Medısına • 04 Aqpan, 2020

Obyrdy jeńgen qazaqtar

332 retkórsetildi

Jyl saıyn 4 aqpanda Dúnıejúzilik obyrǵa qarsy kúres kúni atap ótiledi. Halyqaralyq obyrǵa qarsy odaqtyń (UICC) bastamasymen dál osy kúni mamandar onkologııalyq dertterdiń bar ekenin halyqtyń esine salyp, onyń aldyn alý, erte anyqtaý, densaýlyqqa jaýapkershilikpen qaraý, qoljetimdi skrınıngtik tekserýlerdiń mańyzdylyǵy týraly aýqymdy jumystar júrgizedi.

Biraq, osyǵan qaramastan, jyl saıyn elimizde 36 myńǵa jýyq adamnyń jańadan obyrǵa shaldyqqany anyqtalady. Búgingi tańda dıspanserlik esepte 180 myńǵa jýyq qazaqstandyq tur. Jyl saıyn onkologııalyq aýrýlardan shamamen 14 myń adam kóz jumady.

Aldymen Qazaqstanda sút bezi obyry, ókpe obyry, asqazan obyry, jatyr moıny  men kolorektaldy obyr túrleri alǵashqy tórttikti quraıtynyn taǵy da eske sala ketken jón.

Oraıy kelip turǵanda, Almatydaǵy Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda obyrǵa qarsy jańa preparattardy klınıkalyq zertteý bastalǵany aıta ketý kerek. Sondaı-aq, emdeý hattamalaryna ımmýnoterapııa engizilip otyr.

Sonymen 4 aqpanda Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda obyrmen kúres kúnine arnalǵan is-sharalar legi ótti. Sońy estarada jáne óner juldyzdarynyń qatysýmen, konsertke ulasqan bastamalardyń basty oqıǵasy – obyrdy jeńgen jandardyń jýrnalısterge bergen suhbaty boldy.

QazOjRǴZI basqarmasynyń tóraıymy, Qazaqstannyń DSM bas onkology Dılıara Qaıdarova men Qazaqstannyń onkologııalyq qyzmetine at salysyp júrgen volonterler de qatysqan baspasóz máslıhatynda kóterilgen máseleler az bolǵan joq. Máselen, psıholog-dárigerler adamnyń ımmýnıteti men kóńil-kúıinde tyǵyz baılanys bar desedi. Al qaterli isikti sońǵy satylarynda jeńgen jandardyń jarqyn mysaly tómendegideı.

Sholpan Valıeva, 49 jasta: Men Almaty mańyndaǵy Qarǵaly selosynda turamyn. Men bul dertke dýshar bolǵan kezimde «Pervıchnoe peretorıonalnoe karsınoma» , ıaǵnı ish qurylysy obyrynyń 4 satysy birden qoıǵan bolatyn.

1

О́zimniń aýrýymnyń aty men ábden asqynǵanyn bilgende birinshi ózime qatty ashýlandym. Bylaı qaraǵanda raktyń 4 stadııasy – óldiń  degen sóz ǵoı. Dárigerim, onkolog-hımıoterapevt Lena Andreevnaǵa kelip: «Qansha ómirim qaldy?» dep suradym. «Eger ómir súrgińiz kelse, onda súresiz. Eger dármensizdik tanytsańyz, kópke barmaısyz.  Bári ózińizge ǵana baılanysty» dedi. 

О́mirim endi bastaldy, endi ózim úshin ómir súremin dep otyrǵanda, obyrǵa shaldyǵýym men qatty ashýlandyrdy. Nege men? «Nege men?», dep, ózimdi birden qolǵa aldym. Eń basty osy aýrýdy jeńe alatynyma sendim. Bir jiger, ómirge degen qushtarlyq paıda boldy.

Al aýyr dertke shaldyqqanymdy ishim qatty aýyryp, tipti aýyrsynýdy basatyn dáriler de kómektespegende ǵana bildim. Osydan keıin aýrýhanadan aýrýhana, analızderden analız, hımıoterapııalar bastaldy. Keıin qaterli isiktiń oshaǵy otamen túgel alynyp tastaldy.

Men 2019 jyldyń qańtarynan beri qaraı qaterli dertten tolyq aryla bastadym. Men qazir deni saý adammyn.

Maıra Amanbaeva, 59 jasta: Men qazir úsh balanyń anasymyn. Mine, óte kóp jyldardan keıin Almatydaǵy onkologııa ınstıtýtyna emdelý úshin emes, osydan kóp jyl buryn basymnan ótken oqıǵany eske alý úshin, sony ózgelerge sabaq bolsyn dep, aıtý úshin kelip turmyn. 1983 jyly maǵan Reseıde qaterli isikke kúdik baıqalyp, dıagnoz qoıylǵan. Ol kezde qatersiz degen. Biraq, 1984 jyly osy aýrý meni qaıta aınaldyra bastady. Ol kezde ózim temirjol aýrýhanasyna feldsher-laborant bolyp qyzmet istep júrgenmin.

2

Maǵan melanoma, teri ragy dıagnozy qoıyldy. Sol kezde de myqty onkolog-mamandar boldy. Emdep qana qoımaı, úlken psıhologııalyq qoldaý bildirdi. Alaıda,  jurt ózime aıtpaıdy eken, syrtymnan «ary ketse 2-3 jyldan soń qaıtys bolatynymdy» estip qaldym. Osy sybyrdan keıin birden birden kúızeliske túsip, jylap-syqtap, ózimdi ólimge baılaı jazdaǵan kezder de boldy. Bar bolǵany 23 jastamyn. Ne turmys qurmaǵanmyn, ne balam joq. Anamnan erte aırylyp, ákemniń bizben isi bolǵan joq. Ata-ájemizdiń qolynda óstik. Ol kisiler de erte ketti. Qysqasy, maǵan qaraılasatyn adam da bolmaı qaldy. Qoldaý tanytqan dostarym men áriptes dárigerler ǵana boldy. Osy kezde men bul aýrýmen kúresemin dep sheshtim. О́zim Uly Otan soǵysynda 5 jyldaı júrip, aman kelgen atamnyń «psıhology» bolǵanmyn. Osylaısha ózime ózim kómektese bastadym. Osy kezde mahabbat ta bala da, jumys ta, úı de kúı de  paıda boldy. Aýrýymdy oılaýǵa mursham kelmedi. Osydan keıin jazylyp ketkendeı boldym. Biraq, 10 jyldan keıin bul aýrý óziniń bar ekenin taǵy da esime saldy. Qolym aýyryp, kótere almaı qalatyn edim. Alaıda, ota jasatqan joqpyn. Osy kezde men densaýlyǵym úshin úlken izdenis jolyna tústim. Gomeopatııa, psıhologııa, fıtoterapııamen tereń aınalystym. Rodologııa, ıaǵnı tektaný ilimin zerttep, nege mundaı dertke dýshar bolǵanymdy túsinýge tyrystym.  Kóp oqyǵannyń arqasynda ózimdi de kúıeýimdi de aınalamdaǵy adamdardy da túrli dertterden saýyqtyrdym.

Arýjan Toqan, 17 jasta: Qazir men Avıasııalyq kolledjdiń 2 kýrsynda oqımyn. Maǵan 2 satydaǵy moıyn beziniń qaterli isigi degen dıagnoz qoıylǵan. Men áý basta týberkýlezdi emdeıtin aýrýhanaǵa túsken bolatynmyn. Ota jasaǵannnan keıin mende qaterli isik bar ekeni belgili boldy. Sodan onkologııa ınstıtýtyna kelip dıagnoz naqtylanǵannan keıin emdele bastadyq. Úsh jyl boıy túrli terapııalardan óttim. Bul aýrýdy jeńýde maǵan birinshi kezekte ata-anam, dárigerler men sport kómektesti. Ásirese, psıholog mamandardyń da qoldaýy myqty boldy. Jasym 17-ge keldi. Qazir stýdentpin. Sportpen aınalysamyn.

Árıne, aty jaman aýrýdy jeńgen jandardyń basynan ótkenin  baıandaý ońaı-aq, biraq olardyń árqaısysynyń júrip ótken joly, qıyndyqtary men kúızelisteri munan áldeqaıda kúrdeli ekendigi aıan. Eń bastysy, búgingi tańda dertti der kezinde anyqtasa, emi bar, shıpasy tabylady.

2019 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstanda qaterli isikke shaldyǵý 36 345, ıaǵnı 100 myń turǵynǵa shaqqanda 196,4 adamdy quraıdy.

Onkologııalyq naýqastardyń elektrondyq tirkeliminiń derekteri boıynsha qaterli isikterden ólim-jitimge ushyraý 100 myń turǵynǵa shaqqanda 76,0 (14 060 oqıǵa) adam.

Degenmen, onkologııalyq aýrýlardy erte dıagnostıkasy jaqsardy, 0-I satydaǵy qaterli isikter jańa jaǵdaılardyń jalpy qurylymynda 26,8% qurady. Qazir Qazaqstanda tegin onkoskrınıngterdiń úsh túri: 40 jastan 70 jasqa deıingi áıelderge sút bezi obyryna, 50 jastan 70 jasqa deıingi erler men áıelderge kolorektaldy obyrǵa, sondaı-aq 30 jastan 70 jasqa deıingi áıelderge arnalǵan jatyr moıny obyryna skrınıng jasalady. Skrınıng emhanalarda tegin júrgiziledi.

Qazaqstan onkologııalyq aýrýlardy dıagnostıkalap, tegin emdeıtin el ekenin esten shyǵarmaý lázim.

Onkologııalyq naýqastardyń eń kóp bóligin Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy jáne Túrkistan oblystarynda, sondaı-aq Almaty qalasynyń turǵyndary quraıdy.

Sońǵy jańalyqtar

Kitaphana kóbeıgen elde qylmys azaıady

Ádebıet • Búgin, 15:14

Zańsyz qarý-jaraq satqandar sottaldy

Qoǵam • Búgin, 12:50

Igerilgen ınvestısııanyń ıgiligi

Aımaqtar • Búgin, 12:37

Taraz: Bilim oshaǵyndaǵy zańsyzdyqtar

Aımaqtar • Búgin, 11:20

Abaıdyń dombyrasy qandaı bolǵan?

Abaı • Búgin, 11:09

Halyqaralyq jıynǵa qatysty

Saıasat • Búgin, 08:15

Jańa kodeks jobasyn talqylady

Saıasat • Búgin, 08:12

Shetelge shyqpaýǵa keńes berdi

Qoǵam • Búgin, 08:04

Saýdakenttiń sharýalary saqadaı saı

Ekonomıka • Búgin, 08:02

«Qarjy pıramıdalary» qaıtyp keldi me?

Ekonomıka • Búgin, 08:01

Depýtattar on bir usynys ázirledi

Parlament • Búgin, 07:56

Uqsas jańalyqtar