Abaı • 13 Aqpan, 2020

«Jalyn men ottan jaralǵan sózdi uǵatyn qaısyń bar?..»

722 retkórsetildi

El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev­tyń «Egemen Qazaqstan» gazetindegi «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasy bizge qandaı oı saldy, kókiregimizde Semeıdiń bolashaqtaǵy taǵdyryna, Abaı rýhanııatyna qatysty nendeı armandar men alańdaýshylyqtar bar, solar jaıynda barynsha qysqa da nusqa birer sóz.

Qosh, kezinde Alashtyń astanasy sanalǵan, mádenıeti ozyq bolǵan tarıhı kóne shahardyń zaman talabyna saı qaıyra túleýi úshin memleket tarapynan nendeı kepildiń bolǵany abzal? Ol suraqtyń jaýabyn biz «el Prezıdentiniń atalǵan maqalasynan tabamyz: «Semeı óńiri – qazaq tarıhyndaǵy kıeli ólkeniń biri. Sondyqtan eldiń rýhanı damýynda erekshe orny bar Semeı qalasyn tarıhı ortalyq retinde belgilegen jón. Uly Abaı men Shákárimniń, Muhtar Áýezovtiń kindik qany tamǵan óńir aıryq­sha qurmetke laıyq. Osyǵan oraı shahardy áleýmettik-ekonomıkalyq turǵydan keshendi túrde damytyp, ondaǵy tarıhı-mádenı nysandardy jańa talapqa saı jańǵyrtamyz. Úkimetke bul máselege baılanysty tıisti sharalar qabyldaýdy tapsyramyn».

Qalamyzdyń basty tarıhı mańy­zy – onyń Alash partııasy men Alashor­da úkimetine, el úshin jandaryn pıda etken Alash arystarynyń taǵdyry­na qa­tystylyǵynda. 1917 jyly jeltoq­sanda, Orynborda ótken ekinshi Jalpy­qazaq quryltaıynyń qaýlysynda Semeı qalasy Alash avtonomııasynyń astanasy, Alashorda halyq keńesiniń qyzmet etetin jeri bolyp jarııalandy. Alash úkimetiniń ǵımarattary Ertistiń sol jaǵalaýyndaǵy Jańa Semeıde (halyq ony atalǵan tarıhı oqıǵalarǵa baılanysty «Alash» atandyrǵan) ornalas­qan-tyn. О́kinishke qaraı, Alashorda úkimeti men Alash zııalylary taǵdyryna qatysty ǵımarattardyń barlyǵy da qıratylǵan. Qalamyzǵa beril­mek erekshe mártebege oraı, ol ǵı­ma­rattardyń ornalasqan jeri arhıv derekteri men ólketaný maǵlumattary boıynsha naqty anyqtalyp, olarǵa eleýli eskertkish-belgilerdiń ornatylmaǵy da – qala halqyna syn. Sondaı-aq Shyń­ǵystaý­daǵy Qaraýyltóbe men Shunaı taý­lary arasyndaǵy jazyqta Abzal Qarasartov ornatqan «Qonys lageri» bolǵan. Onyń da (Shákárim oqqa ushqan jerdiń de) koordınattaryn anyqtap, qaraly belgi ornatý – ar aldyndaǵy jaýapkershiligimiz. Abaı men Shákárimniń búkil áýleti sol lagerge qamalǵan jáne erkekkindikti urpaqtarynyń bári tutastaı bolshevık­tik zulmattyń qurbany bolǵan. Shákárim­niń Ahat degen uly ǵana aman qalǵan. Repressııalyq taǵy bir lagerdiń oryny – Túıemoınaq aralynda. Akademık, abaıtanýshy Qaıym Muhamedhanovtyń ákesi, mesenat Muhamedhan Seıitqulov, Abaıdyń uly Mekaıl (ózge de kóptegen ardaqtylar bar) sol lagerde atylǵan. Shákárimniń Ǵafýr degen uly qyzyl jendetterge qor bolǵansha dep, dál sol lagerde ózin ózi baýyzdap, mert bolǵan. Sondyqtan zamanalar saıasatyna qaraı «Polkovnıchıı», «Kırov» atalyp kelgen ol araldyń qazirgi «Beıbitshilik» degen ataýy – tarıhqa qııanat. Kezinde áıgili Qajymuqan men ánshi Maıralar óner de kórsetken ol aralǵa óziniń tarıhı baıyrǵy «Túıemoınaq» ataýyn qaıtarmaq paryz. Aman qalǵan tarıhı bir oryn – Alash ıdeıasynyń janashyry, Abaı tárbıesin kórgen kásipker Ánııar Moldabaevtyń Abaı shákirtteri, Alash zııa­lylary jınalyp májilis qurǵan qutty qonysy. Qazir ol – «Alash arystary jáne Muhtar Áýezov» mýzeıi. Abaı mýzeıin 33 jyl boıy basqarǵan qaıratker Tóleýjar (Tóken) Ibragımovtiń tabandylyǵynyń arqasynda, sol úı jáne taǵy bir kóne ǵımarat jekeniń qolynda ketpeı ıa qıra­tyl­maı, aman saqtalyp, sońǵysy Abaı­dyń respýblıkalyq tarıhı-mádenı, ádebı-memorıaldyq qoryq mýzeıiniń keńse­sine aınaldy. Kezindegi kópes Ershov­tyń úıi de din-aman kúıinde mýzeı ke­sheniniń ekspozısııalyq bas ǵımaraty retin­de jumys isteýde. Al oblystyq tarı­hı-ólketaný mýzeıiniń ǵımaraty (kezinde áskerı gýbernatordyń úıi) da Alashordaǵa, Álıhan Bókeıhannyń qyz­metine tikeleı qatysty. Sondyqtan ol kezinde «Bostandyq úıi» atalǵan. Ony sol ataýy boıynsha jańǵyrtyp, Alash­orda úkimeti men Alash partııasynyń jáne Alash arystarynyń mýzeıine aınald­yrmaq durys. Sebebi ólketaný mýze­ıiniń ǵasyrdan astam ýaqyt boıy jı­naq­talǵan qory men eksponattyq já­digerleri úshin ol úı qazirdiń ózinde tar­lyq etýde. Sondyqtan oǵan arnap jańa ǵımarat salynsa, quba-qup. Jańa ǵımarat salý demekshi, qalalyq úsh birdeı teatr (Abaı atyndaǵy mýzykalyq drama teatry men Dostoevskıı teatry jáne «Darıǵa-aı» jastar teatry) áli kúnge deıin bir ǵana shańy­raq astyn panalap otyr. Qalanyń sol jaq bóliginde qalalyq Sardarlar úıinen basqa mádenıet oshaǵy múlde joq. Sol sııaqty, ataǵy álemge ketken fı­lar­monııamyz bar, mekeni joq. 350 myńdaı halqy bar shaharda balalardy mýzykaǵa baýlıtyn shaǵyn eki mektep qana bar. Jastar men jasóspirimderdi túrli óner men ǵylymǵa, alýan kásipke baýlıtyn mektepterden jurdaımyz. Ondaı mektepterdi bolashaqta salynýy tıis Shákárim atyndaǵy О́ner saraıy shańyraǵynyń aıasynan kórgimiz bar. Atomdyq polıgon qasireti mýzeıiniń de qalamyzda boı kótermegi zańdy.

Semeı – Qazaqstan tarıhynda alǵashqy bolyp sanalatyn memlekettik alǵashqy gımn (avtory – Q. Muhamedhanov), al­ǵash­qy mádenı-aǵartýshylyq uıym («Es-Aımaq»), telegraf, telefon júıesi, bas­pahana, kitaphana, arhıv, ólketaný mý­zeıi (onyń qorynda zamanynda Abaı óz qolymen tapsyrǵan jádigerler de saq­taýly), kınoqondyrǵy, fýtbol komandasy (quramynda M. Áýezov ta bolǵan), ult­tyq sırk (Ertistiń qala tusyndaǵy Túıe­moınaq aralynda), temirjol kópiri, TMD-daǵy eń alǵashqy aspaly kópir, t.s.s. órkenıet qundylyqtarynyń da ota­ny. Sondaı «alǵashqylardyń» biregeıi – Qazaq­­standaǵy tuńǵysh oqý orny, 117 jyl­­­dyq tarıhy bar, M.O.Áýezov atyn­da­ǵy pe­da­gogıkalyq kolledj (áýelde muǵa­­­lim­­der semınarııasy, sonan soń, pedtehnıkým, pedýchılıshe). Onda N.Quljanov, N.Qul­­­janova, M.Áýezov, J.Aımaýytov, Q.Sát­baev, Á.Marǵulan, Sh.Aımanov, E.Bek­­mahanov, A.Shákárimuly, B.Aqyl­baev, Á.Nájip, Á.Nurshaıyqov, T.Mýsın, B.Ja­maqaev, Sh.Qabylbaev bastatqan qazaq­tyń otyzǵa jýyq áıgili aqyn-jazý­shy­lary men ǵalymdary, kompozıtor, qoǵam qaıratkerleri, Keńester Odaǵy­nyń úsh batyry, úsh Sosıalıstik Eńbek Eri oqyǵan, sabaq bergen, eńbek etken. Búginde elimizdegi bilim orda­larynyń mańdaıaldylar qataryna sanalatyn pedkolledj ujymy zaman talabyna saı ozyq bilim berý jolynda abyroıly qyzmet atqarýda. Eger, Semeı shahary Otanymyzdyń tarıhı ortalyǵy bolyp belgilense, atalǵan oqý orynyna da erekshe statýs berilmegi – tarıhı ádilet bolar edi. О́ıtkeni onda dana Shah­kárimniń de izi qalǵan, Á.Sátbaev, Á.Er­mekov, I.Tarabaev, Q.Nur­muha­met­uly, B.Sársenov, H.Ǵab­basov, M.Tur­ǵan­baev, A.Barlybaev, T.Jomart­baev, M.Mal­dy­baev, A.Dúısebaev, T.Qasenuly bastat­qan jıyrmaǵa jýyq Alash arys­tary da us­­taz­dyq etken, bilim alǵan, Alashtyń jar­qyn bolashaǵy úshin kúresken, mert bolǵan.

О́kinishke qaraı, qalamyzdyń tarıhı kóne ǵımarattarynyń kóbi talqandalyp, olardyń ornyna jekemenshik nysandary salynyp ketti. Aman qalǵandarynyń biri – Uly Otan soǵysy kezinde Semeıge evakýasııalanǵan áskerı gospıtaldardyń basty kórkem ǵımaratynyń órtten keıingi sulbasy. Bıik te berik qabyrǵalary 34 jyldan beri ýaqyt jeline qasqaıyp turǵan ol úıdi qaıtadan qalpyna keltirý lázim. Qalaı desek te, qala tarıhyn zert­tep, qundylyqtaryn jańartyp-jańǵyr­týdy qarqyndy júrgizýge tıispiz. Biraq, Semeı­diń tarıhı ortalyq retindegi márte­besi zańdy túrde bekitilmese, maqsatty túr­de udaıy qarjylandyrylyp otyrmasa, solardyń bári bos áńgime bolyp qala beredi.

