Tarıh • 11 Aqpan, 2020

Chýgýevtik ushqyshtar Shymkentte shyńdalǵan

55 retkórsetildi

Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta aǵa urpaq óz anttaryna adal bolyp, sol tustaǵy ortaq otanymyzdy qorǵaý úshin erlik kórsetkeni anyq. Biz búgin osyndaı bir erekshe jaıtqa toqtalmaqpyz. Ol maıdan dalasynan myńdaǵan shaqyrym alysta jatqan shyraıly meken – Shymkent qalasynyń soǵys jaǵdaıyndaǵy tirshiligi bolmaq.

Iá, Shymkent maıdan dalasynan myńdaǵan shaqyrym qa­shyqtyqta jatsa da mamyra­jaı meken áp-sátte soǵys jaǵ­da­ıynda­ǵy qalaǵa aınaldy. Odan bólek jaý basyp alǵan aı­maq­­tan túrli zaýyttar men fab­rı­­kalar kóshirilip, olardyń jumysshylary jáne turǵyndary Shymkentke qonys aýdardy. Solardyń ishinde Ýkraınanyń Harkov oblysynda ornalasqan áı­gili Chýgýev atyndaǵy ush­qysh­tar mektebi de Qorǵanys komı­tetiniń 1941 jylǵy 16 qyr­kúı­ektegi buıryǵy boıynsha Shym­kentke kóshirildi. Maqsat, árıne belgili. О́ıtkeni maıdanǵa ush­qysh­tar daıarlaý kerek. Shuǵyl buıryq alǵan áskerı ushqyshtar Harkov-Balashov-Krasnyı Kýt-Oral-Aqtóbe baǵyty boıynsha Shyǵysqa qaraı jóńkile bastaıdy. Al Aqtóbeden alǵashqy jeti ushaqtan turatyn topty Shym­kent­ke mektep bastyǵy, kombrıg I.E.Bogoslovtyń ózi bas­tap ushyp keledi. Al birneshe sos­tavqa artylǵan júkpen birge ush­qyshtar men olardyń otbasy mú­sheleri bar jalpy sany eki jarym myńnan astam adam 28 kún degende Shymkentke jetedi. Jer­gilikti bılik ushqyshtar men kýrsanttarǵa arnap qaladaǵy Lýnacharskıı men Dolores jáne Chernyshevskıı kóshelerinen arnaıy ǵımarattar bosatyp, ornalastyrady. Al kóship kelgen mektep bazasy Shymkent qalasy boıynsha 150 shaqyrymdyq radıýsta ornalasyp, kezdesken qıyndyqtarǵa qaramaı oqý-jat­ty­ǵý sabaqtaryn bastap ketedi.

Ýaqyt qazan aıy bolsa da Oń­tús­tik­tiń ystyǵy qaıtpaǵan mezgil. Munda jetkizilgen 300 ushaqqa da, ushqyshtarǵa da eń aýyr tıgeni aýa raıy boldy. О́ıtkeni kún tym ystyq. Onyń ústine arnaıy ushyp-qonatyn jolaq ta joq. Bári shań-topyraq. Mine, munyń bári ushaq motorlarynyń jıi isten shyǵýyna ákeledi. Áıtse de ushqyshtar men tehnıkter bárin eńserip, qysqa merzim ishin­de, ıaǵnı jyl sońyna deıin Shym­­kent aspanynda 680 áskerı ush­qysh daıarlap, maıdanǵa attandyrady. Al ınstrýktorlar men kýrsanttar kúndelikti ushý-jattyǵý jumystarynan bólek jergilikti kolhozshylarǵa da jár­dem­desip, ózderi de qysqy maý­symǵa qamdanady. Mine, Chýgýev ushqyshtar mektebiniń tarıhı ári dańqty joly Shymkentte osylaı bastalady.

