Suhbat • 18 Aqpan, 2020

«Paıda oılama, ar oıla»

263 retkórsetildi

Qaraǵandydaǵy «Nátige» sút fabrıkasynyń quryltaıshysy Erlan Áshimmen aradaǵy áńgime qazirgi ýaqytta tasy órge domalaǵan kásiporyn týraly emes, rýhanııat álemine jol siltegen ózgeshe baǵytta órbidi.

Kásipkerdiń keńsesinde Abaı men Ahmet Baıtursynulynyń portretteri ilýli tur. Hakimniń sýretiniń tusynda «Birińdi, qazaq biriń dos, Kórmeseń istiń bári bos» degen asyl sózder marjandaı tizilipti, al Ahańnyń portretiniń janynda «Basqadan kem bolmas úshin biz bilimdi, baı jáne kúshti bolýymyz kerek. Bilimdi bolýǵa oqý kerek. Baı bolýǵa kásip kerek. Kúshti bolýǵa birlik kerek. Osy kerekterdiń jolynda jumys isteý kerek», degen ǵulamanyń óz sózi tańbalanǵan. Arqa tósine esimi málim azamattyń jaqsy aty kenshiler astanasyndaǵy kóshe ataýlaryn ózgertýge arnalǵan kópshilik tyńdaý kezinde jalpaq jurtqa keńinen jaıyldy. Áńgimemizdiń álqısasy da óńirdiń rýhanı ómirine silkinis ákelgen osy oqıǵadan bastaý alǵan edi.

 

– Erlan myrza, Qara­ǵan­dy qalasynda bıyl 13 qańtar kúni ótken qala kóshe­leriniń ataýlaryn ózgertý jónindegi kópshilik tyń­daýda eldi eleń etkizgen málimdeme jasadyńyz...

– Jalpy jıyndarda kósem­­sigendi unata qoımaı­myn. Biraq sol jerde sóı­leýge májbúr boldym. Meni ıter­­­melegen – zaldaǵy jan­jal­­dyń ýshyǵýdyń sál al­dyn­daǵy jaǵdaıy edi. Bir-eki jas blogerdiń «Bosqa aqsha shyǵyndap, osynyń ne qajeti bar edi?», «Odan da ol qar­jy­ny kómekke zárý basqa sala­ǵa nege jumsamasqa?», degen syńaıdaǵy sózderi namysyma qamshy bolyp tıdi. Qarap tursam, jańaǵylardyń suraǵy jaýapsyz qalatyn túri bar. Sol kezde ortaǵa shyq­tym da, «Eger qajet bolsa, osy ózgertýlerge ketetin shy­ǵyn­nyń bárin «Nátige» ko­m­­panııasy óz moınyna alý­ǵa ázir» degen málimdeme ja­sa­dym. Mundaı qadamǵa, birinshiden, zaldaǵy urys-keristiń bultyn seıiltý úshin, ekinshiden, jastarǵa rýh berý úshin, úshinshiden, aıaq as­ty­nan aqsha sanaı qalǵan «únem­shilderdiń» aýzyna qum quıý úshin bardym.

Ras, 35 mln teńge degen sút kompanııasy úshin kóp aqsha. Shynyn aıtqanda biz jylyna 70 mln teńge tabys tapsaq, qýa­namyz. Sút degenińiz mu­naı emes qoı. Biraq áńgi­me ult­tyq múddege kelip tirel­gende qarjy máselesi keıin­ge shegerilýi tıis. Hakim Abaı­dyń ózi «Paıda oılama, ar oıla», dedi emes pe?!

Meniń oıymsha, dál osyndaı máselelerge kelgende, ultaralyq arazdyq qozbaýy tıis. Máselen, osy kópshilik tyńdaýǵa kelgende qolyna keńestiń qyzyl týyn ustap, qalt-qult etip júrgen bir ke­ıýanany kórdim. Ádeıi janyna baryp qarap edim, álgi týda «171-ıa strelkovaıa Idrısko-Berlınskaıa Krasnoznamennaıa ordena Kýtýzova dıvızııa» degen jazý tur. Iаǵnı, bul kisi­niń kún tártibindegi máse­leni talqylaýǵa kelgen túri joq. Qaqtyǵysqa kelgen jan­nyń keıpin tanyǵandaı boldym keskininen. Taǵy bir egde áıelmen sóılesip edim, «1840-jyldary meniń ata-babamdy Abylaı han men Buqar jyraý sha­qyr­ǵan», dep óti­rikti shyndaı soǵyp tur. Ta­rıhtan múldem habary joq, jylaısyń ba, kúle­siń be?.. Ony­men qoımaı, «Eger Le­nın bolmasa, men dúnı­ege kelmes edim», degenin qaıtersiz...

Sol kezdesýde qazaqtyń jalyn­daǵan jastaryna qat­ty rıza boldym. Olar eki tilde óte saýatty sóı­lep, tarıhty tereń biletin­dik­­teri­men, bolashaqqa degen maq­sattarynyń aıqyn­dyǵy­men erekshe tánti etti.

Osy jerde aıta ketkim kele­­tini, damyǵan elderde mun­daı qoǵamdyq máse­leler­diń kúrmeýin úkimettik emes uıym­dardyń ózderi-aq sheship tastap otyrady. Al bizde, ókinishke qaraı, ókimetke qol jaıý áli kúnge deıin joıylmaı keledi.

Men de ultyn súıetin ulan­­­nyń birimin. Adamzatqa or­­taq qundylyqtar da maǵan jat emes. Mysaly, jıynda orys ultynyń eki ókili úshin qol kóterip, daýys berdim. Onyń biri Potanın bolsa, ekin­­shisi – Zataevıch. Ekeýiniń de qazaq­qa sińirgen eńbegi orasan zor.

Sonymen qatar «ultshyl» Erlan eki qazaqqa qarsy daýys berdi. О́ıtkeni olardyń eldiń esinde qalatyndaı eńbegi joq edi. Keńes ókimeti kezinde kom­­mýnıstik partııanyń qatar­­daǵy qyzmetkeri bolǵan.

Bizde basqa ulttardan kelgen bir dúmbilezdeý daǵdy bar. Kóshelerimizdi uly adamdarymyzdyń famılııa­symen ataımyz. Máselen, asta­namyzda «Qudaıberdıev» dep atalatyn kóshe bar. Sony «Shákárim kóshesi» dese qu­laqqa qandaı jaǵymdy estiler edi? Qaraǵandydaǵy basty dańǵyldy «Qalqamanuly dańǵyly» dep emes, «Buqar jy­raý dańǵyly» dep júr­miz ǵoı. Sol sııaqty oblys orta­lyǵyndaǵy kósheni «Qasym aqyn kóshesi» nemese «Aqyn Qasym kóshesi» dep ata­saq, áldeqaıda durys bolar edi dep esepteımin. Osy sha­rýa­nyń basy-qasynda júrge­n­der bolashaqta muny qaperge alsa degen tilek bar.

Qaraǵandyda esimi uzyn­nan-uzyn jatqan kóshege beril­gen Krıvogýz degen kisi­niń ómir tarıhyn zert­tedim. Keńes ókimeti ornar kezde aq­tar­dyń ás­ke­rinde bolypty. Odan keıin qy­zyl­­dar qataryna ótken. Al endi, bu­lar­­dyń «Aq qashyp, qyzyl qýǵan» ala­­sapyran zamanda sovdeptiń múshesi bo­­lyp, qazaq­tyń jerinde qandaı zor­l­yq-zombylyq jasaǵanyn biz tarıhtan jaq­­sy bilemiz. Bir sózben aıtqanda, Lenın ketti me, Krıvogýz da qosa ketýi tıis.

Jıynnyń sońyna taman jergilikti bir gazettiń til­shisi kelip, «Sizdiń bul pozı­sııańyz patrıottyq sezimnen týyndaǵan ba?», dep suraq qoıdy. Sonda: «Tek qana sol maǵynada dep qabyldaǵan durys emes shyǵar. Men, balalaryma tarıhty aıtyp otyramyn. Lenın qurǵan Keńes óki­meti týraly, olardyń qazaq­qa jasaǵan qııanaty ja­ıynda aıt­qanymda, olar maǵan «En­deshe, nege bizde Lenın kóshesi bar?», degen suraq qoıady... Túsinesiz be, men jaýap taba almaı tosylamyn», dedim.

– Siz orys tilinde óte saýatty jáne jatyq sóı­leıdi ekensiz. Qazaq tilin­de sóılegende de oıy­ńy­z­dy kóbi­nese ádebı til­men jetkizýge ty­ry­­sa­ty­ny­ńyzdy baıqadyq. Kásip­­ker­ler arasynda mundaı ustanym­daǵy adamdar jıi kezdese bermeıdi...

– О́mir boıy oryssha oqy­dym. Tek jıyrma bes jasymda ǵana qazaqsha oqýdy, jazýdy úırene bastadym. Sol kezde «Egemen Qazaqstan», «Jas alash» gazetterin jazdyryp alatynmyn. Otyzdan asqan kezimde «Abaı jolyn» qazaqsha oqyp shyqtym. Ne­gizi, bul shyǵarmany on eki ja­symda oryssha oqyǵan edim.

Otyz jastan asqan kezde «Meniń atym Qoja» degen kitapty oqydym. Súısinip oqydym, qarshadaı bala­nyń patrıottyǵy, obrazynyń shyna­ıy­lyǵy, sezimtaldyǵy keremet áser etti.

Byltyr bir dosym Dýlat Isabekov degen jazýshynyń kitabyn oqýǵa keńes berdi. «Sizdiń qundylyqtaryńyzǵa saı keledi ol kisiniń shy­ǵar­malary», dedi. Sodan Dýlat Isabekovti oqı bastap edim, ózim úshin bu­ryn beımálim bo­lyp kelgen ǵajap álemniń esi­gin ashtym. Sizge ótirik, ma­ǵan shyn, jazý­shynyń kitap­taryn oqý úshin jumystan úıge jetken­she asyǵatynmyn. Budan bólek, bizdiń kompanııada is qaǵaz­dary túgelge derlik qazaq tilin­de júrgiziledi. Muny bız­nes­tiń bir mindeti dep sanaımyn.

– Qazir siz stýdentter men mektep oqýshylary aldynda semınarlar men trenıngter ótkizip júrsiz. Mundaı qadamǵa barýyńyzǵa ne sebep boldy jáne kózdegen maqsatyńyz qandaı?

– On eki jyl buryn on bes­tegi balamdy Almatydaǵy kolledjge oqýǵa jiberdim. On­daǵy oıym úıden jyraqta óz betimen ómir súrýge daǵ­dylansyn degendik edi. Arada eki-úsh aı ótkende balam habarlasyp tur: «Bizde syrttan kisi shaqyryp, stýdenttermen kezdesý ótkizetin dástúr bar eken. Kóbi qyzyqsyz, ishti pystyratyn áńgime aıtady, uıqymyz keledi. Siz kelip, dáris oqysańyz jaqsy bolar edi», dedi. Sodan balam­nyń kolledjine baryp, oqý­shylarmen túrli taqy­ryp­tar boıynsha áńgimeler ótkizip turatyn boldym. Sol jerdegi sózderim unaǵan bolsa kerek, basqa jerlerden de shaqyrtýlar túse bas­tady. Sodan, Qaraǵandy ǵana emes, basqa da óńirlerdegi joǵary oqý oryndary, mektepter, kásipkerler shaqyra bastady. Qazaqstannyń qaı jerinde bolsa da sol kezdesýlerge óz qarajatymmen baramyn, gonorar alyp kórgen emespin.

Jastarǵa «Muhtar Áýezov, Shyńǵys Aıtmatov sııaq­ty klassık­terdi oqyma­sań­dar, bızneste bolsyn, bas­qa salada da bolsyn ta­bys­qa jete almaısyńdar», degen­di mindetti túrde aıtamyn. Bolashaq kásipkerlerge «Me­niń atym Qoja» kitabyn oqyń­dar dep keńes berýden jalyq­qan emespin.

Semınar ótkizgen kez­derim­de balalardan «Kásip­ker bolamyn degen­deriń bar ma?» dep surap alamyn. Jartysynan kóbi qol kóteredi. «Robert Kııo­­sakı­diń «Bogatyı papa, bednyı papa» kitabyn oqy­dyq», deıdi bári birdeı jamyrap. Men olardyń osylaı deı­tinin aldyn ala bilip otyramyn. «Balalar, – deımin sonan soń, – meniń tilimdi al­sańdar, sol kitapty órtep ji­be­rińdershi». Sodan keıin nege olaı degenimdi tal­dap túsindirip beremin. My­saly, atalǵan kitapta bylaı deıdi: «Meniń ákem tabysty emes, qarapaıym adam. Al dosymnyń ákesi, tabys­ty, aqshasy mol. Sol sebep­ti, dosym ekeýi­miz onyń ákesi­nen úırenýge sheshim qabyl­dadyq...». Aý, sonda «Áke – asqar taý» degen qazaqtyń qundylyǵy qaıda? Ákesin qurmet tutpaǵan bala kúni erteń kimdi jarylqamaq?

Sol kitapta «Bıznes degen aqsha tabý» dep úıretedi. Al meniń ustanymym boıymsha, bıznes degen aqsha tabý emes, ol elge qyzmet etý, qoǵamǵa paıdaly bolý. Abaı: «Paıda oılama, ar oıla!», dep beker aıtpaǵan!

– Sizdiń ultshyl baǵyt­ta­ǵy us­ta­nymyńyzdyń osyn­­sha berik qa­lyp­­ta­sýy­na tikeleı kim áser etti?

– Eger siz aıtyp otyrǵan qundy­lyqtar shynynda meniń boıymnan kórinis tapqan bolsa, ol otbasyndaǵy tárbıe­den tamyr tartady. Meniń sheshemniń tili keremet sheshen edi. Ol kisiniń bar-joǵy tórt synyptyq bilimi bolsa da, túısigi tereń, parasat-paıymy óte mol edi. Tańnyń atysy, kúnniń batysy úı sharýasymen júretin anamnyń eki qasıeti esimde máńgi saqtalyp qaldy. Birinshisi, ol kisi dastarqan basynda sózin maqal-mátel­men dámdep, ylǵı da ǵıbrat­ty áńgime aıtyp otyratyn. Qoly qalt etkende, qolynan kitap túspeýshi edi. Qashan kórseń, sharýasyn bitirip tastaǵannan keıin synǵan qulaǵy jippen baılanǵan kózildirigin kıip alyp, kitap nemese «Juldyz» jýrnalyn oqyp otyratyn. Iаǵnı, boıym­daǵy jaqsy qasıet, ult­tyq qundylyqtardyń eń asylyn anamnyń sútinen, ákemniń qanynan aldym dep esepteımin.

– Qazir aqyly túrde trenıng, semınar ótkizetin spıkerler kóbeıdi. Osyǵan kózqarasyńyz qandaı?

– Qazaq – sengish halyq. Negizi, bul jaman qasıet emes. Biraq aramza bıznes-trener kezdesse, budan qazaq ońbaı taıaq jeıdi. Jalpy, jurt aldyna shyǵyp, sóz sóılep, aqyl aıtý úshin tereń bilim kerek, parasat-paıym qajet, adamnyń ózine degen senimi zor bolǵany jón. Al endi, bıznes-trenerdiń aıtar oıy, jastarǵa berer paıdaly keńesi mol, eń bastysy nıeti taza bolsa, onda nege el aldyna shyqpasqa?!

– Qaıyrymdylyq ister­men, mesenattyq jasaý­men udaıy aına­lysa­tyny­ńyz­dy jaqsy bilemiz. Osy ja­ıynda az-kem aıta ketseńiz.

– Bul taqyryp týrasynda sóz qozǵaǵandy asa unata qoımaımyn... Biraq, surap otyr ekensiz, shet jaǵasyn aıtaıyn. Tabysymnyń basym bóligi ıgi isterge jumsa­latyny ras. Degenmen, mań­daıtermen kelgen maldy ońdy-soldy shashýǵa jol bergen de emespin. Álbette, qaıy­rymdylyq bıýdjeti bir-eki jyl buryn jazylyp, bekitiledi. Bul jerde belgili bir strategııalyq baǵyt ustanatynymyzdy aıtqym keledi. Negizinen bilim salasyna kóńil bólip, jastardyń oqýǵa, ǵylym­ǵa qushtarlyǵyn arttyryp, qol­daýdy maqsat etemiz. Mektepterge, bilim oshaqtaryna jıi baratyny­myzdyń bir sebebi de osynda jatsa kerek. Negizinde, bul ıgi isterdi taza nıetim­men jasaımyn jáne muny áleý­mettik jelide nemese basqa da joldar boıynsha jarııa etip, jarnamalaýǵa nemese dabyra qylýǵa múlde qarsymyn.

Mektepterge jıi baratynymyzdy aıttyq. Sondaı kezdesýlerdiń birinde er bala­lardyń dárethanasyn ádeıi baryp kórdim. Kirsem, qatar-qatar turǵan alty ýnı­tazdyń arasy bólinbegen. «Bala­l­arǵa jaqsylyq týraly áńgime aıtqansha, olardyń dárethanasyn durystap berip, jaq­sylyq jasasańshy», dege­nim esimde ózime ishteı. Sodan, mektep dırektorynan ruqsat aldym da, santeh­nıkamen aı­­nalysatyn kásip­ker dos­­taryma habarlasyp, álgi dáret­hana­nyń ishin standartqa saı etip jón­dep berdim. Soǵan kóp aqsha da ket­ken joq: bar-joǵy 600 myń teńge­deı jumsaldy-aý deımin. Sóıtip júrip, búginge deıin tórt mek­teptiń dáret­hanasyn dál osylaısha retke keltirip ber­dim. Endi myna qyzyqty qara­ńyz: sol dárethanalarǵa jón­deý júrgizgen kásipkerler kele-kele tólengen aqshadan bas tarta bastady. Iаǵnı, olar da qaıyrymdylyq jasaý­dyń qa­sıetti is ekenin, onyń saýabynyń mol bolatynyn se­zindi. Tipti keıde zeınet ja­syn­daǵy adamdar da kelip, óz­deri­niń úlesin qosqysy kelip, nıetterin bildirip jatady. Mine, osyndaı ıgi ister adam­nyń janyn semirtedi. Jaq­sy istiń sharapaty degen osy.

– Qazir sizdi bilim meke­meleri jıi shaqyryp tura­dy eken. О́skeleń urpaq ókil­derimen kezdeskende qandaı ózekti taqyryptar týraly áńgime qozǵaısyz?

– Iá, mektepter jıi sha­qy­ryp turady. Tipti, keıbi­rine ózim baryp júremin. Jas­óspirimdermen áńgimeden erek­she lázzat alamyn. Árbir kez­desýde jas urpaqtyń sanasyna eldi, jerdi, ultty súıý­diń, ıaǵnı otansúıgishtiktiń dánin sińirýge tyrysamyn.

Jas býyn ókilderiniń qyzyǵa tyń­daǵany maǵan qýat beredi, qaıy­rymdy isterge shabyttandyrady. Olardyń boıyna izgiliktiń nárin quıý úshin ózim de jatpaı-turmaı izdenemin.

Kezdesýlerde ylǵı kitap oqıtyn jastardy kóterme­leýge tyrysamyn. Kúshine ǵana senip, odyrańdap júretin ba­la­lardy ádeıi solardyń al­dyna jyǵyp berip otyramyn. «Áli-aq kóresińder, qara kúshine ǵana senip júrgen áperbaqandar biraz jyldan keıin kitap kemirgen «botanıkterden» qaryzǵa aqsha surap júretin bolady», degendi qaljyńǵa jyqqandaı qylyp otyryp jıi aıtamyn. Sondaı kezderde baıqap otyramyn, meniń osy sózderimdi aýdıtorııa durys qabyldap jatady. Ustazdar da dán rıza.

Qoryta aıtqanda, eń basty maq­satym – jastarymyzdyń bilimdi, máde­nıetti jáne kór­kem minez ıesi bolyp qalyp­tasýyna az da bolsa úle­simdi qosý. Iá, jastarymyzdyń mi­nez­­di bolǵany kerek. «Ult­qa qyz­met bilimnen emes, minez­den», dep Alash­tyń kósemi Álıhan Bókeıhan tegin aıt­paǵan ǵoı!

 

Áńgimelesken

Qaırat ÁBILDA,

«Egemen Qazaqstan»

 

QARAǴANDY

 

Sońǵy jańalyqtar

Qarttar úıindegi qasiret

Aımaqtar • Búgin, 10:49

.Daǵdarys daýylyna tosqaýyl - J. Nurabaev

Ekonomıka • Búgin, 10:45

Fýtbol: Para aldy dep aıyptalýda

Sport • Búgin, 09:38

Úkimet otyrysy ótip jatyr

Úkimet • Búgin, 09:20

Kómek alý ońtaılandyrylady

Saıasat • Búgin, 08:25

Infeksııanyń taralý qarqyny tómendedi

Koronavırýs • Búgin, 08:05

Senimge serpin bergen málimdeme

Qoǵam • Búgin, 08:02

Alǵashqy vırtýaldy sot otyrysy

Saıasat • Búgin, 08:00

Ár azamat atsalysýy tıis

Rýhanııat • Búgin, 08:00

Koreıadan kelgen qyz

Rýhanııat • Búgin, 07:50

Irkilis bolmaıdy

Aımaqtar • Búgin, 07:45

Balalarymdy saǵynsam da...

Medısına • Búgin, 07:45

Qaýipti indetpen qalaı kúresýde?

Aımaqtar • Búgin, 07:45

Jemqorlyqpen kúres jalǵasyn tabýda

Saıasat • Búgin, 07:40

Apatpen oınamaıyq, oılanaıyq aǵaıyn...

Rýhanııat • Búgin, 07:40

Jeńildetilgen nesıe jetken joq

Ekonomıka • Búgin, 07:38

Kıdim kamzol

Rýhanııat • Búgin, 07:35

Daǵdarys daýylyna tosqaýyl

Ekonomıka • Búgin, 07:35

Fermerler ýaqytpen sanaspaıdy

Saıasat • Búgin, 07:35

Tótenshe toqsan

Qoǵam • Búgin, 07:30

El ekonomıkasy eleýsiz qalmaıdy

Saıasat • Búgin, 07:30

Sý tasqyny bastaldy

Aımaqtar • Búgin, 07:28

Jumys isteý úshin qajetti jabdyqtar

Aımaqtar • Búgin, 07:27

Halyqtyń birtutastyǵy

Tanym • Búgin, 07:16

Pálsapa – Bekzat sana

Rýhanııat • Búgin, 07:15

Daladaǵy dúbirge daıyn

Aımaqtar • Búgin, 07:15

Baǵany turaqtandyrýda oń nátıje bar

Ekonomıka • Búgin, 07:13

Uqsas jańalyqtar