Jaz shyǵa qalalyq jasyl jelektiń basym bóligin quraıtyn ný terekterdiń topan mamyǵy aı boıy kóshe-kósheni tolyq basyp qalady, allergııa qozady, órt shyǵý qaýpi eren kúsheıedi. Jasyl jelek demekshi, bes baǵymyz bar edi, sonyń ekeýi (bireýi M.Áýezov baǵy) typ-tıpyl etilip, ornyna jekemenshik úıleri salynyp ketti. Ortalyq baqtyń birshama aýmaǵynda da – saýda men saýyq-saıran oryndary. Sondyqtan dendrobaqtar máselesi de oılantady. Al Semeı topy­ra­ǵynda alma da, shıe de, júzim de, ju­parly bórtegúl men bozqaraǵan da, bas­qa da gúldi butalar, bári ósedi. Iаǵnı, pat­­shalyq Reseı zamanynan qalǵan sáý­let­ti kóne ǵımarattardyń kóptigine oraı, kezinde «Ekinshi Sankt-Peterbýrg» atanǵan, álemge áıgili úsh birdeı ǵulama ómirge kelgen óńirdiń ortalyǵy retindegi shaHarymyz – ishine Ertisten kanaldar júrgizilgen, aıryqsha abattandyrylǵan, Jańa Semeı jaǵyn da tutastaı orman kómkergen Jeruıyq-qalaǵa aınalsa degen arman bar. Onyń oryndalýyna qajyr­ly eńbek pen uzaq ýaqytqa ar­nal­ǵan «jasyleldik» naqty jospar jáne maqsaty aıqyn qarjylandyrý bolsa bolǵany. Toǵyz joldyń torabyna or­na­las­qan Semeıdiń Reseı men Qytaı, Or­ta­lyq Azııa elderi arasyndaǵy iri saýda orta­lyǵyna aınalýy da bek múmkin dúnıe. Týrıs­tik qalaǵa aınalýǵa da Semeıdiń ádebı-mádenı-tarıhı múmkindiginiń jet­­kilikti ekeni daýsyz. Soǵan oraı, máse­­len, áıgili Temýchınniń alyptar ata­­me­­­keni retindegi Shyńǵystaýǵa tike­leı qa­tys­­­tylyǵyn alaıyq. Bárimizge bel­­­gili, folklorlyq mura men shejire­ler­­diń tarı­hı dáıek retinde qolda­nylýy ǵylym tá­­ji­rıbesinde bar. Demek, topo­nı­mı­ka­­lyq dáıekterdiń de sondaı­lyq dálel re­tin­de qoldanylmaǵy zańdy. O turǵydan qa­ras­tyrsaq, Temýchınniń jarty álemdi jaý­laý aldynda «Kún-Bıleýshi» degen kó­n­e maǵynadaǵy «Shyńǵys» («Jan g+О́s», túpnusqasy: Ian-О́s; etımo­lo­gııa­lyq máni men mánisi – ózinshe bir áń­gime) mártebesin alyp, kónedegi «Taý basyna han kóterý» atty ınaýgýrasııasy (onyń múlde umytylǵan «álemtaýlyq» óz kórkem fılosofııasy bar) boıynsha, bolashaq alyp ımperııanyń altyn taǵyna otyrǵanyn – Abaı elindegi taý-tóbe shoǵyrynyń «Shyńǵystaý», «Han bıigi», «Orda taýy», «Qaraýyltóbe» ataýlary aına-qatesiz aıtyp turady. Endeshe, ol jerlerdi de týrızmniń naqty tarıhı obektileri retinde baǵalap, olardyń árqaısysyna ózderiniń tarıhı mańyzyna sáıkes túrli eskertkishter ornatýdy da osy bastan oılana júrmegimiz jón. So­nyń ózi Altyn Ordanyń bıyl atalyp ótýi tıis 750 jyldyǵynyń qurmetine oraı­ǵy aı­tarlyqtaı mańyzdy sheshim bolar edi.

Já, Abaı fenomenin álemge tanytýymyz kerek. Biraq ony áýeli ózimiz tolyq tanyp-bildik pe? Ǵasyrdan astam ýaqytqa sozylyp kele jatqan abaı­tanýymyzdaǵy jetken mejemiz, jalpy alǵanda, ult ustazy Ahmet bastaǵan, dana Muhtar kózin ashqan, suńǵyla Qaıym jalǵastyrǵan, oıshyl Mekemtas zerdelegen deńgeıge deıin kóterilip, Abaıdyń áýeli Maǵjan moıyndaǵan hakimdigi belgili bir mólsherde aıqyndalǵandaı. Alaıda, Abaı – hakimdikten de joǵary turǵan «jumbaq adam» («Men bir – jumbaq adammyn, ony da oıla!»). Onyń Shyǵys pen Batys órkenıetteri qundy­lyq­tarynan, orys áleminen, álemdik ozyq eńbekterden oı qoryta kele, adamtaný, qoǵamtaný, tabıǵattaný, dintaný salalarynda múlde jańa tujyrymdar jasaǵany málim. Olardyń áli múlde ashylmaǵan qupııalarynyń sheshimi – óz halqymyzdyń myńdaǵan jyldar boıyna kemel qalyptasqan ulttyq tili men dú­nıetanymynda. Ol dáýlet – óz b e s t i g i «Bes­kúndik Jalǵan» b e s t i g i n e (KÚN – Kún nury – Aýa – Sý – Topyraq/Jer/) saı «B e s­ ­t a n y m» (Qudaıtaný – Ǵa­ryshtaný-Kúntaný – Tabıǵattaný – О́ztanym) ili­­mi. Álemde teńdesi joq ol doktrı­na­nyń bar ekenin búgingi qazaqtyń ózi de bil­­meıdi. Múlde umytqan. «Beskúndik Jal­­ǵan­nyń» óz Egesi (qudaıy) bolaty­ny sııaqty, Bestanymnyń da óz «kıesi» bar. Ol – Sóztanym (Oıtanym). Abaı óz óleń­derinde sóz ben til týraly 174 tolǵam keltirgen. Iаǵnı, Sózdiń tabıǵaty men tylsymy týraly óziniń ár óleńi saıyn bir oı aıtyp otyrǵan deýge bolady. Birazy – Sóztanymnyń qazirgi til ǵylymy men bilimi áli nazar aýdarmaǵan postýlattary negizinde. Máselen, qazaq­tyń «Bas – Baq, aýyz – darbaza, Sóz – samal» qaǵıdasy. Bul boıynsha, Sóz­ta­nym ne der eken, qaraıyq. Samal de­ge­­ni­­miz – jupar jel. Bir sıpaty ju­par jel sa­nala­tyn Sóz, aýyz arqyly, Bas­­ta­ǵy Baq­tan sóılenedi. Baq (Sad) degeni­miz – Ju­maq Es. Qoshy ańqyǵan J u m a q Esten sóı­lenetin Sózdiń j u p a r jel sı­pa­tyn­da sóılenbegi zańdy. Ol – bir. Ekin­shi­den, ES (1. blagoýhaıýshıı ým-razým; 2. aromatnoe soznanıe; 3. dýshıstaıa pamıat.,) degen sózdiń de bir máni – jupar jel Sóz. Ol maǵynasyndaǵysyn da qoldanǵan Abaı osydan 117 jyl buryn bizge «Jalyn men Ottan jaralǵan Sózdi uǵatyn qaısyń bar?!..» dep te ketti. Áli kúnge deıin syryn uqqan eshkim joq. Sóztanymmen shuǵyldanyp, baǵzy dana babalarymyzdan qalǵan «Ańqyma» (týyn­dy túri: «Áńgime»), «Sóz kiıesi», «Sóz júıesi», «Sóz Atasy», «Qonaq sóz», «Sóz jany», «Sóz mánisi», «Sózdiń (jupar) maıy», «Segiz qyrly ótkir Sóz», «Atasy tegin jel Sóz», «Atasy arzan qara Sóz», t.s.s. túrlerde bastalyp berer kóptegen kóne frazeologızmder men termınderdiń kórkemǵylymdyq baıyrǵy jumbaqtaryn sheshkenderge Abaı danalyǵynyń da adamzatqa áli belgisiz talaı-talaı syrlarynyń bek ashylaryn biz jaqsy bilemiz. Sóz mánisin uqpaǵanǵa, AR («A+b+R+oı»), JAN (o+J+d+AN) sózderiniń qupııasyn bilmegenge, jalpy, Ardyń nendeı qýat ekenin, onyń aqyldy kemeldendirýdegi mańyzyn eskermegenge myń jerden arly bol deseń de, arly bolýǵa talpyn­baıdy. Al kóne ÚRIK (arabsha búlingi úlgileri: Rıh-Rýh; evr. Rýakh) sózi bastatqan IS (dýshıstyı Dýh; aromat-zapah; «Isi – Qazaq» sózi «Jupar