Taǵy bir aıta keter erekshe jaıt, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys tarı­hynda aty ańyzǵa aınalyp, úsh márte Keńes Odaǵynyń Batyry atanǵan áıgili ushqysh Ivan Nıkıtovıch Kojedýb Shymkentke eń alǵash kelgen nusqaýshylardyń biri boldy. Osyndaı bilikti mamandardyń arqasynda munda daıarlanyp jatqan ushqyshtardyń biliktiligi kún saıyn artyp, olar jańadan shyqqan LaGG-3, Iаk-7, Iаk-7V jáne La-5 syndy áskerı ushaqtardy da ıgere bastaıdy. Igergende onymen soǵysyp, urys júrgizýdiń ádis-tásilderin de meńgeredi. Isten shyqqan ushaq motorlaryn da ózderi jóndep, ázirge esh jerde qoldanbaǵan tájirıbeni júzege asyrady. Arada birshama ýaqyt ótkende jattyǵýlar nátı­je­li urys júrgizýge azdyq etip, mek­teptiń birqatar ushqysh-nus­qaý­shylary men ustazdary jáne teh­nıkter toby maıdanǵa jıi-jıi sapar shegedi. Olar maıdan dalasyn óz kózderimen kórip, odan alǵan tájirıbelerin kýrsanttarǵa úıretedi. Shym­kent­tik ushqyshtardyń qysqa merzimde kórsetken jankeshti eń­bekteri Úkimet tarapynan baǵa­lanyp, kóptegen maman orden-medaldarmen marapat­ta­lady. Osyndaı jankeshti ju­mys­ta­ry­nyń arqasynda chýgýevtik ush­qyshtardyń maıdan dala­syn­­da kórsetken erlikteri úshin Shymkenttegi garnızonǵa 1944 jyldyń 14 tamyzy kúni KSRO Joǵarǵy Keńesiniń Jar­ly­­ǵymen arnaıy Qyzyl tý beriledi. Ony ortalyq alańda Ortalyq Azııa áskerı okrýgi komandashysynyń orynbasary general-maıor Gorshkov saltanatty jaǵdaıda tapsyrady. Sonymen qatar Qazan merekesiniń 27 jyldyǵyna oraı 150 adam memlekettik marapattarǵa ıe bolady. Aıta keterligi, jergilikti bıliktegiler de ushqyshtarǵa qoldan kelgeninshe járdemdesken. Kóptegen sharýashylyq pen meke­me olardyń bazasyn azyq-túlikpen jáne basqa da mate­rıaldyq jabdyqtarmen qam­ta­ma­syz etýge bar kúshin salǵan. Shymkent qalalyq Keńesi qo­sym­sha ǵımarattar bólý men shar­ýa­shylyq ustaý úshin 83 gek­tar jer jáne 25 sıyr, 40 shoshqa jáne 10 qoı bólý jónin­de sheshim shyǵarady. Bul óz keze­gin­de ushqyshtardyń laıyqty daıar­lyqtan ótýine úlken septigin tıgiz­geni anyq.

Qaharly 1941 jyly qonys aýdarǵan ushqyshtar mektebi 1945 jyldyń mamyryna deıin Shymkent jerinde turaqtap, osy tórt jyl ishinde maıdanǵa 2515 áskerı ushqysh daıarlaǵan. Al jalpy, osy mekteptiń tarıhyna kóz jibersek, mektepten soǵys jyldarynda 170-ke jýyq Keńes Odaǵynyń Batyry shyqqan. Al olardyń 7-eýi bul ataqqa eki márte ıe bolsa, Kojedýb ony úsh ret ıelengen. Sonymen qatar osy mekteptiń 30 ushqyshy urysta áýe taranyn qoldansa, al 11-i áıgili Baqtyoraz Beısekbaevtyń erligin qaıtalaǵan. Endeshe Shymkenttegi ushqyshtar mektebin ańyzǵa bergisiz úlken erlik jolyn quraıtyn naǵyz batyrlar mektebi degenimiz jón bolar!

Árıne, 170 batyrdyń bári de Shymkentten shyqty deýge bolmas. Degenmen, olardyń basym bóligi qazaq jeriniń aýasyn jutyp, sýyn iship, onyń ishinde Shymkent aspanynda qalyqtaǵan qyrandar ekeni shyndyq. Sondyqtan, Tassaı dalasy men Mankent mańynda daıarlyq jasap, Shymkent aspanynda shyńdalǵan erlerdi baýlýǵa Qazaq eli de eleýli úles qosty dep aıtýǵa turarlyq.

