Ekonomıka • 04 Aqpan, 2020

Epıdemııanyń ekonomıkalyq áseri qandaı?

183 retkórsetildi

Qytaıda epıdemııa bastalǵannan beri onyń álemdik ekonomıkaǵa, jekeleı elderge tıgizetin keri áseri týraly túrli boljamdar aıtylýda. Kúni keshe Brent markaly munaıdyń barreli 60 dollardan tómen quldyrap, byltyr jazdaǵy mejege túsip ketkenin de sarapshylar vırýspen baılanystyrady. Álemniń ekinshi ekonomıkasy sanalatyn elde órship, jıyrmadan astam memleketti sharpyǵan indettiń Qazaqstan ekonomıkasyna da yqpaly bolatyny túsinikti.

Tórt baǵytta teris áseri bolady

Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Qory janyndaǵy Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń sarapshysy Anton Býgaenkonyń aıtýynsha, epıdemııa Qazaqstan ekonomıkasyna 4 túrli baǵyt boıynsha keri áser etýi múmkin.

– Birinshi baǵyt – ta­ýar aınalymynyń tómendeýi. Qy­taı bizdiń asa iri saýda árip­tes­-
terimizdiń biri. Byltyr qańtar-qarasha aılarynda kórshi elge jiberilgen eksport kólemi 7,2 mlrd dollarǵa jetti, ımport 5,6 mlrd dollar boldy. Transshekaralyq saýda-sattyqtyń toqtaýy Qazaqstanda joǵary tehnologııalyq ónimnen bastap toqyma ónimge deıingi kóptegen taýardyń qymbattaýyna soqtyrýy múmkin. Ádette kóktemdegi merekelerdiń aldynda transshekaralyq saýda naryǵynyń qarqyny baıaýlaıdy, sol sebepti biz taýardyń qymbattaý úderisin áli sezine qoıǵan joqpyz, – deıdi sarapshy.

A.Býgaenko aıtqan ekinshi ba­ǵyt – tranzıttik tasymaldyń toq­tap qalýyna baılanysty zııan shegý. Qytaıdan Eýropaǵa júk tasy­mal­daý barysynda biz­diń el terrı­torı­ıasyndaǵy ınfra­qu­ry­lym­­dar­dy paıdalanǵany úshin tóle­­netin baj salyǵy «Qazaqstan temir joly» kompanııasyna aıtar­lyq­taı mol tabys ákeledi. Olaı bolsa, shekaralardyń ýaqytsha ja­byl­ǵany ulttyq kompanııanyń qar­­­jy­laı kórsetkishterine biraz nuq­­san keltiredi deýge negiz bar. Infra­­qurylymdy qoldanǵany úshin Qytaı tarapy tóleıtin baj salyǵy elimiz­­diń ishki jolaýshylar tasymaly men vagon quramyn jańartýǵa jumsalatynyn aıta ketý kerek.

 – Úshinshiden, týrıster aǵyny tómen­deıdi. Qazaqstan jaqynda Qytaıdan kele jatqan tranzıttik jo­laýshylar úshin engizilgen 72 saǵat­tyq vızasyz rejimdi toqtatty. Bul rejim Qytaıdan Eýropa­lyq odaqqa baǵyt alǵan týrıster aǵynynan túsetin tabysty kóterý úshin engizilgen bo­la­­tyn. Sońǵy ýaqytta kóptegen qytaı­lyq týrıs­ter «Eır Astana» kom­panııasynyń reısterin tańdaı bas­tady, olardyń bizdiń elge kelgeni týrızm ındýs­trııasyna qosymsha kiris ákeler edi, – deıdi A.Býgaenko.

Sarapshynyń aıtýynsha, shy­ǵys­ta­ǵy qońsymyzdyń basyna túsken jaǵdaı álemdik shıkizat na­ry­ǵyna da áser etpeı qoımaıdy. Bul týraly ol:

– Qytaı ekonomıkasy álemdegi asa iri energetıkalyq shıkizat tu­ty­natyn eko­nomıka. Bul eldegi kóp­tegen óndi­ris oryndarynyń ju­mysy toq­ta­ǵany belgili boldy. Sóz joq, bul álemdik shıkizat na­ryǵynyń baǵasyna áser etedi. De­genmen, baǵanyń tómendeýi az ýaqytqa ǵana sozylady, sebebi kóp uzamaı aýrýdyń taralýy toqtaıdy, óndiris birneshe aıda qalpyna keledi dep kútilýde, – deıdi.

Álem­dik shıkizat naryǵyndaǵy baǵanyń qul­dyraýy Qazaqstan sııaqty shı­ki­­zat eksporttaýshy elge tıimsiz ekeni túsinikti.

