Qoǵam • 20 Aqpan, 2020

«Sozylmaly dertke» ushyraǵan ortalyq

75 retkórsetildi

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2019 jyly 26 sáýirde Semeıge jumys saparymen kelgende qaladaǵy ıadrolyq medısına ortalyǵynyń áli kúnge deıin jumys istemeı turǵanyna alańdaýshylyǵyn bildirip: «Ortalyqtyń qurylysy ábden sozylyp ketti. Bul tıisti memlekettik organdardyń adam taǵdyryna sonshalyqty jaýapsyz qarap otyrǵanyn kórsetedi. Sondyqtan aıtys-tartysty dereý toqtatyp, elge tıimdi ortaq mámilege kelý kerek» deı kele, oblys ákimi men Densaýlyq saqtaý mınıstrine ortalyqty jabdyqtap, qysqa merzim ishinde iske qosýdy tapsyrǵan bolatyn.

Jylyna 3 myń syrqat qaralýǵa tıis edi

Prezıdent jýyqta Aqordada Semeı qalasynyń ákimi Ermak Sálimovti qabyldaǵanda da ıadrolyq medısına ortalyǵyna basa nazar aýdarǵany belgili.

Birden aıta keteıik, osydan 11 jyl buryn, naqtylasaq, 2009 jyldyń maýsym aıynda Elbasy – Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaev Úkimetke Semeıdegi óńirlik dıspanser aıasynda ıadrolyq medısınany damytý úshin radıologııalyq ortalyq klasterin ashý qajettigin tapsyrǵan-dy. Sodan 2012 jyly naýryz aıynda Semeı óńiriniń ıadrolyq synaq polıgonynan zardap shekken halqy san jyl taǵatsyzdana kútip júrgen em­deý-saýyqtyrý ortalyǵynyń qury­lysy bastalyp, 2013 jyl­dyń jeltoqsan aıynda halyq ıgiligine berilýi tıis bolatyn. Alaıda sol «bolatynnyń» bolatyn túri kórinbeıdi ázirge.

Memleket tarapynan 6 mıllıard teńge kóleminde qarjy bólin­gen bul ortalyqtyń áýel­degi maqsat-muraty qandaı edi? Ra­synda, qolǵa almaq bolǵan joba-josparlar ǵajap edi. Iаdrolyq medısına ortalyǵynyń jobalyq-smetalyq qujatyn jasaǵan halyqaralyq sarapshylar: «Bul álemdegi eń ozyq ǵylymı-táji­rıbelik ortalyq bolady. Iаdro­lyq medısınanyń ozyq úlgisi álem boıynsha osy jerde qalyp­tasady» degen bo­latyn... Al Se­meıdegi óńir­lik onkologııalyq dıspan­serdiń mamandary: «Bul ortalyq­tyń ózge ortalyqtardan artyq­shy­lyǵy, osynda jasalǵan radıo­farmasevtıkalyq dári-dármekter onkologııalyq aýrýlardy emdep jazýy tıis.

Júrek-qan tamyry aýrýlary, búırek qyzmeti men endokrınologııa boıynsha da ortalyqta em-dom qabyldaý josparlanǵan. Osyǵan oraı radıonýklıdti terapııa bólimi ashylyp, 15 tósekpen jab­dyqtalmaq. Bul jerde dıffýzdy jemsaý men qalqansha beziniń qaterli derti emdeledi, ıaǵnı, endokrınologııa boıynsha zamanaýı tehnologııalardyń kómegimen sapaly qyzmet kórsetiledi» degen edi...

Eń mańyzdysy, eger ortalyq tezdetip ashylǵan jaǵdaıda aýyr dertke ushyraǵan naýqastardy shet eldiń baǵasy ýdaı klınıkalaryna jibermeı, osy jerde-aq emdeýge bolady eken. «Radıologııalyq ortalyq bizge óte qajet. Mundaǵy tehnologııa TMD elderinde joq. Biz áli kúnge deıin jemsaý aýrýlarynyń qaterli obyr dertine ushyraǵan tórtinshi deńgeıli syrqattardy ota jasaý úshin Reseıge jiberemiz. Ondaı otalardy osynda jasaýǵa bolady. Radıologııalyq medısına klasterin Semeıde quramyz dep otyrmyz. О́ıtkeni, Semeıde elimiz boıynsha onkologııalyq aýrýlardyń asqynǵan túri óte kóp mólsherde tirkelgen. Radıofarmasevtıkalyq dári-dármekterdi alý, óndirý úshin ızotoptar zertteledi. Bul erte dıagnostıka jasaýdyń kilti. Munda syrqattar radıoıodterapııasyn qabyldaýy kerek. Bul álem boıynsha óziniń tıimdiligin kórsetip otyr. TMD-da mundaı áleýeti joǵary, damyǵan medısına ortalyǵy joq. Biz muny eskerýimiz kerek. Sondyqtan ortalyqty tezdetip iske qosyp, halyq ıgiligine bergenimiz jón» degen bolatyn burynǵy Densaýlyq saqtaý vıse-mınıstri Alekseı Soı 2017 jyly Semeıge vedomstvoaralyq komıssııa quramynda kelgen saparynda.

Adam taǵdyryn oıynshyqqa aınaldyrǵan merdigerlerdiń kesirinen áli kúnge deıin qurylysy aıaqtalmaǵan ortalyqtyń ashylýyn shet eldiń qymbat klınıkalaryna barǵysy kelmeıtin naýqas jandar ǵana emes, sol shet elde bilim alǵan aq halattylardyń ózderi de asyǵa kútip júr. «Bizde «osy ortalyqta jumys isteımiz» dep san jyldan beri sarsyla kútip júrgen dárigerler bar. Olar Eýropa men Azııanyń úzdik klınıkalarynda oqyp kelgen. Merdigerlerdiń jaýapsyzdyǵynan oqytqan mamandarymyz jumysqa kirise almaı otyr. Ortalyqtyń úshinshi qabatynda 15 palataǵa arnalǵan stasıonar ornalasqan. Osy jerde jylyna 600 onkologııalyq syrqat radıoterapııa qabyldap, em-dom alar edi. Erte bastan syrqattaryn anyqtaýǵa jylyna taǵy qosymsha 3 myń adam kelýi tıis edi. Ortalyqtyń radıoızotopty dıagnostıka jáne terapııa bóliminiń iske qosylýyna oraı onkologııalyq dertterdi emdeýge Qazaqstannyń búkil aımaqtarynan jáne kórshi elderden adamdar kelýi josparlanyp qoıylǵan edi. Kórshi Reseıdegi Novosibir, Barnaýl qalalaryndaǵy dárigerler de «Ortalyqtyń jumysy qashan aıaqtalady?» dep surap qoıady» degen-di Semeıdegi óńirlik dıspanser dırektory Marat Sandybaev eki jyl buryn bergen suqbattarynyń birinde.

Máseleniń bári júıege tirelip tur...

«Osyndaı halyqqa, halyq bolǵanda qarapaıym halyqqa paıdasy zor ortalyq qurylysy nege toqtap qaldy? Buǵan kimder kináli? Ortalyq qurylysy endi qashan aıaqtalady? Aıaqtala ma, aıaqtalmaı ma ózi?» degen kúmán men kúdikke toly saýaldardyń qoıylýy zańdy. Osy rette bul taqyryp buǵan deıin san márte qaýzalǵandyqtan ortalyq qurylysynyń tejelip turýynyń basty sebepterine, kemshilikterge jol bergen taraptarǵa qysqasha ǵana toqtalsaq deımiz. «Daýdyń basy Daırabaıdyń kók sıyry» demekshi, ishekteı shubatylyp, uzaqqa sozylǵan daý-damaı radıologııalyq ortalyqqa baǵasy qymbat medısınalyq qurylǵylardy ornatý kezinde bastalǵany málim. 2015 jyldyń qańtar aıynda ortalyq qurylysyn óz moınyna alǵan bas merdiger «IrtyshGESstroı» JShS men «Medtehnıka» aksıonerlik qoǵamy arasynda kıkiljiń bastalady. «IrtyshGESstroı» JShS áýeli ortalyqty joǵary deńgeıli medısınalyq jabdyqtarmen jabdyqtaý úshin qosalqy merdiger retinde «Medtehnıka» aksıonerlik qoǵamymen kelisimge keledi. Alaıda Iаdrolyq medısına ortalyǵyna dál medısınalyq qural-jabdyqtardy ákelip, ornalastyrar shaqta eki mekeme arasynda arazdyq týady. Buǵan basty sebep – ortalyqtaǵy suıyq radıoaktıvti qaldyqty jınap, saqtaıtyn júıeniń talapqa saı kelmegendigi. Dál qazirgi ýaqytta da ortalyqtyń ashylý-ashylmaýy tikeleı osy júıeniń jumysyna baılanysty bolyp tur. Arazdyq sońy sottasýǵa ulasady. Shyǵys Qazaqstan oblystyq mamandandyrylǵan aýdanaralyq soty 2015 jyldyń 5 maýsymynda «Suıyq radıoaktıvti qaldyqty jınap, saqtaıtyn júıeni alyp tastaý qajet» degen sheshim shyǵardy. Bir qyzyǵy, týra eki aı ótkende Shyǵys Qazaqstan oblystyq azamattyq jáne ákimshilik ister boıynsha appelıasııalyq sot alqasy kerisinshe «Radıoaktıvti qaldyqty jınap, saqtaıtyn júıeni paıdalanýǵa bolady. Memlekettiń aqshasyn ońdy-soldy shasha bermeıik» degenge saıatyn sheshimge keledi. Sottasý munymen de toqtamaıdy, Shyǵys Qazaqstan oblystyq sotynyń kassasııalyq sot alqasy 2015 jyldyń 12 jeltoqsanynda «Ortalyqtaǵy júıeni alyp tastaý qajet, áıtpese qorshaǵan orta men turǵyndarǵa zııanyn tıgizýi múmkin» degen kesim aıtady. Eki mekeme arasyndaǵy daý-janjal odan ári órship, is 2016 jyldyń qyrkúıeginde Joǵarǵy Sottyń azamattyq ister jónindegi sot alqasyna jetip, olar barlyq isti qaıta qaraýdy, qosymsha materıaldar jınaqtaýdy usynady. Sonymen bul is 2017 jyldyń 9 qańtarynda Shyǵys Qazaqstan oblystyq sotynyń azamattyq ister boıynsha sot alqasynda qaralyp: «IrtyshGESstroı» JShS-iniń «Medtehnıka» AQ-yna jasaǵan aryz-shaǵymy negizinde suıyq radıoaktıvti qaldyqty jınap, saqtaıtyn júıeni alyp tastaý boıynsha aryz-shaǵymy qanaǵattandyrylmaıdy» degen sheshim shyǵarylady. Alaıda bul jerde de bir kiltıpan bar. Sot alqasy bul sheshimdi Máskeý qalasyndaǵy Federaldyq memlekettik ýnıtarlyq kásiporyndarǵa qarasty «Iаdrolyq medısınany jobalaý jáne damytý jónindegi federaldy ortalyq» mekemesiniń sarapshylary bergen zertteý qorytyndysyna súıene otyryp shyǵarǵan eken. Bul mekemeniń sarapshylaryn táýelsiz saraptama jasatý úshin «Medtehnıka» AQ-y jetekshileri 2016 jyldyń qarasha aıynda shaqyrypty. Sońynan atalǵan reseılik saraptama tobynyń Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynda akkredıtasııadan ótpegeni, lısenzııasynyń joqtyǵy, sondyqtan kásiporyn qorytyndysynyń zańdyq kúshiniń joq ekendigi anyqtalady.

Osy jerde taǵy bir mańyzdy máseleni aıtpasqa bolmaıdy. 2015 jyldyń 24 qańtarynda quramynda MAGATE, Ortalyq Azııa elderiniń jáne taǵy basqa da iri uıymdardyń sarapshylary, atomshy-fızıkter, fızıka zerthanasynyń meńgerýshileri bar vedomstvoaralyq komıssııa Semeıdegi ortalyqtaǵy suıyq radıoaktıvti qaldyqtyń qalaı jınaqtalyp, saqtalatynyn tekserýge keledi de, atqarylǵan jumysqa múlde kóńilderi tolmaıdy. Alaıda osyǵan qaramastan 2016 jyldyń 26 qarashasynda oblystyq Qurylys, sáýlet jáne qala qurylysy basqarmasy bastyǵynyń sol kezdegi orynbasary Qanat Dyrynbaevtyń tóraǵalyǵymen másele qaıta qozǵalady. Oblystaǵy mamandar shet eldik sarapshylardyń pikirleriniń durys emestigin aıtyp, «Alańdaıtyn eshteńe joq, suıyq radıoaktıvti qaldyqtardy saqtap, jınaý júıesi talapqa saı» degen tujyrymǵa kelip, jumysty jalǵastyra beredi.

Jaǵdaı osylaısha ábden ýshyqqan kezde oblys ákimi Danıal Ahmetov Úkimetke usynys jasap, Iаdrolyq medısına ortalyǵyn tolyq tekserýden ótkizýdi suraıdy. Nátıjesinde 2017 jyly sol kezdegi Densaýlyq saqtaý vıse-mınıstri Alekseı Soıdyń tóraǵalyǵymen respýblıkalyq vedomstvoaralyq komıssııa qurylyp, olar ortalyqta oryn alǵan kemshilikterdi jipke tizgendeı jiliktep kórsetip bergeni belgili. Komıssııa Iаdrolyq medısına ortalyǵyndaǵy suıyq radıoaktıvti qaldyqtardy jınaqtap, saqtaıtyn júıeniń múlde talapqa saı emestigin, radıasııalyq qaýipsizdiktiń halyqaralyq standarttaryna sáıkes kelmeıtinin, qondyrǵylardyń jobalyq-smetaǵa sáıkes jasalmaǵanyn anyqtady. Merdiger mekemeniń bul isti qolǵa alýyna eshbir ruqsaty joq ekeni de sol kezde belgili bolady. Tipti, bul júıeniń Shymkentten ákelingeni, biraq qaı mekeme jasaǵany belgisiz ekeni de sol ýaqytta málim bolǵan-dy. Semeıdegi Iаdrolyq medısına ortalyǵyndaǵy sıklotron operatory Dáýren Bıdahmetovtiń sol kezde komıssııa múshelerine aıtqan myna bir sózi este qalypty. «Jobada nemistiń álemdik deńgeıde moıyndalǵan «Invıro» kompanııasynyń qurylǵysy kórsetilgen. Merdigerler bolsa, Italııanyń «Komısher» kompanııasynyń qurylǵysyn ákeldik dep otyr. Qazirgi ýaqytta bul jerde sorǵy quraly joq, jeldetkish pen baspaldaq, basqyshtar qarastyrylmaǵan. Qaldyqtardy jınap, saqtaıtyn sısterna talapqa saı emes. Durys ornatylmaǵan. Bul sýdyń aǵynyna tótep bere almaýy múmkin. Arnaıy qubyrlar júıesi men sý qubyry da qalaı bolsa solaı shashylyp jatyr. Radıologııalyq qaýipsizdikke saı materıaldar munda ornatylmaǵan» degen edi ol. Oblystyq Densaýlyq saqtaý basqarmasynyń sol kezdegi basshysy Marat Shoranov 2017 jyly Parlament Májilisiniń depýtattary Semeıge kelgende bas merdiger áýelgi jobadan múlde aýytqyp, oıyna kelgen qurylǵylardy satyp alyp, alǵanda da bir jerden emes, ár jerden alǵanyn, tipti suıyq radıoaktıvti qaldyqty jınap, saqtaýǵa esh qoryqpastan janarmaı quıýǵa arnalǵan bakti ala salǵanyn, buǵan múlde jol berýge bolmaıtynyn aıtqanda esten tana jazdaǵanbyz. Uzyn sózdiń qysqasy, respýblıkalyq komıssııa da sol joly pármenderi bolǵanymen, dármendilik tanytyp, máseleni tolyq sheshe almaı: «Kemshilikterdiń barlyǵyn joıýdy, qurylys jumystaryn aıaqtaýdy bas merdigerge mindetteý kerek» degen jalań usynyspen elordaǵa attanǵanyn bilemiz. Mine, sodan beri de úsh jylǵa jýyq ýaqyt ótti. Ortalyq qurylysy sol qalpy tur. Buǵan deıin talaı naýqasty aýrýynan aıyqtyrýǵa, densaýlyqtaryn nyǵaıtýǵa tıis, baǵasy qymbat medısınalyq qurylǵylar da shań basqan qalpy tur. Shań basqan demekshi, ortalyqtaǵy eń baǵaly qurylǵylardyń biri – pozıtronndy-emmıssıondy tomograf (PET). Mundaı qurylǵy Qazaqstan boıynsha beseý eken. Ekeýi Nur-Sultan qalasynda, bireýi Almatyda jumys istep tursa, ekeýi Semeıde shań basyp, ortalyqty «kúzetip» tur. Al osy jobany ýaqytynda iske qosa almaǵan bas merdiger – «IrtyshGESstroı» JShS dırektory Aleksandr Izotov 2017 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Qylmystyq Kodeksiniń eki birdeı babymen (190 bap, 4 bólim jáne 222 bap, 3 bólim) 8 jyl 6 aıǵa bas bostandyǵynan aıyrylyp, múlki tárkilengen bolatyn. A.Izotovpen birge oblystyq Qurylys, sáýlet jáne qala qurylysy basqarmasynyń burynǵy bólim jetekshisi Qanat Muqan jáne «IrtyshGESstroı» JShS dırektorynyń orynbasary Natalıa Afanaseva da kináli dep tanylǵan.

Túıin

Sonymen, ábden jyrǵa aınalǵan ortalyq qurylysy qashan aıaqtalady? Qazirgi jaǵdaıy qalaı? Oblys ákimi Danıal Ahmetov 2019 jyly 17 qazanda óziniń feısbýk áleýmettik jelisindegi paraqshasynda Semeıdegi Radıologııalyq ortalyqtyń qurylysyn aıaqtaýǵa baǵyttalǵan Jol kartasy aıasynda qazaqstandyq jáne sheteldik ekspertterdiń qatysýymen ǵımarattyń tehnıkalyq, jabdyqtardyń medısınalyq jáne tehnologııalyq zertteýi júrgizilgenin, jobalyq-smetalyq qujattama jasaý úshin «Inson» JShS-men kelisimshartqa qol qoıylǵanyn jazǵan bolatyn. «Bul iske sondaı-aq, jabdyqty jetkizý jáne tekserýge dıstrıbıýtorlyq quqyǵy bar, jeldetý men aýany baptaý júıesin jınaqtaý, iske qosý men jóndeý jumystarynda tájirıbesi mol kompanııalar jumyldyryldy. Ǵımarattyń stasıonarlyq turǵyda qorǵalýyn esepteý barysyna Kýrchatov qalasynyń «Radıasııalyq qaýipsizdik jáne ekologııa ınstıtýty», nysannyń radıasııalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin Reseıdiń «RIP» JShQ qatysady. Ortalyqqa qatysty 2015 jyldan beri 16 sot isi qaraldy. 2019 jyldyń 11 maýsymynda Joǵarǵy sottyń azamattyq ister jónindegi sot alqasy qaýly shyǵaryp, onyń negizinde «Medtehnıka» AQ suıyq radıoaktıvti qaldyqtardy jınaý jáne saqtaý júıesin aıaqtaýǵa tıis edi. Alaıda qosalqy merdiger jumysty bastaǵan da joq. Biraq, biz buǵan qaramastan qurylysty sońyna deıin jetkizip, aıaqtaýdy kózdep otyrmyz» degen-di aımaq basshysy. Osy maqalany ázirleý barysynda jaqynda oblystyq Qurylys, sáýlet jáne qala qurylysy basqarmasyna habarlasqanymyzda: «Oblys ákimdigi Densaýlyq saqtaý mınıstrligimen birlese nysan qurylysyn aıaqtaý boıynsha Jol kartasyn ázirledi. Jol kartasyna sáıkes nysan oblystyq Qurylys, sáýlet jáne qala qurylysy basqarmasynyń balansyna alyndy. 2020 jyly nysan qurylysyn bastaý úshin oblystyq bıýdjetten 353,5 mıllıon teńge bólindi. Qazirgi ýaqytta Densaýlyq saqtaý mınıstrligine respýblıkalyq bıýdjetten qarjy bólý úshin bıýdjettik usynym ázirlenýde. Qurylys-montaj jumystaryna qaıtadan konkýrs jarııalaý josparlanyp otyr» degen jaýap aldyq.

SEMEI

 

Sońǵy jańalyqtar

Betperde kıgen kóktem - 6

Qoǵam • Búgin, 17:09

D dárýmeni - ınfeksııalardyń «jaýy»

Koronavırýs • Búgin, 16:47

Shymkent: Sıfrly otbasynyń bir kúni

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 15:58

Azııanyń ahýaly qandaı bolmaq

Ekonomıka • Búgin, 15:23

Olar úı betin kórmeı kúresýde

Aımaqtar • Búgin, 14:42

Karantın kartınasy (Trıptıh)  

Aımaqtar • Búgin, 13:15

Kókshetaýda «Aseptdezın» shyǵarylady

Aımaqtar • Búgin, 12:48

Almatydaǵy naýqastardyń jaǵdaıy baıandaldy

Koronavırýs • Búgin, 12:41

Haram nıet indeti

Aımaqtar • Búgin, 12:21

Atyraý: Depýtat kórsetken demeý

Qazaqstan • Búgin, 12:14

Atyraý: 1300 turǵyn testten ótti

Aımaqtar • Búgin, 11:45

Uqsas jańalyqtar