Al dańqty ushqysh Kojedýbqa qaı­ta oralsaq, Ivan Nıkıtovıch Shy­mkentte 1941 jyldyń qyr­kúıe­ginen 1942 jyldyń qarasha aıy­na deıin nusqaýshylyq qyz­met atqarady. Árıne, bul tusta nusqaýshy-ushqysh ózin maı­dan­ǵa jiberýin surap, mektep bas­shy­ly­ǵyna birneshe márte ótinish beredi. Belgili sebeptermen ol ótinishi qanaǵattandyrylmaıdy. Alaıda ójettigi de, batyldyǵy da basym jas qyran boıyndaǵy osy qasıetiniń arqasynda aqyry degenine jetip, 1942 jyldyń so­ńynda maıdanǵa attanady. Al onyń maıdan dalasynda jasaǵan erligi barshaǵa málim.

Ivan Kojedýb jalpy soǵys tarıhynda jaýdyń 64 ushaǵyn atyp túsirgen qaharman. Mine, osyndaı erligi úshin ol úsh márte Keńes Odaǵynyń Batyry atanyp, avıasııa marshaly dárejesine jetken. Aıtqandaı, dańqty ushqysh 1975 jyly Uly Jeńistiń 30 jyldyǵy qarsańynda ózin qaharman retinde shyńdaǵan Shymkentine saparlap keledi. Ondaǵy maqsat, Shymkent aspanynda qyran bop qalyqtaǵan chýgýevtik ushqyshtarǵa qoıylǵan eskertkishtiń saltanatty ashylýyna qatysý bolatyn (Ol buryn Ordabasy alańynyń ústinde Shymkenttiń sımvoly bolyp tu­ra­tyn ushaq edi. Keıin Abaı saıabaǵyna kóshirildi. M. A.). Eskert­kish retinde I.Kojedýbtyń ózi ushqan ushaq markalary qansha izdestirilse de tabylmaı, amal joq, qaladaǵy avıabazada ushý merzimi bitken SÝ-7 ushaǵy tuǵyr­ǵa qoıylady. Mine, bul áıgili chýgý­evtik ushqyshtarǵa kór­se­til­gen zor qurmet-tuǵyn.

Batyr – bárimizge ortaq. Áıgili ushqysh Ivan Kojedýb 1991 jyly 71 jasynda ómirden ótti. Bir ǵajaby, ol ataǵy búkil álemge ja­ıylǵan dańqty ushqysh bolsa da qazaq dalasyn, onyń ishinde ózi aýasyn jutyp, sýyn ishken Shym­kent pen Mankent dalasyn esh ýaqytta umytpaı, ony óziniń kóptegen esteliginde keńinen áńgimelep otyrady. Tipti, qazaqtyń salt-dástúri men tanym-túsiniginen de habardar ekendigin bildiretin áńgimeleri de jetkilikti. Oǵan Ivan Kojedýbtyń 1975 jylǵy Shymkentke kelgen saparynda belgili radıojýrnalıst Iýrıı Shpılkınge bergen suhbatynan anyq ańǵarýǵa bolatyndaı. Onda Iýrıı aǵamyz:

«Menimen suhbattasyp otyr­ǵan batyr aǵamyz:

– Sen ózi naýryz kóje degendi bilesiń be? – dep kenetten ózime saýal tastady.

– Iá, naýryz kóje degen jeti  túrli daqyldan jasalatyn sýsyn, – dedim.

– Durys, biledi ekensiń... endi sol jeti daqylǵa «dýb»-ty (emen) qossań, naǵyz «Koje dýb» bolady dep bir kúldirdi», – dep jazady.

Mine, dańqty batyr sol saparynda birneshe kezdesý ótkizip, Shym­kent avıatorlarymen keńes qurady. Alaıda ýaqyttyń tyǵyz­dy­ǵynan kóp bógele almaıdy. At­qaratyny qoǵamdyq jumys bolsa da, halyqaralyq mańyzy bar is bolǵan soń Máskeýden shuǵyl shaqyrtý kelip, attanyp ketedi. Alaıda, Ivan Nıkıtovıch batyrlyǵyna bastaý bolǵan Man­ken­ti men Shymkentin bir kórip attan­ǵany anyq.

Keıde biz maıdan shebi qazaq dalasynan áldeqaıda alysta boldy dep oılaımyz. Bile bilgen janǵa naǵyz maıdan tyldan bas­taý alatynyn umytpaǵanymyz jón. Ol maıdan – soǵysqa at­tan­ǵan baýyrlarymyz ben tyl­da qalǵan adamdardyń aýyr eńbe­gi. Odan qalsa Qarataýdyń alys qoınaýlary – Ashysaı, Myr­ǵalymsaı, Baıjansaı syndy kenishterinde óndirilip, Shym­kent­te oq bolyp quıylǵan qor­ǵa­­syndar. Ońtústikte óndi­ril­­gen soǵysqa qajetti qural-jab­dyq­tar men dári-dármekter. Mine, mundaı eńbekti maıdan demeske bola ma?! Al Shymkent aspanynda shyńdalyp, jaýǵa qyrǵıdaı tıgen Kojedýbtaı er­ler daıarlaǵan Mankenttegi ush­qyshtar oqýy da naǵyz maıdan bastaýlary bolǵany anyq. Bıylǵydaı Je­ńis­tiń 75 jyldyq merekesi tusynda hal­qymyzdyń jeńiske qosqan úle­sin aıtyp, batyrlar dańqyn dá­riptegenge ne jetsin! Onyń ústine bıyl Shymkent – TMD mem­leketteriniń mádenı astanasy atanyp otyr emes pe!

Ýkraınanyń Harkov oblysynda ornalasqan áıgili Chýgýev atyn­daǵy ushqyshtar mektebiniń Shymkentke kóshirilgeniniń ózin­dik jalǵasy bar. Kezdeısoqtyq pa, zańdylyq pa, ózińiz paıymdaı be­rińiz.

 2015 jyldyń 2 qyrkúıegi kúni Aıdyn Aıymbetov ǵaryshqa úsh ret sapar shekken áıgili ǵa­rysh­ker-ushqysh Aleksandr Vol­kov­tyń uly Sergeı Vol­kov­pen birge kókke kóterildi. Buǵan deıin Reseı Batyry atanyp úl­ger­gen oǵlan Sergeıdiń bul ekin­shi sapary bolatyn. Al onyń ákesi Aleksandr Volkov 1991 jyly Toqtar Áýbákirovpen birge ǵa­ryshqa samǵaǵan edi. Búginde Re­­seıde ne kóp, ǵaryshker kóp. Al­aıda ǵaryshqa qazaqtarmen qa­nat­­­tasyp birge ushý baqyty osy ot­basy múshelerine buıyryp tur­­­­­ǵ­anyn qarańyz! Sosyn ári eń ma­­­ńyz­dysy Volkovtardyń týǵan je­ri de Ýkraınanyń Harkov ob­ly­­syndaǵy Chýgýev qalasy. Al Chýgýev qalasynyń qazaq dalasyna, Shymkent qalasyna qandaı qatysy ba­ryn joǵaryda baıandadyq. Osy­­dan keıin qalaısha kezdeısoq dep aıtarsyń?!

Qalaı bolǵanda da qazaq da­la­synyń qııalarǵa qulash urǵan qyrandardyń mekeni ekeni, al qyran tektes oǵlandarynyń ózi syndy erjúrekti erlermen qa­nat­tasa júretindigi joǵarydaǵy oqı­ǵa­lardan-aq kórinip tur emes pe!

1

 

Muhtar ATABEK,

 jýrnalıst, Mádenıet qaıratkeri

Shymkent

 

Sońǵy jańalyqtar

Abaı murasyna arnalǵan kórme

Rýhanııat • Keshe

Jaǵa ustatqan jat qylyq

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar