Abaı • 07 Aqpan, 2020

Ult tulǵasy – urpaq baǵdary

75 retkórsetildi

Memleket basshysy Q.Toqaevtyń «Abaı jáne XXI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasynda eldigimizdiń mártebesin kóterýge tikeleı qatysy bar uly kemeńger Abaıdyń ulttyń ustazy retindegi 4 tulǵalyq bolmysy aıshyqtalyp kórsetilgen. Aldymen ulttyq konsepsııany negizdese, (XXI ǵasyrdaǵy qazaq ulty qandaı bolý kerek? Intellektýaldy ult, ustazdyń orny), odan keıin memleketshildikti dáriptegen (óz elin súıý, birlik, ádiletti qoǵam). Úshinshiden, qoǵamdy jańǵyrtýǵa beıimdilik, jańashyldyqtyń úlgisin kórsetse, (óz ultyńdy qurmetteı otyryp, ózge de mádenıetti bilýge, tanýǵa talpyný, jańa kásip úırený, masyldyqtan aýlaq bolý, t.b.), sońynda adamzatqa ortaq qundylyqtar negizdelip kórsetiledi (tolyq adam konsepsııasy nemese kámil musylmandyq úlgisi).

Abaıdyń ulttyq konsepsııasy eń aldymen ulttyń tili men dili týraly oılarynan órbıdi. Qazaq til biliminiń bilgiri professor Q.Ju­banov Abaıdyń qaıtys bolǵa­nyna otyz jyl ótýine baılanysty jazǵan «Abaı – qazaq ádebıetiniń klassıgi» degen maqalasynda uly ustazdyń qazaq mádenıetine engizgen basty jańalyǵy retinde onyń qazaq ádebı tilin qalyptastyrýǵa jańasha baǵyt bergen tildik ustanymyna alǵash ret ǵylymı taldaý jasady, sol arqyly Abaıdy «baıshyl, dinshil» dep kústanalaýǵa daıyn turǵan ortanyń aýzyna qum quıdy, Abaıdyń ádebı, tildik murasyna keńestik ǵylymnyń nazaryn aýdardy.

Q.Jubanov: «Qazaq ádebıetiniń tarıhyndaǵy Abaıdyń ustaıtyn ornyn bosaǵaǵa qaraı ysyrmalaýshy­lar, oǵan da mise tutpaı, tabaldyryqtan shy­ǵaryp tastaýshylar, meniń baı­qaýym­sha, daýsyz bir momentti eskermeı júr; ol – óz tusynda, jalǵyz qazaq emes, basqa kórshiles elderden de Abaı­dyń ádebıettegi úziktigi», – deı kelip, XIX ǵasyrdyń ekinshi jar­ty­syndaǵy bútin Ortalyq Azııada óz ulty­nyń mádenıetin, ádebıetin, tilin jańa beleske shyǵarýda Abaımen tus­tas keletin, Abaımen ıyqtas birde-bir tulǵanyń bolmaǵanyn dáleldeıdi.

Qazaqtyń ulttyq jazba ádebı tili­niń negizin qalaǵan, qazaq áde­bıetinde óleń qurylysyna ózindik jańa­lyq­tar engizgen, qazaqtyń tili men ádebıeti­niń tazalyǵyn, halyq­tyq bolmy­syn saqtaı otyryp, ony Eýropanyń úzdik mádenıetine jetelegen Abaıdaı tulǵanyń úlgili sóz­deri eki ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ót­se de mánin joıǵan joq. 1901 jyly P.Melıoranskııdiń Abaı óleń­derine jasaǵan taldaýynan bas­tasaq, Abaıdyń shyǵarmashy­lyq, kisi­lik tulǵasy ǵasyrdan astam ýaqyt boıy túrli baǵyttaǵy (ádebı, til­dik, fılosofııalyq, teologııa­­lyq, quqyqtyq, t.b.) zertteýlerdiń ózegi bolyp kele jatyr. Biraq ár kezeńniń ózekti máselesimen qabysyp, jańa qyry­nan jańǵyryp otyratyn Abaı bolmysy adamzatty áli de qaıran qaldyra bereri sózsiz. 

