Ekonomıka • 17 Aqpan, 2020

Saqtandyrý segmenti básekege daıyn ba?

44 retkórsetildi

Saqtandyrý naryǵy bizdiń halyqtyń turmys-tirshiligine áli kúnge deıin dendep ene qoıǵan joq. Bul saladaǵy kompanııalardyń ınvestısııalyq portfeli de ártaraptandyrylmaǵan. Otandyq sarapshylar osy faktor kompanııalardyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyna keri áser etedi degendi kópten aıtyp júrgen bolatyn. Endi osy pikirdi saqtandyrýshy kompanııalardyń ókilderi de ashyq aıta bastady.

 

Tabystyń kóbi kólikten túsedi

Qazaqstandyq saqtandyrý kom­pa­nııasynyń ókili Oleg Hanın soń­ǵy jyldary adamnyń ómirine, densaýlyǵyna keltirilgen zııannyń ornyn toltyrý lımıti eki esege ós­kenin, tarıfter qaıta qaralmaǵanyn aıtyp berdi. Sońǵy ret tarıfter 2007 jyly ózgeripti. Sodan keıin bul taqyryp memlekettik deńgeıde qaıta kóterilmese de ishki naryqta saqtandyrýdyń burynǵylaryna múldem uqsamaıtyn jańa túrleri paıda boldy. Saýatty zańnamalyq nor­malarsyz kez kelgen salanyń alǵa jyljymaıtyny belgili. Saqtandyrý segmentiniń «bir kem dúnıesi» el ishinde ózderin «saqtandyrý kom­pa­nııasynyń ókilimiz» dep tanysty­ratyn alaıaqtardyń kóbeıip ke­týi­ne, olardyń baǵyt-baǵdarsyz ju­mys­taryn jalǵastyra berýine sebep bolypty. O.Hanın saqtandyrý nary­ǵyna tónip turǵan basty qater osy deıdi. Sebebi qazir saq­tan­dyrý­dyń túri kóp: mindetti áleýmettik saq­tandyrý, páterdi, ómirdi, kólikti saqtandyrý bolyp jalǵasyp kete beredi. Osylaı jalǵasa berse, kúni erteń bókse men beldi saqtandyramyn deıtinderdiń paıda bolmasyna eshkim kepildik bere almaıdy. Sol sebepti, O.Ha­nın aıtyp ótkendeı, Ulttyq bank pen Úkimet jáne saqtandyrý kom­pa­nııa­larynyń ókilderi birlesip, salanyń álemdik tájirıbemen ıntegrasııalaný baǵytyn syn tezinen ótkerip, ózimizdiń múmkindigimizge beıimdeıtin kez áldeqashan
keldi.

Al elimizde ázirge ómirden buryn kólik pen múlikti saqtandyrýdyń bási basym bolyp tur. Saqtandyrý segmentiniń tamyryna qan júgirtip turǵan da osy.

Statıstıka komıtetiniń esebi boıynsha 2019 jyly elimizdegi jeńil avtokólikter sany 3 mln 700 myńǵa jýyqtady. Jeke menshiktegi avtokólikti saqtandyrýdy zań mindetteıdi. Jylyna ár kólikten orta eseppen 35-50 myń teńge saqtandyrý qarjysy túsedi. Demek, kompanııalardyń tek kólikti saqtandyrýdan túsken paıdasy jyl saıyn 12-14 mlrd teńgege jýyqtaıdy. Onyń 40 paıyzy saqtandyrý jarnalaryna jumsalsa, 60 paıyzy kompanııa qaltasynda qalady. Bul tek kólikten túsken saqtandyrý jarnasy ǵana.

