Rýhanııat • 24 Aqpan, 2020

Sózdiń quny men qudireti

123 retkórsetildi

Qazirgi jahandaný men aqparattandyrý zamanynda adamdar arasyndaǵy qarym-qatynas sıredi, tipten alshaqtap barady. Jedel damyp ketken áleýmettik jeliler tasqynynda adamdar sózdiń mánisi men mazmunyna kóńil aýdarýdan qaldy.

Sóz jansyzdana bastady. Jansyz sóz – tul bolyp, jaýyr sóz ben qysyr áńgimeniń zamany týdy. Sózdiń salmaǵy túsip, qadiri kete bastady. Eger buryn sózge toqtaý degen bolsa, qazir ol da joq. Sáıkesinshe sózdi estıtin qulaq ta qalmaı barady. Toqsan  aýyz sózdiń tobyqtaı túıini bolmaı ketti. Qaıda barsań da estıtiniń kileń byqsyq áńgimeler, ósek-aıań men lepirme bos sózder. Olardyń durysy men burysyn aıyrýdyń ózi qıyn. Sózdiń máni ábden ketken. Onyń grammatıkasy men emle qateleri syn kótermeıdi.

Buryn ákelik sózben bala ósirip, aǵalyq sózben sońynan ini ertýshi edi. Adal sóz kóńilge senim uıalatyp, jyly sóz ben alǵys bildirý qanattandyryp, sózi dýalylardyń aıtqandary halyqty jigerlendiretin. Jastar sóz saptaýǵa, uıtqy sózdi ajyratyp, astarly sózdi túsinýge talpynatyn. Osylaısha qoǵamdyq ortada kıeli sózdi qadirleý, qanatty sózge den qoıý, sózdiń qyr-syryn túsiný dástúri qalyptasatyn. Nátıjesinde qazaq dalasynda Jırenshe syndy sheshender paıda bolyp, jarys sóz sheberleri men sóz tapqyshtar halyqtyń kóńilin ózderine aýdaratyn. Sóziniń jany bar adamdar men istiń toqeterin aıtatyn sózi mirdiń oǵyndaı kisiler qoǵamdyq pikirge yqpal etip, salıqaly sózderi men synı kózqarastary halyq jadynda qalatyn.

О́mirde sóz uǵatyn adamdar, ádette bergen sózine, bireýmen baılasqan ýádesine berik bolyp keledi. Sonymen qatar mundaı adamdar eki sóılemeı, sózin jerge tastamaı, óz sózinde turatyn. Osyǵan qaramastan, qazir sózdiń qadiri ketip, quny túsken zamanda otyrmyz. Búgin adamdar arasynda kópe-kórneý bireýge sóz tıgizý, sóz talastyrý, byqsyq jáne bylapyt sózder, daýryqpa jáne elikteýish, jel jáne kópirme sózderge áýestený beleń alyp, qańqý sóz ben sóz egesi, óz sózinen góri bireýdiń sózin «túsindirgishterdiń» qatary kóbeıip barady.

Adamdar arasynda sóz tasý, sóz qumarlyq, sóz tyńdamaý, sóz qaıyrý men sózben túırep muqatý, sózben shaǵý arqyly qatty sózge kelý sııaqty jaǵdaılar keń óris alýda. Al sóz baǵatyndar men sóz baılaýǵa baratyndar, sózderinen tanyp, ózgelerge shart qoıýdan taıynbaıdy. Ondaılar kinásin moıyndamaıdy, ózderine shań da jýytpaıdy. Mundaılardyń jymysqy sózderi men áreketteri áleýmettik ortany lastaıdy, qolynan is keletinderdiń jolyn kesedi. Onyń syrtynda sózýarlyq, aýzyna kelgenin shatatyn sózsheńder, túıeden túskendeı sózder aıtatyndar, bireýdiń sózin jónsiz bólip otyratyn nemese basqany sóıletpeýge mashyqtanyp alǵandar taǵy bar. Sózinen jańylyp, ǵaıbat sózder aıtyp, bireýlerdi jazyqsyz qarǵaıtyndar da jeterlik.

Cózbuıdalyqtyń ómir shyndyǵyna aınalǵandyǵy ókinishti-aq. Cózinde turmaı­tyndar da úırenshikti qubylysqa aınaldy. «Aıtylǵan sóz – atylǵan oq» degen halyq­tyń danalyq sózi múldem umyt bolǵan. Osyndaıda sóz adamdy qurdymǵa keti­rip, olardy arandatyp, pıǵylyn buzady, qoǵamdy ishteı iritip-shiritedi. Ol jaǵdaıdyń memleket pen halyqtyń qoǵamı turǵyda órkendep damýy men kemeldenýine, maksat-murattarǵa umtylyp, naqty nátıjelerge qol jetkizýlerine tusaý bolatyndyǵy aıtpasa da túsinikti.

Babalarymyzdan mura bolyp qalǵan «ataly sózge toqtaý» degen uǵym bar. Burynǵylar tildi kóńildiń tilmashy degen. Onyń jet­peıtin túpkiriniń bolmaıtynyn, til súıek­siz bolsa da, súıekten ótetinin jaq­sy bilgen. Sol sııaqty sózdiń, ıaǵnı tildiń qylyshtaı ótkir, tastaı qatty eken­in de túsingen. Sondyqtan qısyndy sózge eshkim kúmán keltirmegen. Ony qazaq qoǵamy óz tirshiliginiń qaǵıdasy retinde qatty ustanǵan. Bul ortada sóz ustaǵandar erekshe qurmetke ıe bolǵan. Sebebi olar jeke bastyń nemese jeke bir rýdyń namysy men ataǵyna jyǵylmaı, el múddesin joǵary qoıǵan. Olaı bolsa, tek «jaqsy sóz – jarym yrys» qana jaqsy iske ulasyp, til tabysýǵa, naqty nátıjeler men jetistikterge ákeletini aqıqat. Uly Abaı aıtqandaı, «estilerdiń aıtqan sózderin eskerip júrgen adamnyń ózi de esti bolady». Endeshe estilik qana eldigimizdiń kepili. Sonda ǵana adam men adam, halyq pen bılik sóz tabysyp, aralarynda túsinistik paıda bolyp, etnosaralyq, dinaralyq jáne qoǵamdyq kelisim qalyptasady, tynyshtyq ornaıdy.

 

Japsarbaı Qýanyshev,

saıası ǵylymdar doktory

 

 

Sońǵy jańalyqtar

Shymkent: Sıfrly otbasynyń bir kúni

Ońtústik Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar