Ekonomıka • 13 Aqpan, 2020

Agrosektordyń azaby jeńildeı me?

168 retkórsetildi

Resmı derek boıynsha, búgingi tańda elimizdiń dúken sórelerindegi azyq-túliktiń 35 paıyzy – ımporttyq ónim. Sońǵy úsh jylda azyq-túliktiń baǵasy 30 paıyzdan artyq qymbattady. Taıaýda Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Prezıdent Q.Toqaev «Aýyl sharýashylyǵy talaı eksperıment júrgizilgen, kóp azap shekken sala» ekenin tilge tıek etip, salanyń IJО́-degi úlesi 4,5 paıyzdan aspaıtynyn synady. Qysqasy, agrarlyq sektor el ekonomıkasynyń draıverine aınalýǵa tıis degen mejeli mindettiń ázirge oryndalar túri kórinbeıdi. Byltyr qazan aıynda Prezıdent «Keıbir zańnamalyq aktilerge agroónerkásip keshendi retteý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańǵa qol qoıǵan bolatyn. Salaǵa serpin berýge tıis qujatta qandaı máseleler qamtyldy? Nendeı artyqshylyqtary, tıimdi tustary bar? Soǵan toqtalyp kóreıik.

Mınıstrliktiń málimetinshe…

2017-2021 jyldarǵa arnalǵan Agro­ónerkásip keshenin damytý baǵ­dar­lamasynda saladaǵy eńbek ónim­diligi men eksport kólemin 2 jarym ese ulǵaıtý josparlanyp otyr. Qa­zan aıynda qol qoıylǵan qujatta osy mindetti iske asyrý úshin qajetti ózge­rister engizildi. Sóıtip, bas-aıaǵy 13 kodeks pen 29 zańǵa 800-den as­tam túzetý engizildi. Májiliste 345 túzetý qarastyrylyp, qosymsha taǵy 500-ge jýyq ózgeris jasaldy. Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń birinshi orynbasary Aıdarbek Saparovtyń aıtýynsha, bul qujatqa engizilgen bas­ty ózgeristerdiń biri qarjylandyrý quraldaryn jetildirý men jańa tetik­ter qosýǵa baılanysty.

– Qazirgi mindetti saqtandyrý júıe­si 15 jyl buryn engizilgen. Bul ósim­dik sharýashylyǵyn saqtandyrý kólemin ulǵaıtýǵa tıis bolatyn. О́ki­nishke qaraı, bul mindet oryndalmady saqtandyrylǵan egistik alqaptar azaıdy, aýylsharýashylyq taýaryn óndirýshiler alatyn saqtandyrý tó­lem­deri óndiris shyǵyndaryn jap­paıdy. Osyǵan oraı mindetti saqtan­dyrýdan erikti saqtandyrýǵa kóshý, saqtandyrý syıaqysyn sýbsıdııalaý engizildi, – deıdi vıse-mınıstr.

Taǵy bir mańyzdy ózgeris – jemis da­qyldaryna qaýipti aýrý túsip, ónim kúıip ketken jaǵdaıda memleket tarapynan baǵbandardyń baqsha egýge ketken shyǵynynyń jartysy sýbsı­dııalanady. Burynǵy zańda bul qa­rastyrylmaǵan-dy. Sonymen qa­tar ósimdikterdi zııankesterden qorǵaý úshin qoldanylatyn zattardy baǵbandardyń satyp alýyn memleket qoldap, shyǵyn­nyń teń jartysyn kóterip alady. Fıto­sanıtarlyq jáne karantın sharalaryna jumsalatyn shyǵyndy da memleket pen dıqan birlesip kóteredi. Buryn tek gerbısıdter sýbsıdııalansa, endi ınsektısıdter men fýngısıd úshin sýbsıdııa usynylady. Toqeterine kelsek, ósimdik sharýashylyǵyn zııankes ján­dikterden, aýrýlardan qorǵaýda mem­lekettiń qoldaý aıasy keńeıdi.

– Aýylsharýashylyq salasyna ınnovasııa engizý úshin ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa bıznestiń shyǵynyn sýbsıdııalaý qarastyryldy. Bul tetik iske qosylǵannan keıin aldaǵy ýaqytta qoldanylatyn, bıznestiń su­ranysyna ıe zertteýler ǵana júr­giziledi. Búgingi tańda AО́K-tegi ǵy­lymı-zertteý jáne tájirıbelik-kons­­trýktorlyq jumystar bıýdjet qar­jysyna ǵana júrgiziledi, ǵyly­mı zertteýlerdi memlekettik organdar iriktep alady. Bul bıznestiń sura­­nysyna jaýap bermeıdi, – deıdi A.Saparov.

Aýylsharýashylyq bıznesinde jaı­ly ahýal qalyptastyrý úshin ákim­­­shilik kedergilerdi azaıtýǵa da osy qujatta mańyz berilgen. Ásirese as­­­tyq qabyldaý kásiporyndaryna temir jol tarmaqtaryn berý, jarma ón­di­rýge, maıly daqyldardy óńdeý men ótkizýge jaǵdaı jasalmaq. Keıbir kásip­­oryndarǵa aramshópten búlingen shı­ki­zattardy tazalaıtyn tehnologııa­ny qoldana otyryp, ónimdi qaıta óń­deýge múmkindik beriledi.

Bir atap óterligi, jańa zańdaǵy ózgerister Jer kodeksin de qamtydy. Atap aıtqanda, memlekettik sheka­ra boıynda ornalasqan jer telim­derin azamattyǵy joq adamdarǵa, she­tel­dik zańdy tulǵalarǵa, sonymen qatar sheteldikterdiń qatysy bar qazaq­standyq zańdy tulǵalarǵa paı­­dalanýǵa tyıym salyndy. Aýyl­sharýashylyq maq­sattaǵy jer telim­derin tıimdi paıdalanýdy baqylaý te­tikteri ózgerdi, endi bul jumysqa ǵarysh túsirilimderi qoldanylmaq.

– Jańa zańda orman sharýashylyǵy men mal sharýashylyǵyn, sý resýrstaryn paıdalaný máselelerin jetildirý boıynsha birqatar norma engizildi, – deıdi A.Saparov.

 Sarapshynyń sózine sensek...

«Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý» KeAQ Basqarma tóraǵasy Tóleý­taı Raqymbekovtiń aıtýynsha, jańa qujat­ty ázirleý jumysy 2016 jyly bastalǵan-dy.

– Agroóndiris kesheniniń 5 jyldyq damý baǵdarlamasyn jasaýǵa sarap­shy retinde biz de shaqyrylǵan bolatynbyz. Talqylaý barysynda bu­rynǵy zańdarǵa zaman talabyna saı ózgerister engizý keregine kózimiz jet­­ti. Sóıtip, 2016-2017 jyldary jańa zań jobasy ázirlendi. Parlamenttiń tó­­me­ngi palatasyna usynǵan kezde
13 kodekske, 30-ǵa tarta zańǵa ózgeris en­gizýge týra keldi. Agroónerkásip ke­she­nimen Jer kodeksi, Sý kodeksi jáne Orman sharýashylyǵy kodeksi tike­leı baılanysty. Asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy týraly, astyq sharýashylyǵy, maqta sharýashylyǵy, aýyldyq eldi mekenderdi damytýǵa jáne basqalaryna qatysty 15-ke tarta zań da Agroónerkásip keshenin damytý isine qatysty. Sonyń bárine ózgeris engizildi, – deıdi T.Raqymbekov.

Aksıonerlik qoǵam basshysy agrar­lyq ǵylymdy memlekettik qoldaý máse­lesine erekshe nazar aýdarylǵanyn aıt­ty. Sebebi bul jalǵyz Qazaqstan ǵana emes, agrarlyq sektor damyǵan el­derdiń bárine tán. AQSh, Argentına, Aýs­tralııa sııaqty aýylsharýashylyq salasy damyǵan elderdiń tájirıbesine súıensek, salany qarjylandyrýǵa taýar óndirýshilerdiń ózderiniń qyzyǵý­shylyǵyn týdyrý qajet.

– Máselen, AО́K ókili óziniń jumy­syn jeńildetetin jaǵdaıdy aıtyp, tıisinshe talap qoıady, aqshasyn tólep tap­syrys beredi. Mysaly, AQSh-taǵy fermerler qaýymdastyǵy, basqa da odaqtar ǵylymı ortalyqtarǵa bıdaı­dyń jańa tuqymyn ázirlep berińizder dep tapsyrys beredi. Olar tez ónetin, ónim kólemi mol, tózimdi degen syndy talap qoıyp, 5 mıllıon dollar qara­jat tóledi delik. Qalǵan qarajatty ǵyly­mı ortalyqtarǵa memleket tólep be­redi. Iаǵnı, tapsyrys birinshi kezekte ón­diristen túsedi. Al óndiris ózine ne keregin jaqsy biledi ǵoı, kórdińiz be? Osyǵan deıin qalaı bolyp keldi? Mınıstrlik bıýdjetten 2 mlrd teńge qarajat bóledi de, ǵylymı ınstıtýt­tar oǵan 40-50 túrli taqyrypta zertteý júrgizedi. 2007 jyly tipti 500 taqy­rypqa deıin ǵylymı jumys jazylypty. Ol eńbekter óndiriske ke­rek pe, joq pa, ol jaǵyn zerdelep jat­paıdy, aspannan alǵan taqyrypty zertteı beredi. Árıne odan bergi ara­lyqta biz biraz ózgeris engizip, zert­teıtin taqyryptardy azaıttyq. Sala­lyq qaýymdastyqtarmen birlesip taqy­ryptardy tereń talqylaýdy qol­ǵa aldyq. 2013 jyly ǵylymdy qar­jylandyrýǵa taýar óndirýshilerdiń ózderi qatysýǵa tıis ekenin aıtyp usy­nys jasadyq. Taýar óndirýshilerdiń qara­jat bólgenin de kórdik, biraq oǵan memleket qarjylaı kómektesken joq, sebebi tıisti zań shyqpaǵan bolatyn. 2019 jylǵy 28 qazanda elimizde al­ǵash ret ekonomıkanyń basqa salalaryna qaraǵanda agrarlyq sektordaǵy ǵylymǵa erekshe kóńil bólindi. Taýar óndirýshiler ǵylymǵa qansha qarajat bólse, sonyń 80 paıyzyna teń soma memlekettiń esebinen sýbsıdııalanady. Mysaly, taýar óndirýshi ǵylymı ınstıtýtqa kelip «maǵan osyndaı tuqym daıyndap ber» dep 1 mıllıon teńge berse, onyń 800 myń teńgesin memleket ózine qaıtaryp beredi. Son­da ǵalymdar tikeleı óndiris talabymen jumys isteıdi. Buǵan deıin osyǵan qol jetkize almaı kelgen edik. Bul tamasha jańalyq dep sanaımyn, – deıdi T.Raqymbekov.

Jańa qujatta qarastyrylǵan ekin­shi másele agrarlyq sala maman­daryn daıar­laýǵa qatysty. Endi agrarlyq ýnıversıtetterde grantpen oqyǵan balalar mindetti túrde mamandyǵy boıynsha 3 jyl jumys isteýge tıis. Dáriger, mu­ǵalim syndy mamandyq ıelerine qoıy­latyn osy talap burynnan bar bolatyn, veterınar, agronom, zooınjener sııaq­ty agrarlyq sala mamandaryna endi keldi.

– Jasyratyny joq, agrarlyq ýnı­­versıtetterdi bitirgen jastardyń basym kópshiligi aýylǵa barmaıdy, maman­dyǵy boıynsha jumys iste­gisi kel­meıdi? Nege? Biz ony tereń tal­daı kele 3 sebepti anyqtadyq. Birin­shi­den, agrarlyq ýnıversıtetterge túse­tin talapkerlerdiń kóbisi qala­nyń bala­lary. Qala balalarynyń UBT-ǵa daıyndalý múmkindigi qansha aıt­qanmen joǵarylaý ǵoı. Sóıtip, memleket bólgen grantty paıdalanyp, shákirtaqysyn alyp, 4 jyl oqyp shyǵady. Dıplom alǵan kúni basqa ýnıversıtetke qujat tapsyryp, 2 jyl oqyp ekonomıst nemese zańger bolyp shyǵa keledi, – deıdi sarapshy.

T.Raqymbev aıtqandaı, ekono­mı­ka­nyń basqa salalarymen salys­tyr­ǵanda aýylsharýashylyq salasyn­daǵy eńbekaqy eń tómengi deńgeıde. Muǵalim men dárigerdiń eńbekaqysynan da tómen. Jalaqysy az jumysqa kim bar­ǵysy kelsin?!

– Úshinshi sebep – aýyldaǵy tur­mys­tyń nasharlyǵy. Qashyqtaǵy aýyl­darǵa jol tóselmegen, sý tartyl­maǵan, ınternet joq, medısınalyq pýnk­ter jabylyp qalǵan, mektepterdiń deń­geıi tómen... Jalpy qoǵam bolyp aýyldyń jaǵdaıyn kóterýimiz kerek. Jańa zańǵa sáıkes, agrarlyq ýnıversıtetke qujat tapsyrǵan talapkerge «Erteń oqý bitirgen soń keminde úsh jyl aýylǵa baryp jumys isteısiń» dep eskertiledi. Bálkim sodan keıin ǵana olardyń ornyna aýyldyń balalary oqýǵa túsetin shyǵar degen oıdamyz. Zańda osy máselege kóńil bóldik, – deıdi ol.

Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qarasty elimizdegi 3 agrarlyq ýnıversıtet 2015 jyly Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń quzyryna ótkeni málim. Jańa zańda kórsetilgen úshinshi ózgeris boıynsha, osy oqý oryndaryna grant bólý sala mınıstriniń quzyretine ótti. Salalyq mınıstrlik qandaı ma­man­dyqtarǵa suranys bar ekenin zerdelep, grantty soǵan oraı bóledi.

 Veterınarııa adamzatty emdeıdi

Veterınarııa ǵylymynyń kandıdaty Shúkirbaı Tókeev mal dárigerligi salasyn jan-jaqty órkendetpeı, sharýashylyqty órge bastyrý múmkin emes dep sanaıdy.

– Bir ǵulamanyń «Medısına adam­dy emdese, veterınarııa adamzat­ty emdeıdi» degen qanatty sózi bar. Pre­­zıdent qol qoıǵan «Keıbir zań­namalyq aktilerge agroónerkásip keshendi retteý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań aıasynda veterınarııa salasyndaǵy máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan bir­qatar zańnamalyq akti de ózgerdi. Atap aıtqanda, vete­rı­narııalyq talap­tar­­ǵa sáıkes kel­meıtin taýarlardyń ishki naryqqa enip ketpeýi qatań qa­daǵalanady. Ol úshin shekaralas aýdandarda taýarlardy ákelý jáne ótkizý ke­zin­de veterınarııalyq baqy­laý kú­sheıtiletin boldy. Sondaı-aq vete­rınarııa salasyndaǵy barlyq baqy­laý jáne qadaǵalaý máseleleri tıisti ýákiletti organnyń quzyryna shoǵyr­landyryldy. Memlekettik vete­rınarııalyq-sanıtarııalyq baqylaý jáne qadaǵalaýdy buryn jergilikti atqa­rýshy bılik júrgizetin bolsa, endi ol mınıstrlikke qarasty mekemelerge ótedi. Jalpy, osy zańda veterınarııa salasyna qatysty qarastyrylǵan máseleler buryn keńes kezinde bol­ǵan, tıimdiligi dáleldengen. Arada biraz jyl ótkennen keıin soǵan qaıta ora­lyp jatyrmyz, – deıdi ol.

Sóz basynda aıtyp ótkeni­mizdeı, aýyl sharýashylyǵy el ekono­mıka­sy­nyń draıverine aınalýy kerek degen meje­li mindetimiz bar. «Eýrazııanyń azyq-túlik sebetine aınalýymyz ke­rek» degenge saıatyn jospar da ja­sal­ǵan. Sońǵy 5 jylda atalǵan agro­ónerkásip kesheninen 2,4 trıllıon­ teńgeden astam qarjy bólingeni so­ǵan baılanysty. Alaıda, IJО́-degi ag­rar­lyq sektordyń úlesi 4,5 paıyzdan aspaıdy. Prezıdent aıtqandaı, trıllıondaǵan teńge bólinse de, da­ıyn aýylsharýashylyq taýaryn eksporttaý áleýeti áli de tıisti deńgeıge kóterilgen joq. Ol túgili, ishki naryqty azyq-túlikpen tolyq qamtamasyz etý máselesiniń sheshimi tabylmady. Mem­leket basshysynyń Úkimetke mem­lekettik qoldaý sharalarynyń turaq­tylyǵyn, olardyń tıimdiligin arttyrýdy qamtamasyz etýdi tapsyrǵany osyǵan baılanysty. Q.Toqaev byltyr qazan aıynda qol qoıǵan qujat jyldar boıy eńsesi kóterilmegen salanyń azabyn jeńildete me, álde jaǵdaı báz-baıaǵy qalpynda qala bere me, ázirge túıip aıtý qıyn.

Sońǵy jańalyqtar

Infeksııany qaıdan juqtyrǵany belgisiz

Aımaqtar • Búgin, 16:10

Pálsapa – Bekzat sana

Qazaqstan • Búgin, 15:46

Taldyqorǵannan Taıynshaǵa deıin...

Qazaqstan • Búgin, 14:55

Tegeýrini temirdeı Temirbaev

Qazaqstan • Búgin, 14:26

Karantınde shyrqalǵan ánuran

Qazaqstan • Búgin, 13:16

Samaradan kelgen 57 stýdent baqylaýda

Aımaqtar • Búgin, 12:30

Oralman qasqyr (etnografııalyq áńgime)

Qazaqstan • Búgin, 12:23

COVID-19 – Qazaqstanǵa jańa synaq

Koronavırýs • Búgin, 11:59

Qazaly aýdany karantınge jabyldy

Aımaqtar • Búgin, 11:53

Qytaı aza tutý kúnin jarııalady

Álem • Búgin, 11:49

Áskerı jıynǵa kimder barmaıdy?

Qazaqstan • Búgin, 11:36

El ishindegi ilkimdi is

Aımaqtar • Búgin, 10:55

Uqsas jańalyqtar