Ekonomıka • 03 Naýryz, 2020

Zergerlik naryqqa zer salsaq

55 retkórsetildi

Elimizde zańdy túrde tirkelip, resmı jumys istep kelgen birden-bir uıym Qazaqstan zergerler lıgasy endi Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda jumys istemek. Bizdiń tarap bul uıymǵa teń quryltaıshy deńgeıinde, al qalǵan elder múshe retinde enip otyr. Osy kelisimniń nátıjesinde EAEO elderinde daıyndalǵan zergerlik buıymdar biryńǵaı brendpen satylady.

Osyǵan deıin EAEO-ǵa múshe bes elde zergerlik buıymdardy sy­naý men brendteýdi mem­lekettik baqylaýdyń ártúrli júıe­leri bolǵan. Qyrǵyzstanda, Bela­rýste jáne Reseıde qarjy mınıst­r­likteri, al Qazaqstan men Arme­nııada jeke uıymdar aına­lysty. Salanyń quqyqtyq rettelýi de aıtar­lyqtaı ózge­she bolǵan. Birinde jalǵan zer­­gerlik buıymdar úshin bas bos­tan­dyǵynan aıyrý jazasy qaras­tyrylsa, endi birinde jaza ákimshilik aıyppul tóleýmen ǵana shekteldi. Munyń aldynda, 2019 jyldyń jeltoqsan aıyn­da odaqqa múshe bes memleket zergerlik buıymdardy synaý men brendteý týraly ortaq ke­lisimge kelgen bolatyn. Eýra­zııa ekonomıkalyq komıssııa Al­qa­synyń sol kezdegi tóraǵasy Tıg­ran Sarkısıan bul sheshimge «Eý­razııalyq brendti qalyptas­tyrýdyń alǵashqy qadamy» dep baǵa bergen.

Búgingi tańda EAEO elderiniń álemdik zergerlik buıymdar naryǵyndaǵy úlesi 1 paıyzǵa jetpeıdi. Árbir el derbes sheshim qabyldap, kóleńkeli kásiptiń shyrmaýynan shyǵa almaı qalǵan. Salanyń damýyna kómektesetin kez kelgen múmkindiktiń jalyna jarmasa ketetin EAEO zergerleri bul kelisimdi de oryndaýǵa tas-túıin daıyn
eken.

 EAEO – almaz óndirisinde kóshbasshy

Reseı álemdegi almazdyń 30 paıyzyn óndiredi. Qyr­ǵyz aǵaıyn­dar­dyń da shıki­zat­tyq múmkindigi osal emes. Alaıda, EAEO boıynsha almaz eks­­porty tazartylyp, bederlengen almaz eksportyna qaraǵanda 50 ese tómen, EAEO álemdik zergerlik buıymdar nary­ǵyndaǵy úlesi 1 paıyzdan az eken. Sondyqtan aldaǵy onjyldyqta bul kórsetkishti tym bolmasa 10-15 paıyzǵa kóterý josparlanǵan.

Sarapshylar almazdy ón­dirýden túsetin paıda – 15-20 paıyz, kesip-bederleýden túsetin paı­da – 5 paıyz, al gaýhar tastar­men kómkerilgen zergerlik buıym­dardan túsetin paıda 100 paıyz ekenin aıtady.

EAEO elderi almazdy kesý, bederleý jaǵynan álemdik na­ryq­ta básekege qabiletti bol­­­ǵanmen, álemdik eksporttaǵy úlesi 1 pa­ıyzǵa da jetpeıtinin joǵary­da aıttyq. Bizdiń ónimdermen sa­lys­tyrǵanda Úndistannyń gaýhar tastary álemdik naryq­ta birne­she ese qymbat. Álemdik na­ryqta marketıng joq jáne saýda, jarnama kompanııalary EAEO elderinde daıyndalǵan zergerlik buıymdardy jarna­malaýǵa da, saýdalaýǵa da qu­lyq­ty emes, ekinshi tarap ta ta­ny­­la qoıýǵa yqylas tanyta qoı­­m­a­ǵan. Eýrazııalyq ekonomı­ka­l­yq komıssııanyń bul máselege maı­shammen qarap, óte qysqa mer­zimde ortaq mámilege kelýiniń basty sebebi de osy.

Kelisimge qol qoıylǵannan keıin biryńǵaı eýrazııalyq brend­tegi zergerlik buıymdardyń eks­porty 1,3 mlrd dollarǵa deıin artady degen úmit bar. Eýrazııa­lyq bes­tiktiń barlyq elderiniń múm­kindigi buǵan yqpal etetinin sarap­shylar da aıtyp otyr: Reseı álemdik almaz óndirisiniń 30 pa­ıyzyn qamtamasyz etedi, Qazaq­stan qymbat metaldardy qos­pa­lardan tazartady, Qyrǵyz­stan óńdeýmen aınalysady. Bela­­rýstiń óndiristik qýaty jaqsy, Armenııa KSRO kezi­nen-aq asyl tastardy kesý, beder­leý mektebimen tanymal. Bul ázirge naqtylanǵan salalar ǵana. Tek osy baǵyt boıynsha júz­de­gen jumys oryndaryn ashýǵa múm­kindik bar deıdi sarapshylar.

Qazaqstan zergerler lıgasy­nyń jetekshisi Qaısar Juma­ǵalıev bizge úshinshi elder­diń na­ry­ǵyna shyǵýǵa daıyn­dyq­tyń soń­ǵy núktesi aqpan aıy­nyń so­ńynda qoıylatynyn aıtty. Shtab-páteri astanadaǵy Halyqaralyq qarjy ortaly­ǵyn­da ornalasyp, halyq­aralyq zań­darmen jumys isteıtin uıymǵa Qazaqstan quryltaıshy retinde, Armenııa, Qyrǵyzstan, Belarýs jáne Reseı zergerleri múshe memleketter bolyp engen.

Q.Jumaǵalıevpen áńgime bary­synda altyn buıymdar nary­ǵyn zertteý quzyreti osy uıym­ǵa júkteletinin bildik. Ju­my­syn endi ǵana bastap jat­qan zer­gerler bıýrosy ázirge shet­el­de túrli jeńildikter alýǵa, saty­lym­dardy uıymdastyrýǵa, úı-jaı­lardy jalǵa alýǵa kómek­tesedi. «Qazaqstandyq zerger­lerdiń ózderi jasaǵan buıym­dardy shetelderde satýǵa nemese jar­namalaýǵa múmkindigi az. Mu­nyń táýekeli de joǵary. Bul uıym Qazaqstanda shyǵarylǵan zer­ge­rlik buıymdarǵa qandaı naryq­ta oryn baryn, qandaı sa­lyq pre­ferensııalary bar eke­nin zertteıdi», dep túsindirdi ol.

Q.Jumaǵalıev zergerler lıga­synda áshekeılerdi zańdy túr­de satatyn 380 kásipker tir­kel­genin, salyq tóleýden bólek, ár buıymyna Synama palatasynda tańba salýǵa 135 teńge jarna tóleıtinin jetkizdi.

Zergerlik buıymdardyń taza altynnan jasalǵanyn ajyratý qıyn ekenin sarapshylar talaı ret eskertken. Zańǵa sáı­kes Qazaq­standa daıyndalǵan zerger­lik buıymdarda barystyń bas sýreti men «KZ» belgisi mindet­ti túrde bolýy kerek. Biraq bir­yń­­ǵaı standarty áli kúnge de­ıin beki­tilmepti. Sondyqtan «zer­ger­­lik buıymdar naryǵynda kon­tr­a­ban­dalyq ónimderge túbe­geı­li tosqaýyl qoıyldy», deýge negiz joq. Sebebi joǵary­da aıtyp ótkenimizdeı, ımport ónimderdiń 10 paıyzy zań jolymen, 90 paıyzy kóleńkeli jolmen kelip jatyr. Qazaqstan – EAEO men TMD aýmaǵynda baǵaly metaldar aınalymyna qa­tysty zańbuzýshylyqtar ákim­shil­ik emes, qylmystyq jaýap­ker­­shilik bolyp tabylatyn jal­ǵyz memleket. Biraq zańdy kásip ıe­leri keıbir kedergilerge qara­maı, zańnan da attamaı, bıznes ny­­sany retinde tirkelip, óz kúnin ózi kórip, barǵa qanaǵat dep ke­lgen.

«Kóleńkeli» ónim kóp keledi

Ulttyq saraptama jáne ser­tı­fıkattaý ortalyǵynyń máli­metinshe, 2018-2019 jyldar ara­synda 100 myń dana zerger­lik buıym synalypty. Bul osy na­ryq ókilderiniń aıtýyna qara­ǵanda, bir kásipkerdiń bir saparynda elge alyp keletin taýa­ry­nyń úshten bir bóligi ǵana.

Q.Jumaǵalıev Túrkııanyń altyn bazaryna baryp, baǵaly metall alsańyz, óziniń qalaǵan sy­nama belgisin qoıyp beretinin aıtady. Sondyqtan baǵasy arzan, sapasy kúmándi altyn buıymdar elge kılolap emes, qap-qabymen ákelinip jatyr. Statıstıka komıteti 2017 jyly Qazaqstanǵa – 43,6 mln, 2018 jyly – 37,9 mln, 2019 jyly – 47,4 mln dol­lardyń zergerlik buıymdary syrttan ákelingenin kórsetedi.