Rýhy – Qazaq» degen mánde), SAQ, t.s.s. termın-sózderdi tanymasaq, adamdyq «Men»-di tanýdan da ısalmas bolmaǵymyz kámil. Ásilinde, sózin tanyǵan – ózin tanıdy, «ózin tanyǵan – Táńirisin tanıdy». О́kinishke qaraı, О́ztanym (Rýhtaný--Estaný) ǵylymyna qatysty ejelgi «Bes Ene» (UMAI ENE, Ot Ene, Jel Ene, Sý Ene, Jer Ene) bestigine oraı qalyptasqan «Besene» («Peshene»), «Bastaǵy bes eli Yrys», «Mańdaıdaǵy bes eli Sor», «Baqtyń janýy», «Bastan Baqtyń taıýy», «Es – kiris», «Es – keris», «Shekeniń jupar (maıǵa) shylqýy», «Úıles», «12 múshe», «Tóbekóz», «Tórt Kóz», «Alty ala kóz», «Ańqyr-Múńkir», «Qosh Ege» (Jupar Iıe-Rýh; týyndy «Kósege» túri «Jumaq Es» degendi bildiredi), «Kej Ege» (týyndy túri: «kejege»), «Tóbeles» túrlerinde bastalyp berer bestanymdyq-estanymdyq sansyz kóne qaǵıdalar men qasıetti uǵymdardyń mıstıkalyq qu­pııa syrlarynan beıhabar qoǵamnyń sana­syna Abaıdyń «Tolyq adam» týraly tolǵamdary, 40 jyl oqytsaq ta, esh qon­baq emes. Mysaly, ózimiz joǵaryda kel­tirgen tórt maǵynasyna qosa «Iıe» degendi de bildiretin ES sóziniń eskek esý, jip ıa arqan esý áreketterine qatysty ma­­ǵy­­nalarynda da estanýdyń áli zerttelme­gen, ashylmaǵan kórkemfılosofııalyq jumbaq syrlary bar. Es tanylmaı, Es túzelmeı, eshteńe de túzelmeıdi. Abaı­dyń dinı dogmatıkalardy joqqa shyǵa­ra­tyn Kúntaný jaıyndaǵy kórkem­fılo­sofııalyq kemel sózderiniń bir para­sy: «Jarqyldap Rahıt jaıdy aıdar...» óleńi, «Kún – kúıeý», Jer – qalyń­dyq...», «Kúlimsirep Aspan tur, Jerge oılantyp árneni...», «On segiz myń bul ǵalamnyń bar tynysy Kúnde tur» konstatasııalary. Olardyń haq mánisi de Bestanym ilimi aıasynda ǵana ashylmaq. Sol sııaqty, Abaıdyń qudaıtanýyn da Kúntaný men О́ztanym ǵylymdarymen tutastyra qarastyrmaq abzal. Soǵan bir ǵana mysal. Túp Táńiri (túpki Haq-Rýh) basqarymyndaǵy «Qudyret KÚN-ES – Emanasııa – Ýaqyt – Qozǵalys –Keńistik», Kún Rýhy basqarymyndaǵy «Ortańǵy» KÚN-ES – Kún nury – Aýa – Sý –Topyraq /Jer/)» jáne adamdyq Rýh bas­q­arymyndaǵy «Kishi Kún-ES – aǵym­daǵy Oı – Sóz – Is – Júze (túpki ná­tı­je)» túrlerindegi a n a l o g ı ıa ­l y q úsh bestiktiń ortaq sıpaty – «Kvın­tes­sen­sııa men tórt sýbstansııa». «Kóki­re­gin­de oty bar oıly adamǵa bul sózim­niń sýreti turar daıyn» (Abaı). Onyń ústi­ne, dana babalarymyz túzgen besta­nym­dyq ejelgi aqıqattardyń k e r i ket­ken zamanalar barysynda birte-birte qalaısha jalǵandanatynyn k e r i transformasııalyq «Beskúndik Jalǵan» bestigi negizindegi myna bestik jáne aı­qyn­dap turady: «AQIQAT – Ańyz –Mıf – Ertek – Relıgııa». Sondyqtan da­na­­­lyq sózderiniń deni ıslam dogmalar­men esh ymyraǵa kelmeıtin Abaıdyń din týraly paıymdary men «Otyz segi­zin­shi sóz»-di jazýdaǵy mánisin ǵasyr­lar boı­ǵy otarlyq ezgidegi qazaq qoǵam­y­nyń so zamandaǵy táńirtanymdyq ar-uıaty men seniminiń, genetıkalyq jady­nyń tarıhı-áleýmettik, saıası-psı­ho­­lo­­gııa­lyq turǵyda óte pushaıman kúıge tús­­ke­nin aqynnyń anyq kóre bilýi­men («Hal­­qym nadan bolǵan soń, qaıda baryp ońaıyn») ári ulyorystyq-pravo­s­la­­vııa­­lyq surapyl ekspansııaǵa qarsy daýa izdeý májbúrligimen baılanystyra uqpaǵymyz jón.

Túıindep aıtar bolsaq, aldymyzdaǵy endigi maqsat: Sóztanym men Bestanym arqyly – Abaı álemin, Abaı álemi arqyly, Sóztanym men Bestanymdy meńger­mekke umtylys. Abaı danalyǵynyń áli kúnge deıin ashylmaǵan qupııasyn bilgimiz kelse, bizge endi sondaı alabóten qareket qajet. Sondaǵy basty shart – Sultanmahmut «Genıı-paıǵambar til» dep, Máshhúr Júsip «Áýlıe til» dep sanaǵan óz dana tilimizdiń jasampazdyǵy. Til degenimiz – memleket, qoǵam, adam. Al adam egosynyń («Men»-iniń) kemel qalyptaspaǵyndaǵy alǵashqy stadııasy – on úsh jyl. Ol shama da О́ztanymdaǵy myna formýlalar arqyly áldeqashan anyqtalyp qoıylǵan: «On ekide ashylǵan (ıa ashylmaǵan) bir gúl» (Kósegedegi Qosh Ege «gúli»), «On úshte – otaý ıesi» (mundaǵy «otaý» – aqyl-estiń kórkem­tanymdyq bir sıpaty; kádimgi otaý men Estiń ortaq formýlasy: «30 omyrtqa, 40 qabyrǵa, aýyz omyrtqa – appaq jumyrtqa»). Onda da, ol urpaq sol jasqa deıin óz týǵan tilinde bilim alyp, ulttyq rýhanııattyń basty qundylyqtary kodtaryn boıyna barynsha sińire ósýmen bolsa ǵana! Bárimizge belgili, qazaq tili áli kúnge deıin memlekettik til retindegi mártebesine saı tolyqqandy tirlik ete almaýda. Eger, sol pushaıman jaǵdaı solaısha jalǵasa berse, Abaı murasyn zerttep-zerdelep meńgerýdiń de, ony álemge tany­týdyń da, bolashaqta ult retinde dáýir­leýimizdiń de kúmándi jaǵdaıatqa aı­na­laryn bilý úshin áýlıeliktiń qajeti sha­ma­ly. Kórkemfılosofııalyq konsepsııa­sy men sansyz rýhanı formýlalary qazaq­tyń tili men dúnıetanymynda bel­gili bir mólsherde aman saqtalǵan, shı­rek ǵa­syrdaı ýaqyt boıy ózimiz de úne­mi zert­tep-zerdelep júrgen Sóztanym men Bes­tanym iliminiń bolashaqta búkil jahan­­dy izgilendirýge de qabaǵat qyzmet eteri­ne senimimiz mol. Sakraldy ol ilimdi zert­tep-taný, meńgerý, sol boıynsha ómir súrý – Elbasymyz aıtqan Rýhanı jań­ǵyrý men El máńgiliginiń de eń basty kepili.        

 

Tynyshtyqbek Ábdikákimuly,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty            

 

Sońǵy jańalyqtar

Eljan Birtanov Qytaı elshisimen kezdesti

Qazaqstan • Búgin, 19:17

Basty aqparat (21.02.2020)

Vıdeo • Búgin, 18:56

Semeıde stýdentter jataqhanasy órtendi

Aımaqtar • Búgin, 17:40

Memleket basshysy birqatar kezdesý ótkizdi

Prezıdent • Búgin, 17:08

Qańǵybas ıtter de qorǵalatyn boldy

Aımaqtar • Búgin, 12:04

Barlyq másele ashyq aıtyldy

Aımaqtar • Búgin, 06:56

Tenderdi maıshelpek kóredi

Saıasat • Búgin, 06:55

Týrızm – tabys kózi

Parlament • Búgin, 06:53

Uqsas jańalyqtar