Qoǵam • 04 Aqpan, 2020

Kásipkerlik hám kaıdzen fılosofııasy

87 retkórsetildi

Sońǵy ýaqytta TMD elderiniń bıznes keńistiginde keń taralyp, sánge aınalǵan kaıdzen fılosofııasy týraly ondaǵan kitap shyǵyp, júzdegen maqala jazyldy. Kaıdzen tek bıznesmender ortasynda ǵana emes, óner men sportta da bas­ty baǵdarǵa aınalǵandaı. Alaıda japon­dar­dyń ortasynda uzaq ýaqyt bolǵan adam Kún­shyǵys kom­panııalaryndaǵy kaıdzen men sheteldikter Japonııa­dan kóshirip alǵan kaıdzenniń arasynda aıyrma úlken ekenin birden baıqaıdy.

Qazirgi qazaq qoǵamyndaǵy japon bıznestik fılosofııasynyń qoldanylýy týraly aıtsaq, bizdegi kaıdzen kóbinese tek sóz júzinde kórinýde. Aldymen «japon kaıdzeni basqa elderge jaraı ma?» degen suraq tóńireginde oılanyp kóreıikshi. Ataýyna kóp adam qyzyǵatyn «kaıdzen» degen ádemi uǵym­dy qabylda­mas buryn «bizdiń qoǵam, qazaq kásipkerleri japondardyń iskerlik fılosofııasyn meńgere ala ma?» degen suraq qoıylýy kerek. Kaıdzen arnaıy kýrstary oqýmen sińip ketetin ońaı nárse emes. Oǵan rýhanı daıyndyq qajet. Al mundaı daıyndyqqa ýaqyt ketirý is bastaǵan qazaqqa unaı ma?!

Japonııadan basqa kaıdzendi baǵdar etken elder kásipkerleri­niń bári birdeı bul termınniń mánin tolyq túsi­nedi deý­ge bolmaıdy. Kaıdzen kýrsyn oqysa da kaıdzenge qarsy áreket etetin, ony tek sán úshin paıdalanatyn kásip­kerler bar. Bul maqalada «Shyn kaıdzen qandaı bolady?» degen suraq tóńireginde oıymyzdy ortaǵa salmaqpyz.

 Kaıdzenniń keń taralýyna ne kedergi?

Iá, kaıdzen degen sóz kásip­kerdiń bári­ne tanys. Biraq onyń shyn mánin túı­si­netinder az. Kaıdzen sózindegi «kaı» ıero­glıfi jańarý degen maǵy­nany bildirse, «dzen» týralyq, sheber­lik, kishi­peıildik, adaldyq, je­tilý, jaqsy­lyq degen mánge ıe. Kaıdzen fıloso­fııa­­­sy – Japo­nııada II dúnıejúzilik so­ǵys­­tan keıin kúıregen el ekonomı­ka­syn qalpyna keltirý kezeńinde alǵash ret qoldanysqa engen tájirıbe. Biraq ja­pon­dardyń árbir sáti kaıdzen, kún­delikti tirshiligi minsiz áreket etip, jetilý jolynda toqtaýsyz eńbek etýden quralǵan. Japondar «biz kaıdzendi ustanamyz» dep daýys­tap aıtpaıdy. Belgili bir salany minsizdik deńgeıine deıin ıgerip, qoǵamǵa osy arqyly paı­da keltirýdi ár azamaty ózine maq­sat etip qoıǵan.

Bıznes turǵysynan baǵam­dasaq, japon kásipkeri úshin basty maqsat tabys kózin ul­ǵaıtyp, jeke qarjy qoryn molaıtý emes, aldymen tutyný­shynyń kóńi­linen shyǵý. Tu­tynýshyǵa unaıtyn taýar óndirý arqyly qoǵam damýyna úles qosý – japondyq bıznestiń negizgi ustanymy. Kaıdzendi Japonııadan basqa elge nasıhattap júrgen sheteldik trenerler bul fılosofııany kóbi­nese «kásip­ker­diń tabys kózin ulǵaıtý maqsatynda» paı­da­lanýdy usynady. Al bul ja­pondyq bıznes fılosofııasyna qaıshy. Máselen, Ortalyq Azııa elderinde kaıdzenniń Japo­nııa­daǵy sııaqty tolyq enbeýine «kásipkerlik adamnyń qara bas paıdasyna qyzmet etýi kerek» degen syńarjaq túsi­nik kedergi bolyp otyr. Bizde kásipkerlik degenimiz negizinen qolynda qarjysy bar tulǵa­nyń bıznes ashyp, top adam oǵan qyzmet etip, túsken paıda­nyń kóp bóligin osy istiń ıesi ıelenip, qalǵany jumysshylar jalaqysyna jumsalady degen túsinik qalyptasqan. Iаǵnı bizde bıznesmen men jumysshynyń tabysy birdeı emes, top menedjer men qatardaǵy qyzmetkerdiń áleýmettik jaǵdaıyn teń qoıýǵa bolmaıdy.

Árıne, elimizdegi ortaq ta­bystyń teń bólinbeýi jalpy ekonomıkalyq ahýalǵa baılanysty, oǵan kásipkerler kináli emes. Kaıdzen bizdiń qoǵam­da óz deńgeıinde júzege aspasa, bul halyqtyń áleýmettik teńsizdik jaǵdaıynda ómir súrýine qatysty. Mysaly, bizde qarapaıym ju­mys­­shynyń otbasy bastyqtyń otbasy sııaqty jyl saıyn shetelge saıahattaı almaıdy. Shetel turmaq elimizdegi demalys oryndaryna barýdy ekiniń biriniń qaltasy kóter­meıdi. Al Japonııada qara­paıym ju­mysshynyń iri kásipkermen teń deńgeıde qymbat kólik satyp alýyna, shetelde demalýyna jaǵdaıy bar.

 Bizge kaıdzen kerek pe?

Bul suraqty sońǵy kezde Reseı kásipkerleri jıi talqylap júr. Keıbir bıznesmender «kaıdzen Reseı bıznesi úshin naǵyz kerek nárse» dese, arasynda «bizdiń mentalıtetke saı emes» dep baǵa berýshiler de bar. Keıbir Reseı sarapshylary «bizde kaıdzenniń júzege aspaıtyn sebebi, jumysshy men top menedjerdiń aılyq tabysy arasyndaǵy alshaqtyqta» degen pikir aıtady. Bul tujyrym qazaq qoǵamyna da tán.

Qazaqstandaǵy kaıdzenmen baılanysty jıynnyń birinde kaıdzen trenıng kýrsyn bitirip, sertıfıkatyn alǵan bir zaýyt basshysy «Meniń jumysshylarym «Kaıdzen, kaıdzen deıdi? Biz qolmen ustap, kózben kórmesek, onyń nesi kaı­dzen?» dep synaǵanyn, óziniń basshy retinde jumysshylarǵa qoldan kelgen jaǵdaıdy jasap otyrǵanyn aıtyp aqtaldy. Iаǵnı basshysy arnaıy kýrs oqyp, zaýytqa kaı­dzendi engizse de, jumysshylar jańa júıeni «kórmeıdi» eken. Eger ju­mys­shynyń bir nársege kóńili tolmasa, demek kaıdzen bul mekemege áli tolyq enbegen degen sóz. О́ıtkeni bıznesti úzdiksiz jetildirý jolynda ujymdaǵy ár adam rýhanı tolymdylyq­ty sezinýi kerek. Qyzmetker­leri bir-birin alakózdep, ju­mys jaǵdaıyna kóńili tolmaı, narazy kúıde júrgen mekemeniń esiginen kaıdzen eshqashan attap baspaıdy. Kaıdzenniń bir sharty – ysyrapsyz óndiris. О́ndiris artyq shyǵynsyz bolýy úshin búkil ujym berilip eńbek etýi kerek. Iаǵnı basshydan bas­tap qara­paıym jumysshyǵa deıin óz isin jaq­sy kórip istese, óndiris alǵa basady. Japo­nııa­da kompanııalardyń basym bóligi – birneshe júz jyldyq tarıhy bar irgeli óndiris oryndary. Bul elde ǵasyrdan artyq jasaǵan 100 myń kompanııa bar. Sonyń biri – 578 jyly qurylǵan «Koń­gogýmı». O basta ǵıbadathana jón­deý­men aınalysqan kompanııa búgingi tań­da qu­rylys naryǵynda óz orny bar meke­me­niń biri sanalady. Japonııada júzdegen jyl­dyq tarıhy bar kóne kompanııalardy shınıse dep ataıdy. 3 myńnan astam kom­panııa osyndaı myń jyldyq tarıhqa ıe. Bul kórsetkish Germanııada – 800, Gol­landııada – 200, AQSh-ta – 14 eken. Iаǵnı kaıdzen búgin paıda bolǵan fıloso­fııa emes, japonnyń ejelgi ulttyq bol­­my­synda bar dúnıe. Bul uǵymnyń ne­gizi ár nárseniń Qudaıy bar dep biletin, qor­sha­ǵan ortaǵa zııan tıgizbeýge tár­bıe­leı­tin shın­toızm dininde jatyr.

Nemquraıdylyq – basty jaý

Endi bizdiń qoǵamda kezdese­tin kóri­nisten mysal keltireıik. Bir mekemeniń bastyǵy esepshi­men birigip, qarajat­tyń kóp bóli­gin ıelenip, kottedj salyp alǵan­da «jumysshylarǵa tolymdy eńbekaqy tólemedim, meniń balalarym záýlim úıde turady, al jumysshymnyń otbasynyń jaǵdaıy tómen» dep oılamaıdy, árıne. Ol eń aldymen tóńiregi­niń materıaldyq jaǵdaıyn qamdaıdy. Demek, mundaı bastyqtyń mekemesine kaıd­zen jolamaıdy degen sóz. Al bas­shy­­synyń asta-tók turmys keship, ózi­­­niń otbasy azǵantaı jalaqyny shaı­ǵa áreń jetkizip otyrǵanyn kórgen ju­mysshy ysyrapsyz óndiris qaǵıdasyn us­tanyp, ujymǵa adal eńbek ete me? Bas­shysy men qyzmetkeri bir-birine sen­beı­tin, árqaısysy óz qamyn oılaıtyn ujymǵa kaıd­zendi qalaı tyqpalasań da qabyldamaıdy. Mundaı meke­meniń basshysy kaıdzenniń atasy sanalatyn Masaakı Imaı­diń kitabyn on ret oqysa da esh ózgeris bolmaıdy. Japondar úshin mańyzdysy – ujym­dyq sana. «Tek ózim úshin» dep emes, ujym bolyp birigip, qoǵam damýy­na paıda keltirý.

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, kaıdzen fılosofııasynyń negiz­gi ustanymy – tutynýshynyń kóńilinen shyǵý. Iаǵnı Japonııada kásiporyndar tutynýshy úshin eńbek etedi. «Almasa qoısyn, basqa bireý satyp alady» degen nemquraıdylyq kaıdzen­ge tán emes. Elimizdegi azyq-túlik óndirisinen mysal keltirsek. Bizde keıde áıgili nan zaýyty shyǵarǵan ból­keden de qyl-qybyr shyǵyp jatady. «Usaq-túıekti daýlap ýaqyt ketir­meıin» dep, mundaı keleńsizdikke kóz juma salamyz. Al osy qyl-qybyr, tas qıyr­shyǵyn baıqamaı ju­typ jatqan tutyný­shy­lar bar ǵoı. Azyq-túlik óndiri­sin­degi nemquraıdylyq qanshama adam­nyń den­saý­lyǵyna zııanyn tı­gizýde? Al japondar óndiris pro­sesinde basqalar usaq-túıek dep elemeıtin nárselerge jiti mán berip, muqııat teksere­di. Álem­­degi eń uzaq jasaıtyn, den­­­saý­­lyǵy myqty el sanatyna enýi bir jaǵynan kaıdzen fıloso­fııasyna degen beriktikte dep bilemin. Japonnyń kaıdzen fılosofııasyn ustanýshy kompa­nııa­lary ult densaýlyǵyn saqtap qalýǵa úlken úles qosyp otyr.

Bári tazalyqtan bastalady

Kaıdzen qaǵıdalarynda kór­setilgen tazalyq japon qoǵamy úshin eń mańyzdy aspekt. Ár japonnyń jumys kúni taza­lyq­tan bastalady. Bul elde qoǵam­dyq qyz­met mekemeleri tań ata me­ke­meniń ishi-syr­tyn jýyp-sha­ıyp, basqa sharýaǵa sosyn kirisedi.

Jalpy, japondar – álemdegi eń taza halyq. Ar tazalyǵy ejel­gi samýraı kodek­s­­terinde ja­zyl­ǵan basty ilim. Kaıd­zen fı­losofııasy boıynsha adam­nyń jumys orny ǵana emes, sanasy da taza bolýy kerek. Sonda ju­mys jaqsy jú­re­di. Mekemedegi árbir qajetsiz zat, tipti shańy súrtilmegen tereze, uzaq jyl­­dar sylanbaǵan qabyrǵaǵa deıin adam­­nyń jumys isteýge degen umty­ly­sy­na kedergi bolady. Retti, taza oryn­da adamnyń jumys qabileti artady. Kaıdzen fılosofııasy boıynsha ju­mys ornyna aıaq basqan adam syrttaǵy máse­­le­lerdi oılamaýy kerek. Árdaıym bala-shaǵa, týǵan-týys máselesin oıynan shy­ǵar­maıtyn qazaq úshin bul qıyn-aq. Son­dyqtan jýyq arada kaıdzen bizdiń qoǵam­ǵa túp-tamyrymen sińip, barsha qazaq japondyq stılmen áreket etýge kóshedi deý qıyn. Ár eldiń kásip­ker­lik júıesi jergilikti halyqtyń men­tal­ıtetine baılanysty ekeni belgili. Árıne damyǵan eldiń jaqsysyn úırený­d­en qashpaýymyz kerek. «Bul bizdiń qoly­myzdan kelmeıdi» dep qarap otyrý­ǵa bolmas. Shyn kaıdzendi ıgergisi kelgen adam osy sózdi qurap turǵan ıerog­lıf­ter­diń mánine saı áreket etse bolǵany...

 

Sharafat JYLQYBAEVA,

japontanýshy

 

Sońǵy jańalyqtar

Eljan Birtanov Qytaı elshisimen kezdesti

Qazaqstan • Búgin, 19:17

Basty aqparat (21.02.2020)

Vıdeo • Búgin, 18:56

Semeıde stýdentter jataqhanasy órtendi

Aımaqtar • Búgin, 17:40

Memleket basshysy birqatar kezdesý ótkizdi

Prezıdent • Búgin, 17:08

Qańǵybas ıtter de qorǵalatyn boldy

Aımaqtar • Búgin, 12:04

Barlyq másele ashyq aıtyldy

Aımaqtar • Búgin, 06:56

Tenderdi maıshelpek kóredi

Saıasat • Búgin, 06:55

Uqsas jańalyqtar