Jalpy, Qazaqstannan ózge elder de Qytaımen aradaǵy she­ka­­rasyn jabýǵa májbúr bolyp jatqany málim. Sarapshy aıt­­qan­­daı, Qytaıdyń álemdik kó­lik qatynastarynda ma­ńyz­­dy orny bar ekenin jáne ony art­ty­rýǵa yntaly ekenin eskere oty­ryp, kólik qatynastaryn ýa­qyt­­sha ja­bý qajet boldy. Bul jaǵdaı kór­shi elge birinshi kezekte repýta­sııa­lyq tur­ǵyda nuqsan keltiredi. Álem el­de­ri Qytaı men qytaı­lyq azamattardy baılanys orna­týǵa qaýipti dep sanaıdy, tasy­mal­dar­dyń toqta­tyl­ýy osy kóz­qa­rastyń odan ári bekı tús­ýine yq­pal etedi.

Álemdik ekonomıka jáne saıa­sat ınstıtýty sarapshysynyń paıymdaýynsha, AQSh, Japonııa, Fransııa, Germanııa, Aýstralııa, Taıland sııaq­ty álemniń biraz eliniń azamatta­ry­nan tabylǵan vırýstyń  ha­lyqaralyq ekono­mıka­ǵa keri ef­fektisi aýqymdy, bi­raq qysqa merzimdi bolady. Koro­na­vırýs­tyń taralǵany túrli elder­degi kontra­gentterdiń ara­syn­daǵy isker­lik baılanystardy úzip jatyr. Jolaýshylar jáne júk tasymaly salasy, týrızm ındýstrııasy zar­dap shegýde. Qytaılyqtar – álemde eń kóp saıahattaıtyn halyq, qytaılyq týrıster – álemniń ár túk­pirindegi týrıstik ortalyqtardyń súıik­ti klıentteri. Ulttyq merekege oraı beriletin uzaq demalysqa vırýs­tyń taralýy tap kelgeni túrli týrıstik oryndardaǵy qonaqúıler men dúkenderdi tabystan aıyrdy deýge bolady.

26 qańtar kúni Qazaqstan «Qorǵas» halyqaralyq shekara boıyndaǵy yn­ty­maqtastyq or­ta­lyǵyn, artynsha Qytaımen sheka­ra­daǵy baqylaý-ót­ki­zý beket­te­rin 16 aqpanǵa deıin jabý týraly sheshim shyǵarǵanyn aıta keteıik. 29 qańtarda avtobýs tasy­maly, 1 aqpanda jolaý­shy­lar po­ıyzy, 3 aqpannan bas­tap áýe qaty­nas­tary da ýaqytsha toqta­tyl­dy.

 Kim kóp zardap shegýi múmkin?

Epıdemııadan ásirese Qytaı ekono­mıkasy eń kóp ekonomıkalyq zııan shegip jatyr. Halyqaralyq valıý­ta qorynyń departament dırek­tory Djerrı Raıs jýyrda osylaı dedi. Onyń paıymdaýynsha, vırýs­tyń álemdik ekonomıkaǵa qansha­lyq­ty keri áser tıgizetini taralý jyldam­dyǵy men aýqymyna baılanysty bolmaq.

– Qytaı ekonomıkasy jahan­dyq proses­terge áser etedi. Qazir bul el­diń óndiristik aýdandarynda ka­rantın jarııalandy, kólik qaty­nastary toqtady, mıl­lıon­da­ǵan jumysshy qur qol otyr. Suranys tómendedi, týrıstik bıznes baıaýlady. Qytaıda ishki qar­jy naryǵynyń jabylǵany dúnıe júzi boıynsha oblıgasııalar nary­ǵyna áser etti, – deıdi ol.

Germanııanyń Federaldyq saý­da-ónerkásip palatalar bir­les­­ti­giniń resmı saıtynda «Ko­ro­navırýs nemis eko­nomı­ka­syna juǵa ma?» degen aqpa­rattyq habarlama shyqty. Onda aıtylǵandaı, eki el arasyndaǵy iskerlik barys-ke­listiń shektelgeni, kom­panııa­lar­dyń Qytaıda orna­las­qan ká­sip­oryndardyń jabylǵany is­ker­lik belsendiliktiń tómen­de­ýi­ne soqtyratyny anyq. Keıbir sarapshylar Germanııa koronavırýs­tan eń úlken ekonomıkalyq zııan shegetin elderdiń biri degen pikir bildirýde.

Germanııalyq birneshe azamat­tyń koronavırýsty juqtyrǵany anyqtal­ǵan­nan keıin Lufthansa áýe kompanııasy Qytaı baǵytyndaǵy reısterin toqtatty, eldiń tý­rıs­tik ındýstrııasy qytaılyq klıent­te­ri­nen aırylýda. GFR kompanııa­lary Qytaıdaǵy óndiristerin ýa­qyt­­sha jabýǵa májbúr.

Koronavırýsty alǵash juq­tyr­ǵan 4 azamattyń tórteýi de avtokólik bólshekterin shyǵaratyn Webasto kompa­nııasynyń shtab-páterinde ju­mys isteıtini anyq­tal­dy. Eger dúnıe júziniń ár túkpi­rin­de ornalasqan 50 kásiporynda barlyǵy 13,5 myń adam jumys isteıtin alyp kompa­nııa­nyń shtab-páterinde karantın jarııa­lansa, kompanııanyń jumys yrǵaǵy keminde 1 apta boıy buzylýy múm­kin. Vırýstyń epısentri Ýhan qalasyndaǵy Hoppecke kompa­nııa­sy­nyń 3 zaýyty jabylyp, 500 jumysshy úıinen shyǵa almaı otyr.

Jalpy, Qytaıda germanııalyq 5200 kompanııa bar eken, ondaǵy jumys­shylardyń sany 1 mıllıonnan asady. Eki el arasyndaǵy saýda aına­lymy jylyna 200 mıllıard eýrodan asady.

– Koronavırýs Qytaı men Ger­ma­nııa arasyndaǵy ekijaqty saý­da­ǵa ǵana emes, jalpy dúnıe­jú­­zilik saýda qatynastaryna soq­qy bolady. Dál qazir keletin shyǵyn mól­she­rin boljaý qıyn. Degenmen, 2002-2003 jyldary taralǵan vırýs Qytaı ekonomıkasyn ǵana emes, álemdik ekonomıkany shek­te­genin eske­rýimiz kerek. Bul óz keze­ginde mu­naı baǵasyn, jalpy shıkizat nary­ǵyndaǵy baǵany tómen­detedi. Bir aıta keterligi, shıkizat qunynyń tómen­degeni Ger­­manııa úshin tıimdi, – deıdi Fe­de­raldyq saýda-ónerkásip palatalar birlestiginiń basshysy Martın Vansleben.

Epıdemııa taralǵannan bergi ara­lyq­ta shvesııalyq IKEA Qytaı­daǵy dúkenderiniń jartysyna jýy­ǵyn jaýyp, jumyskerlerin aqyly dema­lysqa ji­ber­­­di. Apple de biraz dúkeni men ká­siporyn­da­­rynyń ju­my­syn toq­­­tatty. Star­basks qarjy­lyq qıyn­­­dyq­tar týyn­daǵanyn ashyq aı­typ, fı­­lıal­darynyń jartysyna jýy­­­ǵyn jabýǵa májbúr boldy. Ford pen Toyota da ká­sip­oryn­da­rynyń ju­­my­syn ýaqytsha toq­ta­tatynyn habar­lady. Shanhaı men Gonkongtegi eki Dısneılend qańyrap bos tur. Hyatt, Radisson, Hilton syndy qonaqúı jelileri bron jasaǵan adamdardyń qar­jy­syn qaıtaryp berdi.

OPEK alańdap otyr

Epıdemııa bastalǵannan bergi bir­neshe apta ishinde negizgi shık­i­­zattar­dyń quny birshama tómen­de­di. Sarapshylar baǵa áli de tó­men­deı­di degen boljam jasap otyr.

Brent jyl basynan beri 12 paıyzǵa arzandady. Qazir barreline 56 dol­lardan satylýda. 1991 jyldan bergi aralyqta munaı jyl basyn­da birden 12 paıyzǵa arzandap kórmegenin aıta ketý kerek.

Reuters-te kómirsýtegi baǵasyna qatysty Reutersnt Sun Global Inves­t­­me­nts atqarýshy dırektory Mıhır Kapa­dıdiń:

 – Qytaı dúnıe júzi boıynsha shıki­zatty eń kóp tutynatyn el. Epı­de­­mııanyń taralýy baıaý­lamaıynsha munaı baǵasynyń qubylý qarqyny toqtamaıdy. Koronavırýs tótenshe problema boldy, al ınvestorlar kez kelgen negatıv aqparatqa mán beredi, – degen pikiri jarııalandy.

OPEK konferensııasynyń tóra­ǵa­sy, Aljırdiń energetıka mınıstri Muhammed Arkabtyń aıtýynsha, naýryz aıyna jos­par­lanǵan jıyn­dy erterek, ıaǵnı aqpan aıynyń orta sheninde ótkizýi múmkin. Bul asyǵys­tyq OPEK+ músheleri koronavırýsqa qatysty týyndaǵan máselelerdi tal­qy­­laýy úshin qajet.

Aıta ketelik, jyl basynan beri mys – 10 paıyzǵa, nıkel – 8,7, qola – 7, myrysh – 7,3, bolat – 4, alıýmınıı baǵasy 7 paıyzǵa arzandady.

 1

Sońǵy jańalyqtar

Qyzylorda: Test synamalary jetkizildi

Aımaqtar • Búgin, 11:56

Til saıasatyna reforma kerek pe?

Suhbat • Búgin, 10:45

Petropavl: 16 jastaǵy boıjetken ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 10:28

Elimizde indet juqtyrǵandar sany 500-ge jetti

Koronavırýs • Búgin, 09:19

Juma: Almatyda 28 indet oshaǵy karantınde tur

Ońtústik Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar