Rýhanııat • 07 Aqpan, 2020

Entelehııa

701 retkórsetildi

Dál qazir seksenniń seńgirine bolat tuıaǵyn tirep toqtaǵan, ult­shyl jazýshy Muhtar Maǵaýın erterektegi bir suhbatynda: «Kóshede kele jatyp qarsy ushyrasqan qazaq­tardyń júzine qarap-aq olar­dyń tula boıyndaǵy ulttyq boıa­ýy men ana tilin qanshalyqty bile­tinin birden baıqaımyn» degen eken. Bul rýhanı oı-órisi kemeldegen tul­ǵanyń bárine tán qubylys. Muny qazaqsha – suńǵylalyq dese, ǵylym tilinde – entelehııa dep ataıdy.

Alǵash ret entelehııa uǵy­myn ǵy­lymı ózektendirgen oqymysty­lardyń biri – reseılik shaıqy fılosofy Pavel Florenskıı. Onyń paıymdaýynsha, entelehııa degenimiz – belgili bir ult­tyń myńdaǵan, mıllıondaǵan jyldar úzbeı tirnektep jınap, tyrnaqtap jetildirgen asa qymbat – energııalyq órisi. Qazaqshalap aıtqanda, jeke et­nos­­­­tyń ózin ózi saqtaýshy qýat qor­ǵany, ımanı ımmýnıteti, salt-dástúrin assımılıasııadan saqtaıtyn berik qamaly.

Iаǵnı, entelehııalyq qýaty álsiregen halyqtyq bolashaǵy bulyńǵyr. Tipti jer betinen joıylyp ketý qaýpi bar. Ulttyń energııalyq órisi tarylyp, ente­lehııalyq tutastyǵynyń ydyraýyna birinshi sebep – til birliginiń bu­zylýy deıdi áleýmettanýshylar. Osy oraı­da, ult ustazy Ahmet Baıtursyn­uly atamyzdyń «Tili joıylǵan ulttyń – ózi de joıylady» degen qun­dy pátýa­syn eshqashan esten shyǵar­maýymyz kerek.

О́ıtkeni til birligi buzylǵan jerde – birin-biri túsingisi kelmeıtin etnostyq-áleýmettik toptar paıda boldy. Ádebıetshi ǵalym Mekemtas Myrzahmetov, qazirgi qazaq qoǵamy uzaq jylǵy reseılik otarlaýdyń sal­darynan taza qazaq, shala qazaq, ada qazaq deıtin áleýmettik toptarǵa bó­linip úlgerdi deıdi.

Joǵaryda atap ótkenimizdeı, bulaı jiktelý eshqashan jaqsylyqqa aparmaıdy. Mysaly, ótken ǵasyrdyń basynda Ispan otarynan azat bolǵan Perý elinde ártúrli etnostyq-áleý­mettik jikter qalyptasyp úlgerdi. Bulardyń birinshisi – Perýdiń tıtýldy halqy, barlyq turǵyndardyń negizgi paıyzyn qurap otyrǵan – kechýalar. Ekinshisi – otarlaýshylar tárbıesin kórgen, solarǵa eliktep erjetken ıs­pan­dyq kreoldar. Barlyq bılik osy ekin­shi toptyń qolynda boldy. Úshinshi top – perýlik pen ıspandyq aralas nekeden týǵan – metıster.

Táýelsizdik alǵan soń Perýdiń baıyrǵy halqy dástúrli Ink memleketi – Taýantınsýıdi qaıta qalpyna keltirip, Ink ımperııasyn jańǵyrtý ıdeıa­syn usyndy. Nátıjesinde, bı­lik basynda otyrǵan kreoldar men halyqtyń denin qu­raıtyn kechýalar arasynda tartys paıda boldy. Osy tartysta aralas nekeden týǵan metıster (bizshe jıen­der) otarlaýshylardyń soıylyn soǵýshy kreoldar jaǵyna shyǵyp ketti. О́ıtkeni metıster de kreol­dar ıspan tili dıalektisimen sóı­leıtin. Aqyry bılik osylardyń qolyna kóship, arada bir ǵasyr ótkende perý halqynyń ejelgi mádenıeti men tili joıyldy.

Joǵarydaǵydaı jaǵdaı aǵylshyn otarynan táýelsizdik alǵan Úndistannyń basynda da bar. El táýelsizdik alǵan tusta aǵylshyn tárbıesin kórip, bılik pen aqshaǵa tuıaǵy ilikken top «Úndistanda hındı tili­men qatar aǵylshyn tili de resmı til bolsyn» degen zań qabyldatty. Bu­ǵan ult kósemi Dj.Nerý úzildi-ke­sil­di qarsy shyqty. Biraq kópke to­pyraq shasha almady. 1948 jyly eldiń bilim jónindegi komıssııasy bulaı etý bir halyqty til­dik turǵydan eki ultqa bólip jiberedi jáne olardyń arasyndaǵy kereǵarlyq kún ótken saıyn alshaqtaı túsedi, bul ult­tyń baıyrǵy tilin joıady, dep qatań es­­kert­ti. Aqyry olardyń aıtqany kel­di.

Osy oraıda, aıtpaǵymyz: búgingi qazaq qoǵamy joǵarydaǵydaı tildik bólinýshilikten aman ba? Rasyn aıt­qanda, bizdiń qoǵam tildik turǵydan rýhanı daǵdarystan áli qutylǵan joq. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary qazaq til birligi úshin belsene kiri­sip, atsalysqan ult zııalylary Abaı atamyz 1-shi qara sózinde ashynyp aıt­qanyndaı: «Balamdy baǵar edim, qalaısha baǵýdyń mánisin de bilmeımin, ne bolsyn dep baǵam, qaı elge qosaıyn?» dep daǵdarǵany sekildi, eki tildi – eki kemeniń qaı quıryǵyn ustaryn bilmeı teńselip tur.

 

Sońǵy jańalyqtar

Fýtbol maýsymy jalǵasa ma?

Sport • Búgin, 14:48

Qyzylorda oblysynda qylmys azaıdy

Aımaqtar • Búgin, 11:49

Qostanaı qalasy jartylaı jaryqsyz qaldy

Aımaqtar • Búgin, 11:06

Karantındegi Qaraǵandynyń «qyzyqtary»

Aımaqtar • Búgin, 11:05

Álemdegi ahýal qandaı?

Koronavırýs • Búgin, 10:57

Onlaın formatta otbasylyq baıqaý ótti

Aımaqtar • Búgin, 10:37

Qytaı: Ýhanda karantın aıaqtaldy

Álem • Búgin, 10:08

Daýyl «dertimizdi» anyqtap berdi

Aımaqtar • Búgin, 10:02

Qyzylorda: Taǵy 3 adam tirkeldi

Aımaqtar • Búgin, 09:57

MMA: UFC-di synǵa aldy

Sport • Búgin, 09:20

Elimizde vırýs juqtyrǵandar sany 700-den asty

Koronavırýs • Búgin, 08:48

Eń bastysy – úılesimdi jumys isteý

Saıasat • Búgin, 08:00

Judyryqtaı jumylaıyq

Rýhanııat • Búgin, 07:45

Uqsas jańalyqtar