Al sarapshylar bolsa qorǵa túsken qarjydan saqtandyrý kompanııalary qomaqty paıda taýyp jatqanymen, kólik ıeleri úshin bul múlde tıimsiz zańnama ekenin aıtady. Eger zań tetikteri jumys istese, saqtandyrý salalarynyń kólik jarnasy arqyly ǵana ınvestısııalyq qorjyndaryn ártaraptandyryp alýǵa múmkindik bar eken. Mysaly, AQSh, Japonııada qymbat kólik ıeleri tek kólikti ǵana emes, onyń motoryn, rýlin nemese qutqarý jastyqshalaryn bólek-bólek saqtandyrady. Saqtandyrý kompanııalary quny 500 myń AQSh dollarynan asyp ketken qymbat kóliktiń bólshekterin jeke-jeke saqtandyrýǵa keńes beredi.

«Bizdiń elde de osyndaı qymbat kólikter bar. Biraq olar sheteldik kompanııalarǵa basymdyq beredi. Olardyń saqtandyrý jarnalary saqtandyrýshy taraptyń zańymen júredi. Al bizdiń elde kólik júrgizýshiniń ótili, kóliktiń jyly, baǵasy boıynsha ǵana saqtandyrylady. Sol sebepti qymbat kólik ıeleri bizben jumys istegisi kelmeıdi», deıdi O. Hanın.

Saqtandyrýshy kompanııalardyń álemdik tájirıbemen ıntegrasııalana bastaǵanyna biraz ýaqyt boldy. О́mirin, densaýlyǵyn, denesiniń bir aǵzasyn saqtandyrǵysy keletin azamattar bizde de barshylyq. Biraq saqtandyrýshy kompanııa ókilderiniń aıtýynsha, bul baǵyt saqtandyrý sektorynyń eń álsiz segmenti.

«О́zderin saqtandyrǵysy keletin klıentter bar. Biraq olar qazaqstandyq emes, jarǵylyq kapıtaly qomaqty sheteldik kompanııalarǵa basymdyq beretinin kórip júrmiz. Eger memleket MÁMS sheńberinde tek densaýlyǵyn ǵana emes, ómirdi saqtandyrǵysy keletin kompanııalarǵa qoldaý kórsetse ǵana sala ártaraptanady jáne ınvestısııalyq tartymdylyǵy artady. Bul MÁMS pen saqtandyrý kompanııalary birigip talqalaıtyn taqyryp», deıdi O. Hanın.

 Onyń paıymdaýynsha, ómirdi saqtandyrý klıentterdiń derbestigin damytýǵa yqpal etedi, jańa saqtandyrý sheshimderiniń paıda bolýyna qýatty serpin beredi, sondaı-aq saqtandyrý qyzmetterin bólýdiń paıdaly jáne tıimdi tásilderin, sonyń ishinde sandyq tehnologııalar arqyly ashýǵa yqpal etedi. Naryqta jańa oıynshylardyń paıda bolýy ómirdi saqtandyrý naryǵynyń damýyna da oń áser etedi, óıtkeni bul halyqty erikti saqtandyrý túrlerimen jáne zańdy tulǵalardy mindetti saqtandyrýmen qamtýdy ulǵaıtady.

2020 jyldan bastap DSU sheńberinde qazaqstandyq saqtandyrý naryǵyna óz tájirıbesi, biliktiligi, ónimi, bıznes-prosesteri jáne AT-júıeleri bar sheteldik oıynshylar keletinin osyǵan deıin de aıtqanbyz. Bizdiń naryq sheteldik kompanııalarǵa qanshalyqty qyzyqty ekenin aıtý qıyn, biraq taıaý bolashaqta olar Qazaqstanǵa mindetti túrde keletini anyq. O.Hanın bul kezde tek tıimdi tarıfter men qyzyqty ónimder týraly ǵana emes, eń aldymen bızneske, sapaly servıske jáne ishki bıznes prosesterge degen kózqarastar paıda bolatynyn aıtady. Bul saqtandyrýshylardan úlken ınvestısııalardy talap etetin kórinedi.

Sarapshylar saqtandyrý kompanııalary basy artyq shyǵyndarǵa attap basqysy kelmeıtinin osyǵan deıin de talaı ret aıtqan. Avtokólik ıelerin saqtandyrý túrlerin keńeıtý qajettigi osyǵan deıin Májiliste de, Úkimet qabyrǵasynda da talaı ret aıtylǵan. Al saqtandyrýshylar úshin bul tek aldaǵy on jyldyqtardaǵy ǵana sheshiletin másele. Sebebi kólik ıeleriniń tórtten bir bóligi únemdeý maqsatymen tolyq bir jylǵa saqtandyrýǵa shart jasaspaı, tek alty aıǵa ǵana saqtandyrýdy jón kóredi eken. Alaıda apat bolǵan jaǵdaıda klıent tolyq saqtandyrý tólemin alýǵa quqylymyn dep esepteıdi. Al saqtandyrý kompanııalary bolsa, bul faktor bizge tıimsiz dep esepteıdi. Sondyqtan olar osy máseleniń ádil sheshilýin kútip otyr.

Bul týraly sarapshy: «Eki tarapqa da ádil sheshim shyǵarylýy tıis. Biz zeınetkerler nemese birinshi toptaǵy múgedekterge de osyndaı talap qoıamyz degen oıdan aýlaqpyz. Júrgizýshiler tek jarty jylǵa ǵana saqtandyrý shartyna otyryp, ótemaqyny 1 jylǵa eseptep alǵysy keledi. Al saqtandyrý naryǵy saqtandyrý syıaqysyn ala almaı shyǵynǵa batady jáne saqtandyrýshylar syıaqyny qaıta qaraý týraly máseleni kóterýi múmkin», deıdi.

«Tarıfterdi bir retke keltirý» degen máseleni saqtandyrýshylar kópten kóterip keledi. Qazir tarıfti esepteý koeffısıenti Almaty qalasynda orta eseppen – 2,96, Tarazda – 1, Shymkentte – 1,1. Avtoınspeksııa qyzmetiniń málimetine súıensek, kún saıyn Almatyǵa shamamen 250 myń kólik kiredi. Nátıjesinde polıs qunynyń koeffısıenti tómen aımaqtan kelgen kólikter Almatyda áldeqaıda qymbat turatyn jergilikti kólikterdi soǵýy múmkin. Sarapshylardyń pikirinshe, sol úshin elimizdiń barlyq aýmaǵyna biryńǵaı saqtandyrý tarıfin engizý qajet. Keı aımaqtar úshin bul tıimdi bolǵanymen, keıbirine úshin syıaqy kólemi jóninen tıimsiz bolatyny túsinikti.

Alaıaqtar jaǵalap júr

Saqtandyrý tólemderiniń 20 paıyzy alaıaqtardyń qaltasyna ketedi. Bul týraly saqtandyrý salasynyń mamandary aıtyp otyr. Máselen, alaıaqtar men kólik soqtyǵysynyń 20 paıyzy qasaqana jasalatyn kórinedi. Mysaly, kólikti syryp, aýdaryp tastaıdy nemese jaqyn shetelderden soǵylǵan kólik ákelip, elge kelgen soń saqtandyrý qujatyn rásimdep, qıturqy áreketter arqyly saqtandyrý tólemin óndirip alady.

Bul týraly O.Hanın: «Bizdiń esebimiz boıynsha, ishki naryqtaǵy jalǵan saqtandyrýshylardyń úlesi 15-18 paıyz arasynda. Olardyń jumysynyń zańdylyǵyn anyqtaý saqtandyrý naryǵyn baqylap otyrǵan quzyrly oryndarǵa da qıynǵa soǵady. Olardyń bıznesin ekonomıkalyq jaǵynan tıimsiz jaǵdaıǵa túsirý úshin iri somadaǵy bir jolǵy saqtandyrý tólemderin talap etýge jol bermeý kerek. Saqtandyrý salasyndaǵy alaıaqtardyń kóbi osyndaı jaǵdaıǵa tap bolǵan kólikterdi jaǵalaıdy. Daǵdarys uzaǵan saıyn, saqtandyrý tólemaqylarynyń kólemi arta beredi», deıdi.

Taıaýda elimizdegi zeınetaqy aýdarymdarynyń jańa erejeleri qabyldanǵany belgili boldy. 2020 jyldyń 1 qańtarynan bastap ár jumys berýshi mindetti 10 paıyz aýdarymnan bólek, qyzmetkerdiń jalaqysynyń qosymsha 5 paıyzyna teń qarjyny Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryna aýdarýy kerek.

Saqtandyrý sektorynyń sarapshysy Gúljan Jaqsymbetova 2020 jyly saqtandyrýshylardyń azamattardyń 50-55 jasqa deıin zeınetaqy jınaqtary jetkilikti bolǵan kezde zeınetaqy annýıteti shartyn jasasý quqyǵyn kózdeıtin zeınetaqymen qamsyzdandyrý týraly zańnamaǵa ózgerister engizý týraly bastamasy zeınetaqy annýıteti naryǵynyń damýyna múmkindik beretinin aıtty. «Jalpy alǵanda, jańa zeınetaqy júıesi qoǵamda «qanshalyqty kóp eńbek etseń, sonsha kóp zeınetaqy alasyń» uǵymyn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. Nátıjesinde zeınetke shyqqan adam memleketten áleýmettik kómek almaı-aq, demeýshiler men mesenattardyń qaıyrymdylyq qarjylaryna muqtaj bolmaı-aq, ómir súretin bolady», deıdi Gúljan Jaqsymbetova.

Osy salanyń mamandary unit-linked – ınvestısııalyq baǵdarlamasynan kóbirek úmit kútetinin jasyrmaıdy. Bul saqtandyrýshy kompanııalary men qarjy ınstıtýttarynyń bir-birimen ıntegrasııalanýyna múmkindik beretin qujat. Bul qujatty Ulttyq bank pen Úkimet qup kórse, saqtandyrýshy kompanııalar ınvestısııalyq tabystardy qarjy ınstıtýttarymen birdeı paıdalana alady.

Gúljan Jaqsymbetovanyń aıtýynsha, Ulttyq bank bul máseleni tezdetip daıyndaýǵa múddeli. Endi sheginýdiń reti joq. Aldaǵy ýaqytta rezerv nemese tarıfti anyqtaýǵa múmkindik beretin tetiktermen jumys isteý kerek. Ázirge qoldaǵy qujat jobasynyń saqtandyrýshy emes, ınvestısııalyq sıpaty basym. Sondyqtan sarapshylar engiziletin ózgeristerde saqtandyrýshy sıpatyna basymdyq beriledi degen úmitte.

ALMATY

 

 

Sońǵy jańalyqtar

Baıraǵymyzǵa arnalǵan baıqaý ótti

Aımaqtar • Búgin, 14:13

El tańbasyna erekshe qurmet kórsetildi

Aımaqtar • Búgin, 14:00

Tanysynyń malyn urlaǵan alaıaq ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 13:11

Álemdegi eń baı 10 sportshy

Sport • Búgin, 12:34

Túrkistan 32 sektorǵa bólindi

Aımaqtar • Búgin, 12:33

Maýro Ikardıdy PSJ satyp aldy

Sport • Búgin, 12:31

Lotereıa qyzmeti retteledi

Parlament • Búgin, 11:47

Almatyda atys oryn aldy

Aımaqtar • Búgin, 11:44

Pedagogter 56 kún demalady

Bilim • Búgin, 11:44

Memleket 42 kınojobany qarjylandyrady

Rýhanııat • Búgin, 11:26

Covid-19: Atyraýda eki adam qaıtys boldy

Koronavırýs • Búgin, 11:16

Aqtóbe oblysynda taǵy 4 adam vırýs juqtyrdy

Koronavırýs • Búgin, 10:12

Aqmolada týrıstik maýsym ashyldy

Týrızm • Búgin, 09:22

Taǵy 271 adam koronavırýs juqtyrǵan

Koronavırýs • Búgin, 09:00

Uqsas jańalyqtar