Abaıdyń ulttyń dilin qalyp­tas­tyrýdaǵy oılaryn onyń «tolyq adam» konsepsııasynyń bir quramdas bóligi retinde qarastyrýǵa bolady. Memleket basshysy maqalasynda: «Biz Abaıdyń «tolyq adam» tujy­ry­myn qaıta zerdeleýimiz kerek. Bul baǵytta ǵalymdarymyz tyń zert­teýlerdi qolǵa alýy qajet. «Tolyq adam» konsepsııasy, shyndap kel­gende, ómirimizdiń kez kelgen sala­synyń, memleketti basqarý men bilim júıesiniń, bıznes pen otbasy ınstıtýttarynyń negizgi tuǵyryna aınalýy kerek dep esepteımin», deı­di. Bul – XXI ǵasyrda rýhanı jań­­ǵyrǵan qazaq qoǵamyn qalyptas­tyrýda Abaı usynǵan «tolyq adam» konsepsııasynyń mańyzdylyǵyn ult basshysynyń qanshalyqty baǵa­laı­tynyn tanytady. Zertteýshi, abaı­tanýshy M.Myrzahmetov «Qazaq ádebıetindegi sopylyq tanym» (Almaty, 2012) degen eńbeginde Abaı­dyń 38-qara sózinde qoldanylǵan jáýan­mártlik (parsy tilinen aýdar­ǵanda «jomart jigit») uǵymyna taldaý jasaı kelip, Abaıdyń tolyq adam nemese «al-ınsan al-kámıl» tanymynyń tórt negizi aqyl, ádilet, qaırat, qanaǵat aqynnyń búkil shy­ǵar­mashylyǵynyń túp qazyǵy eken­digin aıtady. Zertteýshiniń paıym­daýyn­sha, Abaı ózine deıingi túrki ǵulamalarynyń – ál-Farabıdiń, Júsip Balasaǵunıdyń, Iаsaýıdiń, Rýmı­­diń kemel adam jaıly oı-tujy­­rym­darynan habardar bolyp, sol jolda izdengen, «tolyq adam» iliminiń negizin jasap, ony jeke adam­dy túzeýge, sol arqyly qoǵamdy, adam­­zatty durys jolǵa salýǵa paıda­lanǵan.

Qaırat pen aqyl jol tabar,

Qashqanǵa da, qýǵanǵa.

Ádilet, shafqat kimde bar,

Sol jarasar týǵanǵa, – dep, tolǵa­ǵan Abaı adamshylyqtyń tórt negizin qara sózderinde fılosofııalyq oılarymen órnekteıdi. 38-qara sózinde: «Eı, jú­re­gimniń qýaty, perzentlerim! Siz­derge adam uǵylynyń minezderi týraly biraz sóz jazyp ıadkar qal­­dy­raıyn» dep, keıingi urpaqqa sóz arnaıdy. Arnaý sózin adamzatqa beriletin eń ulyq qasıet – mahabbat sezimin túsindirý­den bastaıdy. Allany súıý, sol arqyly búkil adamzatty, tirshilikti jaqsy kórý, bilmekke qushtarlyq, ǵylymǵa den qoıý, ǵylymdy maqtan, dúnıe úshin úırenýden aýlaq bolý, adamdy buzatyn jaman ádetterden saqtaný, shyn musylman bolýdyń joldary týraly syr tógedi. Abaıdyń tolyq adam konsepsııasynyń basty túsinikteri Q.Toqaevtyń maqalasynda qazirgi qoǵamnyń túsinigine, zaman aǵy­myna, eldik murattarymyzǵa sáıkes­tendirilip taldanady. «Adam ómiri tutasymen túrli qarym-qaty­­nastardan quralady. Onsyz adam qo­ǵamnan bólinip qalmaq. Al qa­rym-qatynas mindetti túrde ózara jaýap­ker­shilikti týǵyzady. Bul jaýapker­shi­lik qara basynyń qamyn bıik qoıa­tyn ózimshildik aralasqan kezde buzylady. Sondyqtan Abaı: «Aqyl, qaırat, júrekti birdeı usta, Sonda tolyq bolasyń elden bólek», – dep adam­ǵa nurly aqyl men ystyq qaırat­tan bólek jyly júrek kerek ekenin aıtady.

Osy úsh uǵymdy ol únemi birlikte qaras­tyrady, biraq aldyńǵy ekeýi júrekke baǵynýy kerek dep esepteıdi. Bul – qazaq halqynyń ómirlik fılosofııasy».

Kemel adam fılosofııasynyń ózi adamzatty súıý, júrekti kirden tazartý, qandaı qubylysty da júrekpen baǵalaý uǵymyna negizdeıtin júrek ilimine baryp tireledi. Qazirgi tań­da qoǵamymyzda oryn alyp júr­gen keleńsizdikterdiń barshasy ǵylym­­dy, aqyl, qaıratty júrekke baǵyn­­­dyrmaýdan, ádiletsizdik pen qanaǵat­­­syzdyqqa jol berýden etek alyp otyrǵany sózsiz. Sondyqtan Memle­ket basshysynyń Abaıdyń «tolyq adam» konsepsııasyn jete túsinip, ony qaıta zerdeleýge usynǵan baǵyty kóp­tiń kókeıinen shyǵatyn oryndy paıymdaý der edik.

Professor Q.Jubanov joǵaryda atalǵan eńbeginde F.Engelstiń «Jańa ósıetti» aýdaryp, nemis prozasynyń negizin qalaǵan M.Lıýterdi renessans dáýiri týdyrǵan tıtandardyń biri retinde baǵalaǵan pikirin keltirip, Abaıdyń qazaq mádenıetine betburys jasaýdaǵy eńbegi odan asyp túspese, kem túspeıtinin, biraq óz eli onyń baǵasyn áli de túsine qoımaǵanyn aı­typ, qynjylady.

Bir jarym ǵasyr ótkende «biz Abaıdy tolyq túsindik pe?!» degen oı áli de kún tártibinen túsken joq. «Qazirgi órkenıetti memleketterdiń barlyǵy derlik shoqtyǵy bıik tarıhı tulǵalarymen maqtana alady. Olardyń qatarynda saıasatkerler, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, qolbasshylar, aqyn-jazýshylar, óner jáne mádenıet maıtalmandary bar. Qazaq jurty da birtýar perzentterden kende emes. Solardyń ishinde Abaıdyń orny erekshe. Biraq biz uly oıshylymyzdy jahan jurtyna laıyqty deńgeıde tanyta almaı kelemiz», – degen Prezıdentimizdiń sózi de osynyń aıǵaǵy.

Osy maqalanyń maǵan erekshe unaǵan tusy, onda «bizdiń Abaıymyz – keremet, biz Abaımen maqtanamyz» degen resmı meziret, qurǵaq maq­tan­nan góri Abaıdyń tulǵalyq, óne­ge­lik bolmysyna kóbirek den qoıý bar. Memleket basshysy retinde Abaı usynǵan «kemel adamnyń» júıe­sin qazirgi qoǵammen qalaı qabys­tyramyz, ultsyzdanýdyń «úsigi uryp» bara jatyrǵan urpaqqa qalaı sińiremiz, táýelsiz memleketimizdi jahandyq órkenıetke jeteleýde Abaı jańashyldyǵyn is júzinde qalaı qoldanamyz, qaıtsek uly tulǵa­ny álemge tanytyp, sol ar­qyly ulty­myzdyń mártebesin kótere alamyz degen alańdaýshylyq basymy­raq kórinis beredi. Abaıdyń 39-qara sózin­de burynǵy ata-babalary­myz­dyń artyq eki minezi týraly mynadaı ónegeli oı bar: «...ol zamanda el basy, top basy degen kisiler bolady eken. Kóshi-qondy bolsa, daý-janjaldy bolsa, bılik solarda bolady eken. О́zge qara jurt jaqsy-jaman ózderiniń sharýasymen júre beredi eken. Ol el basy, top basylary qalaı qylsa, qalaı bitirse, halyq ta ony synamaq, birden-birge júgirmek bolmaıdy eken. «Qoı asyǵyn qolyńa al, qolaıyńa jaqsa, saqa qoı», «Bas-basyńa bı bolsań, manar taýǵa syımassyń, basalqańyz bar bolsa, janǵan otqa kúımessiń» dep, mal aıtyp, tileý qylyp, eki tizgin bir shylbyrdy berdik saǵan, bergen soń, qaıtyp buzylmaq túgil, jetpegenińdi jetiltemin dep, jamandyǵyn jasyryp, jaqsylyǵyn asyramyn dep tyrysady eken. Ony zor tutyp, áýlıe tutyp, onan soń jaqsylary da kóp azbaıdy eken», – deıdi.

Atalǵan maqalany XXI ǵasyr­daǵy Abaıdy jańasha tanýdyń keleli kóshin Memleket basshysy ózi bas­tap, jol kórsetýiniń aqjoltaı úlgisi retin­de qabyldadyq.

 

Bıbaısha NURDÁÝLETOVA,

 fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor

Sońǵy jańalyqtar

Qansonarda búrkitshi shyǵady ańǵa...

Aımaqtar • Búgin, 12:38

Negizgi uǵymdar júıelenedi

Saıasat • Búgin, 08:43

Tıimdi dıologqa jol ashady

Saıasat • Búgin, 08:37

Qoǵam múddesin oılaǵan qujat

Saıasat • Búgin, 08:33

Jarysty 8 júldemen aıaqtady

Sport • Búgin, 08:29

Aqpannyń borany ashýly

Aımaqtar • Búgin, 08:26

О́tken ǵasyr órnegi

Tanym • Búgin, 08:25

Úshinshi ret fınalda jeńildi

Tennıs • Búgin, 08:24

Jas ǵalymdardyń aımaqtyq semınary

Qoǵam • Búgin, 08:18

Sóz soıyl №89

Rýhanııat • Búgin, 08:02

Shahar shyraıyn shaǵyn bıznes ashady

Aımaqtar • Búgin, 08:01

10 jyl sýbsıdııalanǵan salanyń jyry

Ekonomıka • Búgin, 07:53

Jemisten chıps jasaıdy

Aımaqtar • Búgin, 07:52

Sózdiń quny men qudireti

Rýhanııat • Búgin, 07:46

Baǵany aýyzdyqtaýdyń amaly

Úkimet • Búgin, 07:44

Telearna jumysynyń esebi tyńdaldy

Qoǵam • Búgin, 07:36

Maqamy máshhúr Mańǵystaý

Aımaqtar • Búgin, 07:26

Saıat atynyń syny men baby

Qoǵam • Búgin, 07:23

Qalamy semser serke edi

Tanym • Búgin, 07:20

Reıtıngtegi ornyn saqtap qaldy

Fýtbol • Búgin, 07:17

О́zi de, sózi de sulý

Rýhanııat • Búgin, 07:15

О́ner aıdynynda sáýlelengen jumaq ólke

Rýhanııat • Búgin, 07:07

Uqsas jańalyqtar