Rýhanııat • 12 Aqpan, 2020

Ýgaı-aı... Ýgaıym...

47 retkórsetildi

«Ýgaı-aı» – jer jannaty Jetisýǵa keń taraǵan káýsar áýezdi ánderdiń biregeıi. Kezinde bul án Jambyldyń qushtar sezimdi únimen el júregine ańyz bop taraǵan edi. Ony zerdeli jandar: «Ýgaı-aı» Jambyl men Nurbek baıdyń qyzy Saranyń aıtysynan beri qaraı aıan bolǵan án ǵoı?» dep dáıim tańǵala, tamsana eske alyp, áńgime qylyp otyrǵan.

Osy jaıdy «Jambyl jáne mýzyka», «Sóı­leı ber, aq dombyram dúrildegen» dep atalatyn zertteýlerimdi biraz tııanaqtap, «Jambyl jáne mýzyka» deıtin eki bólimdi telehabardy daıyndap, ony Jambyl mýzeıinde túsirip júrgende jergilikti kónekóz qarııa­lar­dan estidim. Sol qarııalardyń biri: «Ýgaı-aı» ánimen Jambyldy aıtysqa tart­qan Nurbektiń Sarasy ǵoı, al radıodan bul­ ándi «Jambyldyń áni» dep beresińder. Bul qate. «Saranyń áni» dep nege anyǵyn aıtpaı­syńdar? Saradaı bulbul umyt qala bere me»? dedi. Bul sóz meni eriksiz eleń etkiz­di. Kóz aldyma «Ýgaı-aı, ýgaı, áı ýgaı», dep kúrkiregen bas daýysty ánshi Murat Tolybaev elestedi. Radıodan bul ándi «Jambyldyń áni» dep beretin edik, ol da esime tústi. Keıin oılandym da júrdim.

Bir joly belgili mýzyka zertteýshisi Borıs Grıgorevıch Erzakovıchtiń: «Ý ıstokov qazahskogo mýzykaznanııa» dep atalatyn kitabyna yjdaǵatpen úńilip, bettep otyrǵanda «Áı, ýgaı-aı, ýgaı, áı, ýgaı» dep aıtylatyn ánniń hıkaıasy kózime ottaı basyldy: «Odnım ız poetıcheskıh sorevnovanıı v tradısıı qaıym óleń, ızvestnyh v narode, ıavlıaetsıa qaıym óleń Djambýla-býdýshego velıkogo poeta – s devýshkoı pevıseı Saroı. On byl zapısan namı v 1955 g. s napeva ızvest­nogo poeta Taıra Jaro­kova (1908-1965 g.g.),­ kotoryı byl blızok Djambýlý, chasto byval ý nego v aýle, pomo­gal zapısyvat ego sochınenııa, 1955 g. sostavlıalsıa sbornık ıssledovanıı tvorchestva Djambýla, ı Taır obratılsıa ko mne s predlojenıem napısat statıý o pesnıah poeta, v chastnostı o pesne «Áı-ýgaı» kotorýıý on znaet s napeva samogo Djambýla. Pesnıa byla napısana na magnıtofon, polojena na noty, zatem ee opýblıkovalı v state «Iz napevov Djambýla». Togda ıa ne podozreval, chto motıv etoı pesnı provodılsıa qaıym óleń Djambýla s Saroı. Tolko v 1986 g. ıa ýznal ot folklorısta N.Týrekýlova ob ıstorıı etogo sostıazanııa.

V 1874-1875 gg. Djambýl, togda eshe malo komý ızvestnyı akyn, napravılsıa bez prı­g­lashenııa v odın ız bolshıh aýlov Semırechıa namerevaıas prınıat ýchastıe v aıtysah na predstoıasheı bogatoı svadbe. Prazdnıchnye ýveselenııa eshe ne nachınalıs, ı Djambýl, medlenno proezjaıa na kone po aýlý ı vybıraıa ıýrtý pobednee, gde by on mog ostanovıtsıa ı otdohnýt posle dolgogo pýtı, ýslyshal, kak ý odnoı ıýrty donosılıs krasıvoe, zvonkoe, jenskoe penıe. On voshel v ıýrtý ı ývıdel v neı bolshýıý grýppý devýshek, a sredı nıh poıýshýıý krasavısý. Eto byla Sara, doch baıa Nýrbeka. Ona prervala svoe penıe, vnımatelno oglıadela voshedshego s dombroı na pleche, skromno odetogo akyna­ ı radı shýtkı, chtoby razvlech skýchaıýshıh podrýjek, predlojıla emý posostıazatsıa, na ee motıv v qaıym óleń. Djambýl prınıal vyzov Sary, ı mejdý nımı sostoıalıs sledýıýshıe mýzykalno poetıcheskıe dıalogı:

Sara: Nurbek baıdyń qyzy edim, atym – Sara,

Jeke kelgen báıgiden men bir dara,

áı, ýgaı-aý ýgaı, áı, ýgaı, ýgaı-áı, ýgaı!

О́ziń bilmeı kisiden jón suraısyń,

Qaıda ketken aqylyń, baıǵus bala,

áı, ýgaı-aý ýgaı, áı, ýgaı, ýgaı-áı, ýgaı!

 

Jambyl: Nurbek baıdyń qyzy ediń – atyń Sara,

Jeke kelgen báıgiden sen bir dara.

áı, ýgaı-aý ýgaı, áı, ýgaı, ýgaı-áı, ýgaı!

Janamalap qasyńa kelip qaldym,

Bul balany júrgeısiń esińe ala,

áı, ýgaı-aý ýgaı, áı, ýgaı, ýgaı-áı, ýgaı!

 

Sara: Ábsar barsań, ábsar bar, Qyzyljar bar,

О́zim sylqym, ózim sal, men kimge zar?

áı, ýgaı-aý ýgaı, áı, ýgaı, ýgaı-áı, ýgaı!

Shyńǵa bitken bireýdiń shynarymyn,

Kóleńkemnen aýlaq júr, mende neń bar?

áı, ýgaı-aý ýgaı, áı, ýgaı, ýgaı-áı, ýgaı!

 

Jambyl: Ábsar barsań, ábsar bar, Qyzyljar bar,

Izdep keldim ózińe bolyp qumar,

áı, ýgaı-aý ýgaı, áı, ýgaı, ýgaı-áı, ýgaı!

Sen de shynar, Sarajan, men de shynar,

Eki shynar qosylsa kóńil tynar,

áı, ýgaı-aý ýgaı, áı, ýgaı, ýgaı-áı, ýgaı!

(57-58-better. Izd. «Naýka», 1987 g.)

Posle etogo slýchaınogo sostıazanııa Djambýl ı Sara neodnokratno taıkom vstrechalıs, polıýbılı drýg drýga. Djambýl prosıl otsa Sary otdat ee emý v jıony. No, kak neredko byvalo v te vremena, Sarý zasvatalı za drýgogo s bolshım kalymom, ı navsegda rasstalıs. Kak govorıl mne Taır Jarokov «Áı, ýgaı» byla lıýbımoı pesneı Djambýla, ı on, vspomınaıa svoıý molodost, pel ee so slezamı na glazah (60-bet).

 Bulbul áýezdi ánshi-aqyn Saradan osylaısha aıyrylǵan Jambyl qusyn aldyrǵan ańshydaı jer soǵyp otyryp qalady. Jyr kernegen kókiregin mahabbattyń zar-zapyrany kerneıdi. Ezilip, eseńgirep júrip, «Ýgaı-aı, áı, ýgaı», dep salatyn Saranyń káýsar úni esine túskende dúr silkinip, boıyn jıyp ala qoıady. Sarany kórýge yntyǵady. Essiz adamdaı shamyrqana shıryǵyp, júrek bulqynysy beımaza álekke túsip, Sara uzatylǵan jerge qaraı tarta beredi. Adam túgil Táńirge jalbarynsa da, Sara Jambyl úshin ǵaryshtaǵy juldyzdaı alystaı beredi, alystaı beredi...

Jasyndaı jarqyldaǵan qushtar sezimdi, órshil úmitti Jambyl báribir jan ǵashyǵy Sara­men ebin taýyp júzdesip júredi. Jam­byl men Saranyń dál osyndaı baqytty sátin ǵalym, halyq kompozıtory Myrzataı Jol­dasbekov: «Sara sonda kóziniń jasyn zaryna qosa tógip otyryp, ómir boıy armanda, shermende bolyp muńlyqta ótetinin aıtady. Muny sezgen kúıeýi beısharany jábirlep, uryp-soǵady. Sonshama qasiret pen qaıǵyny kótere almaı esil Sara aqyry qusadan qaıtys bolady. Osynyń bári esine túsken Jákeń: «Sara dese degendeı edi-aý, shirkin!» dep kúrsinip, únemi tereń oıǵa shomyp, yńyldap Saranyń «Ýgaıyna» salyp otyrady eken. «Ýgaı, ýgaı, áı, ýgaı» jurt aıtyp júrgendeı, Jambyldyń áni emes, Saranyń áni! Qaıyrmasynyń ózi de áıel shyǵarǵan án ekenin baıqatady» dep jazdy. «Júregi júz jyl jyrlaǵan» deıtin dáıekti zertteýinde (M.Joldasbekov. «Asyldarym» 4-tom. Esseler, oılar, tebirenister. Astana. «Kúltegin» 2012 j. 83-bet).

Á, dúnıe... qubylyp jatqan dúnıege ne dersiń, tarıh kóleńkesinde kúńgirt tartyp, kele-kele qarańǵy úıde ólimsiregen álsiz shyraqtaı sónip, kózden tasa, kóńilden ǵaıyp bolyp, endi «óldi, óshti degizgendeı bolyp, á, bir kúni dúnıeniń kúńgirt betine táńirdiń sáýlesi túskendeı bolyp, kóz jazyp qalǵan ánniń shyraǵy qaıta janǵandaı bolyp, máz qylatyny bar. Qazaqtyń nebir asyl ánderi qandaı tálkekke tússe de, óziniń ólmeıtin, óshpeıtin qudiretin kórsetýmen keledi. Baǵy qaıta janǵan ondaı ánderde qısap joq. Sonyń biri – Jambyl súıgen Sara sekildi izgi júrekti sulýlyq perishtesiniń ǵasyrlarǵa jetetin klassıkalyq áýezi.

 

Ilıa JAQANOV,

Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, kompozıtor, óner zertteýshisi

 

Sońǵy jańalyqtar

Tarıhta qalǵan indetter

Tarıh • Búgin, 00:40

Ulttyq kınodaǵy karantın

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar