Rýhanııat • 10 Aqpan, 2020

Qaıratker

67 retkórsetildi

Men elimizde ýnıversıtet kampýsyn salǵan zamanaýı joǵary oqý oryndarynyń irgetasyn qalap, joǵary bilim berý men ǵylymdy uıymdastyrýdyń negizin salýda zor eńbek sińirgen, aty ańyzǵa aınalǵan eki rektordy bilemin.

Onyń birinshisi – ásem qala Al­matyda qazirgi Ál-Farabı atyn­­­daǵy Qazaq ulttyq ýnı­ver­sı­te­ti­niń rektory bol­ǵan, mem­leket jáne qoǵam qaıratkeri, ǵylym men bi­lim­niń kórnekti uıymdastyrýshysy, Qa­zaq­­stan­daǵy robottar mehanıkasy, mehanızmder jáne mashınalar teo­rııa­sy mektebiniń negizin qa­laýshy, akademık О́mirbek Arys­lanuly Joldasbekov. Ol kisi bar ǵumyryn ǵylym men bilim jo­lynda sarp etip, QazUÝ qala­shy­ǵyn salyp irgeli oqý orny­nyń már­te­besi men aıbynyn asqaq­ta­typ ketti.

Al ekinshisi – Sh.Esenov atyn­da­­ǵy Kaspıı memlekettik tehno­lo­­gııalar jáne ınjınırıng ýnı­v­er­­­­sıtetiniń rektory bolǵan teh­­­nıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Ulttyq ınje­nerlik akademııanyń, Ult­tyq jaratylystaný ǵy­lym­da­ry akademııasynyń jáne ha­lyq­­aralyq Joǵary mektep aka­de­mııa­synyń akademıgi Ábdim­ú­tá­lip Ábja­pparov.

Ábdimútálip Ábjapparulyn kıeli ólke Mańǵystaýda qur­met tutpaıtyn adam sırek bolar. Ol tutas qalashyqty qam­tı­tyn aýmaqty qorshatyp ýnı­ver­sıtettiń bas korpýsyn, úlken sport keshenin, ustazdarǵa arnap baspana, stýdentter úshin jataq­hana turǵyzdy. Sóıtip rek­­tor bolǵan jyldarynda elge óziniń dara qoltańbasyn qal­dyrdy. Búginde talaı bilim qýǵan jastarǵa bilim nárin berip jat­qan oqý ordasy Aqtaýdyń kór­ki­ne kórik qosyp tur dep zor maq­ta­nysh­pen aıtamyz.

Qyrǵyzstannyń Osh oblysy­nyń shalǵaıdaǵy shaǵyn aýy­lynda sharýa otbasynda dúnıege kelgen Ábdimútálip búginde jetpis jasqa tolyp otyr. Mereıtoı ıesiniń erekshe daralyǵy – kópshilikti qandaı máselege bolsyn ılandyra biletindigi, ózekti nárseni naqty dáleldep, kókeıge qondyryp, kimniń bolmasyn kózin jetkizip aıta biletindigi, tektilik qasıeti. Mundaı asyl qasıet, ór minez, sheshendik til Ábekeńe qaıdan daryǵan deıtin bolsaq, onyń áje áldıimen boıyna juqqanyna kóz jet­kizemiz. Tuńǵysh neme­re­sine azan shaqyryp, Anar áje­si Ábdimú­tálip dep at qo­ıyp, baýyry­na salyp, óz tár­bıe­si­ne alady. Dinı saýatty áje­si Mu­hammed Paıǵambardyń atasynyń esimi nemeremdi qoldap, qoltyǵynan demeı júrsin, kúsh-qýat, jiger bersin dep yrymdap qoısa kerek. Aq jaýlyqty asyl ájeniń aq tilegi qabyl bolyp, nemeresi bala kezden zerek bolyp ósedi. Kórshi elde turaqtap, qonys tepken áýlet qany tamǵan stalındik zaman ótken soń, onyń ozbyrlyq saıasaty da saıabyrsyp, zamannyń betalysy túzele bastaǵan 1954 jyly Atamekenge at basyn burypty. Osylaısha Ábekeń balalyq shaǵynda ata jurtynyń qasıetti topyraǵyn basady. Sol jyly Qazaq jerimen qaıta qaýyshqan Asqar atanyń otba­sy qonysqa qolaıly jer dep Túrkistan jerine kóship keledi. Túrkistandaǵy №386 temirjol qazaq orta mektebine barǵan bala Mútásh alǵyrlyǵymen óz qatarlastarynan ozyp turatyn edi. Mektepte hımııa pánin erekshe súıip oqıdy. Ádebıetti de kere­met jaqsy kórgen eken. Mek­­tep­ti medalmen aıaqtaǵan jas Almatyǵa kelip sol kezdegi V.I.Lenın atyndaǵy Qazaq polı­teh­nıkalyq ınstıtýtynyń metallýrgııa fakýltetin 1972 jyly úzdik bitirip, ınjener-metal­lýrg atanady. Odan keıin ǵy­lym­ǵa bet burady. Ǵalymnyń zertteý jumystary negizinen Qazaqstandaǵy tómengi sapaly saztopyraqty shıkizatty keshendi óńdeý tehnologııasy men fızıka-hımııalyq negizde júıeli zertteýlerge arnaldy. Bul zertteýler óz jemisin berip, nátıjeleri tehnologııalyq úderisterdiń tıimdi rejımdik jaǵdaılaryn ǵy­lymı taldaýǵa jol ashty. Ǵy­ly­mı zertteýleriniń negizinde gıdrohımııalyq óńdeý kezinde qaıtalama shyǵyndy tómendetýge arnalǵan tehnologııalyq tár­tip usyndy. Ábdimútálip Ábjap­parulynyń ǵylymı zert­teý­le­ri sony sıpatymen, tyń tujy­rym­­da­rymen ǵylymı ortany eleń etkizip, tek Qazaqstan ǵa­lym­darynyń ǵana emes, shetel­dik áriptesteriniń de nazaryn aýdara bildi. 1988-1989 jyldary Germanııa Federatıvtik Respýblıkasynyń eki birdeı joǵary oqý ornynda – Klaýstal teh­nıkalyq ýnıversıteti men Ahen qalasyndaǵy Reın-Vest­fal tehnıkalyq joǵary mek­te­binde mashyqtanýdan ótip, sondaǵy áriptesterimen ǵylymı tá­jirıbe almasty. 1994-1995 jyl­dary Sellı qalasyndaǵy Tómengi Sakson Basqarý akademııasynda bilimin jetildirdi, bas­qarý salasynan «Bilim berý sala­synda personalmen jumys jasaý» taqyrybynda dıplom jumysyn nemis tilinde qorǵap shyqty. Sheteldiń jetekshi ýnı­versıtetterinde bilimin tolyq­ty­ryp kelgen Ábekeń endi bar qajyr-qaıratyn táýelsiz eldiń damýyna arnady.

Ábdimútálip Ábjapparuly Ábjapparov kórnekti ǵalym, qazaq­standyq qazirgi zamanǵy joǵary bilim berý men ǵylymdy uıymdastyrýdyń negizin salý men damytýdyń kórnekti ókili retinde tanymal. Ol 1997-1998 jyldar aralyǵynda Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıs­tri Keńsesiniń saraptama-talda­ma­­­lyq bóliminiń keńesshisi, qar­jy-ekonomıkalyq sarap­taý bóli­miniń keńesshisi, Qa­zaq­stan Res­pýb­lıkasy Premer-Mınıstri Keń­se­si­niń ekono­mı­kalyq bóliminiń keńes­shi­si sııaq­ty jaýapty qyz­met­terde bolǵan. 1998 jyly teh­nıka ǵylym­darynyń dokto­ry ǵylymı dəre­jesin alý úshin dıssertasııa qorǵady. 1999-2001 jyl­dary QR BǴM Joǵary jəne orta arnaýly bilim berý depar­ta­mentiniń dırektory, 2001-2005 jyldary S.Amanjolov atyn­daǵy Shyǵys Qazaqstan mem­lekettik ýnıversıtetiniń rek­tory qyzmetin atqarǵan. 2005-2013 jyldary – Sh.Esenov atyndaǵy Aqtaý memlekettik ýnı­versıtetiniń (keıin Sh.Esenov atyndaǵy Kaspıı memlekettik tehno­logııalar jəne ınjını­rı­ng ýnıversıteti) rektory, 2013-2014 jyldary – Res­pýb­lıkalyq tehnıkalyq jəne kəsi­bı bilimdi damytý jəne sanat berý ǵylymı-ədistemelik ortalyǵy bas dırektory, 2014-2018 jyldary – Sh.Ýəlıhanov atyn­da­ǵy Kókshetaý memlekettik ýnıversıtetiniń rektory qyz­me­tin abyroımen atqardy. 2018 jyl­dyń qyrkúıek aıynan beri Qa­­zaq­­s­tandaǵy ınjenerlik bilim as­sosıasııasynyń prezıdenti qyz­­metin atqarýda.

Ol qaı jerde júrse de, qandaı qyzmettiń tizginin ustasa da bilimi men biliktiliginiń arqa­syn­da qolǵa alǵan sharýasyn dóńgeletip alyp ketetin bi­lik­ti de isker, minezdi jan eken­di­gin uzaq jyldar Sh.Esenov atyn­daǵy Kaspıı memlekettik teh­nologııalar jáne ınjınırıng ýnıversıtetiniń rektory qyz­me­tin­de bolǵanda dáleldegen edi. Sol kezde ıgiligimizge jaraǵan oqý ornynyń bas ǵımaraty da, jańa zaman talabyna saı salynǵan bes júz oryndyq jataqhana men sport kesheni de, qurylysy endi bastalǵan qyzmetkerlerge arnalǵan turǵyn úı de, árıne buǵan eshkimniń talasy joq, Ábdimútálip Ábjapparulynyń dara qoltańbasy edi.

Ábjapparov 2005 jyly Aqtaý qalasyndaǵy memlekettik ýnıver­sıtetke rektor bolyp kelgennen bastap, oqý ornynda keń kólemdegi qaıta qurýlar júzege asy­ryla bastaǵany belgili. Ýnı­ver­sıtet damýynyń jańa zamanaýı talaptarǵa saı túbegeıli ózge­rister kezeńi bastaldy. Bilim ordasyn oqý úderisiniń uıym­dastyrylýy men ǵylymı-zert­teý jumystarynyń tıimdiligi jaǵynan da, syrtqy kelbeti men materıaldyq-tehnıkalyq jaraq­tandyrylýymen de álemdik jetek­shi ýnıversıtetter deń­geı­­ine sáıkestendirýge arnalǵan túbegeıli ózgerister jasaýdyń stra­tegııalyq mindetteri aıqyn­da­lyp, aýqymdy sharalar qolǵa alyndy.

Uzaq jyldar boıy Mańǵys­taýdaǵy osynaý irgeli oqý ornynyń jeke ǵımarattary bol­maǵandyqtan Aqtaý qala­sy­nyń ár jerindegi ákimshilik, mektep, balabaqsha, jataq­ha­na ǵımarattary sııaqty túrli nysandardy paıdalanyp kelgeni belgili. «Aqtaýda sheteldik úlgi­de­gi ýnıversıtet qalashyǵy salynsa» degen tilek-ótinishin talaı minbeden aıtqan Ábekeń aqyrynda armanyna jetti. Bul másele Ábekeńe deıin de talaı keleli jıyndarda san ret aıtyldy da. Biraq qur sóz kúıinde qala bergen edi. Á.Ábjapparov ózi­niń tabandylyǵymen talaı tabaldyryqty tozdyryp, Aqtaý­dyń jańa shaǵyn aýdanynan elý tórt gektar jer alýǵa qol jet­kiz­di.

Osy jumystyń basy-qasynda júrgen laýazymdy azamattar bul jobaǵa Elbasy udaıy nazar aýdaryp, qoldaý kórsetip otyrǵanyn aıtady, oǵan stýdentter men oqytýshylar ujymy, oblys turǵyndary dán rıza. Elbasynyń qamqorlyǵy týraly aıtqanda, ásirese esten ketpes eki oqıǵany eskermeı ketý múmkin emes. Onyń biri – ýnıversıtet kampýsynyń jobasyn Elbasyna kórsetip, onyń aq batasyn alý da, ekinshisi – jańa bas ǵımaratqa Tuńǵysh Prezıdentimizdiń kelip, qol jetken jetistikter men júrip jatqan jumys barysyna rıza­shy­lyǵyn bildirýi bolatyn.

Sol jyldary jyl saıyn ótki­zi­­letin halyqaralyq, respýb­­lı­kalyq pándik olımpıadalar­da ýnıversıtet stýdentteri jo­ǵa­ry nátıje kórsetip júrdi. Oqý orny­nyń halyqaralyq deń­geı­de­gi sheteldik ýnıversıtetter­men baılanys órisi keńeıe tústi. Álemniń mańdaıaldy ýnı­versıtetteri – Reseıdiń Lomo­no­sov atyndaǵy MMÝ (MGÝ), Baýman atyndaǵy MMJTÝ (MGVTÝ), t.b., Pol­sha­­nyń Vroslav, Poznan ýnı­ver­sıtetteri, Germanııanyń Vıl­­daýdaǵy tehnıkalyq ýnı­ver­­sıteti, AQSh-tyń Lýızıana shta­tyndaǵy ýnıversıtetter júıe­si, Túrkııa, Qytaı, Iran, Ázerbaıjan, Daǵystan, Qalmaq, Koreı ýnıversıtetterimen ha­lyq­aralyq qatynastar jónin­de­gi kelisim sharttar jasalyndy jáne olarmen tyǵyz baılanys­tar ornatyldy. Shákirtter bilim almasý baǵdarlamasy boıynsha Germanııa, Polsha, Qytaı jáne Túrkııa, Reseı men AQSh, Úndi memleketteriniń joǵary oqý oryndarynda, teńiz mamandyǵynyń stýdentteri Nıderlandııadaǵy «Willem Baren­tsz» teńiz ınstıtýtynda oqyp bilim aldy. Shetelderden kelgen belgili ǵalymdar kelisim­sharttar negizinde bilim alý­shy­lar­ǵa dárister oqydy.

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kók­she­taý memlekettik ýnı­ver­sı­­tetine 2014-2018 jyl­dary rektor bolǵan Á.Ábjapparovtyń bilik­­ti basshy, isker azamat, tá­ji­rı­­besi mol, óz isiniń mamany eken­digi is barysynda taıǵa tańba bas­qandaı kórindi. Ýnıversıtet tarıhyna kóz jú­­girter bolsaq, onyń irge kó­ter­­genine elý jyldan asypty. Osy ýaqyt aralyǵynda san myń­daǵan stýdentterdi tár­bıe­lep, elimizdiń eńbek nary­ǵyn­da joǵary suranysqa ıe mamandardy oqytyp shyǵardy. Ýnı­versıtet 50-den astam halyq­ara­lyq yntymaqtastyq týraly kelisimsharttardy iske asyrǵan, LOGO keńesi, Erasmus Mundus, Tempus baǵdarlamalary aıasynda ýnıversıtetter konsorsıýmy quramyna engen. 2015 jyly Erazmýs baǵdarlamasy boıynsha jobalardy iske asyrý úshin Eýropalyq Keńes grantyn utyp alypty. Birneshe joǵary marapattarǵa qol jet­kizý – ýnı­versıtet rektory bolǵan tájirı­beli de bilikti bas­shynyń eren eńbeginiń arqa­sy. Ábekeń osynda rek­tor­­lyq laýazymdyq qyzmetke ta­ǵaıyn­dalǵan kúnnen bastap-aq joǵary oqý orny búgingi zaman talabynyń kóshine ilese bas­tady. Onyń basshylyǵynyń muryndyq bolýymen ýnı­­ver­sı­­tettiń jańa zamanaýı oqý-zert­ha­na­lyq bazasyn qurýdy qaras­tyratyn ýnıversıtetti da­mytý baǵdarlamasy jasaldy. Oqý úderisin halyqaralyq deń­geı­de uıymdastyrý úshin 40-tan astam oqý jáne ǵylymı zerthanalar quryldy. Jaıly zamanaýı jataqhana, arnaıy shaqy­ryl­ǵan dáriskerlerge arnalǵan tur­ǵyn-jaı – Ǵalymdar úıi salyndy.

Parasattylyǵynyń arqa­syn­­da qaı máseleni qolǵa alsa da, ol asqan yjdaǵattylyqpen atqaryp, bıikten kórinip keledi. Naǵyz kemeline kelgen tekti azamattyń rýhanı dúnıesiniń, jarqyn bolashaq, ult múddesi úshin adal qyzmetiniń, ózinen keıingilerge aǵalyq izgilik shýa­ǵy­nyń áli de sarqyl-maı­ty­ny­na senemiz.

 

О́mirzaq OZǴANBAEV,

professor, tarıh ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń qurmetti múshesi

Sońǵy jańalyqtar

Infeksııany qaıdan juqtyrǵany belgisiz

Aımaqtar • Búgin, 16:10

Pálsapa – Bekzat sana

Qazaqstan • Búgin, 15:46

Taldyqorǵannan Taıynshaǵa deıin...

Qazaqstan • Búgin, 14:55

Tegeýrini temirdeı Temirbaev

Qazaqstan • Búgin, 14:26

Karantınde shyrqalǵan ánuran

Qazaqstan • Búgin, 13:16

Samaradan kelgen 57 stýdent baqylaýda

Aımaqtar • Búgin, 12:30

Oralman qasqyr (etnografııalyq áńgime)

Qazaqstan • Búgin, 12:23

COVID-19 – Qazaqstanǵa jańa synaq

Koronavırýs • Búgin, 11:59

Qazaly aýdany karantınge jabyldy

Aımaqtar • Búgin, 11:53

Qytaı aza tutý kúnin jarııalady

Álem • Búgin, 11:49

Áskerı jıynǵa kimder barmaıdy?

Qazaqstan • Búgin, 11:36

Uqsas jańalyqtar