoılary jergi­likti malǵa qosylyp, ıelerin uıatqa qal­­dyrdy. Sonyń ózinde ash-jalańash áreń otyrǵan meniń júdeý jerlesterim bos­qyndardyń bir tyshqaq laǵyna kóz alart­paı, adasyp, laǵyp júrgen toqty-torym­daryn ıelerine aıdap aparyp tap­syryp júrdi. «Búlingennen búldirgi alma» degendeı mundaı adaldyq basqa jurt­ta bar ma eken» dep tańdana jazady.

Árıne, adaldyq jalpy adamzatqa tán qasıet. Mysaly, ótken ǵasyrdyń 40-jyldarynyń aıaǵynda Ázerbaıjan eliniń úkimet úıin salyp jatqan  nemis tutqyndary bir kúni jumys isteýden bas tartady. Bul oqıǵa birinshi hatshy M.Bagırovke jetedi. Ol ózi kelip mán-jaıdy anyqtasa tutqyndar: «Biz nemis halqynyń atynan jumys istep jatyrmyz. Adaldyq bizdiń týymyz. Sapasyz materıalmen jumys isteı almaımyz» depti. Nemis halqynyń adaldyǵyna tánti bolǵan ázerbaıjandar budan keıin tek sapaly qurylys materıaldaryn jetkizip turypty.

 

Sońǵy jańalyqtar

Túrkistan: Kenege qarsy kúres bastaldy

Aımaqtar • Búgin, 17:03

Ulttyq kınodaǵy karantın

Aımaqtar • Búgin, 16:56

Dúkenderdiń jumys kestesi belgilendi

Aımaqtar • Búgin, 16:55

Uqsas jańalyqtar