Zergerlik buıymdardy ta­sy­mal­daýdyń «kóleńkeli ar­n­alary» týraly áńgimeler burynnan aıtylyp júr. «Buǵan múddeli adamdar bar, olarǵa naryqtan oryn taýyp berip otyrǵan adamdar da bar. Tipti bizdiń lıganyń synamasymen tutynýshylardy aldap kelgen oqıǵalar da kezdesip­ti. Biraq Úkimet osy máselege búginge deıin nazar aýdarmaı otyr», deıdi Q.Jumaǵalıev.

Qazaqstan zergerler lıga­synyń málimetteri boıynsha, kóleńkeli zerger­lik buıymdardyń naryqtaǵy úlesi – 90 paıyz. Bul kórsetkishtiń ózi qyryq qubylyp turady. Qazir tehnologııanyń damyǵany sonshalyq, aldap satýǵa bekingender asyl buıym­nyń tazalyǵyn tekseretin quryl­ǵylardy da «aldap ketedi» eken. Naryq qatysýshylary búginde azamattarǵa naqty altynnyń ornyna túrli qorytpalardy «qaı­natýǵa» bolatynyn eskertedi.

Sonymen Qazaqstandaǵy zergerler lıgasy EAEO Zerger­ler bıýrosynyń quramyna kirip, odaqtyń zań­darymen jumys isteýge nıet tany­typ otyr. Sarapshylar osy rette bul lıgaga kirmegen ne­m­ese Túrkııa men Reseı, Ba­tys e­l­derinen altyndy kı­lo­lap, dorbalap alyp kelip, ishki naryqta satyp júrgender qaı zańmen ómir súretinine alańdaı basta­dy. Ishki naryqtaǵy retsiz­dikten EAEO-nyń qushaǵyna ty­ǵyl­ǵan Zergerler lıgasy endi keri sheginýge jol joq ekenin, zer­gerlik naryqty ekono­mıkanyń bir sektory dep tanyp, onyń baǵyt-baǵdaryn júıeleý qajet­tigin aıtady.

Q.Jumaǵalıevtiń esebinshe, qazir elimizde shamamen 10 myń­daı jeke jáne zańdy tulǵa zer­­gerlik buıym satýmen aı­nalysa­dy. Olardyń bári «Qyl­mys­­tyq jolmen alynǵan ta­bys­­­tar­dy zańdastyrý men zań­syz kiristerdiń izin jasyrý týra­ly» zańǵa sáıkes Qarjy mınıstr­liginiń Qarjylyq monıtorıng ko­mıtetiniń arnaıy esebinde turýy tıis. Al is júzinde bul tizim­de nebári 300-den sál asatyn kom­panııa men jeke tulǵa­lar esep­­te tur. Qalǵandarynyń qan­daı zańmen ómir súretini de, qan­­daı kúshterge baǵynatyny da ázirge jumbaq. Zań túzeler, na­ryq ta retteler, biraq quny bir­­neshe mıllıondyq asyl bu­ıymdy satyp alyp, san so­ǵyp qal­ǵan tutynýshylardyń qu­qyn kim qorǵaıdy?

2019 jyly álemde sapasy asa joǵary sıntetıkalyq almaz óndirisiniń jyldyq ósimi 30 pa­ıyzǵa jetti. Osyǵan baıla­nysty «arzan sıntetıka­lyq gaýharlar tabıǵı shıkizattyń ornyn basýy múmkin» degendi sarapshylar talaıdan beri aıtyp keledi. 2035 jylǵa qaraı sıntetıkalyq almaz óndirisiniń kólemi óndiriletin tabıǵı almaz kólemine jetedi degen de boljam bar.

 

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

Aınurdyń ádemi álemi

Rýhanııat • Búgin, 14:13

Atyraýda 700-ge jýyq ekspress-test bar

Aımaqtar • Búgin, 14:07

Memleket qoldaýy eńse kótertti

Aımaqtar • Búgin, 13:25

Qyzylorda: Naýqastardyń jaǵdaıy qalypty

Koronavırýs • Búgin, 13:21

«Barysqa» daýys bereıik!

Sport • Búgin, 13:15

Almatyda indet oshaǵy qaıta kóbeıdi

Aımaqtar • Búgin, 13:15

Sý tasqynyna qarsy áreketter bastaldy

Aımaqtar • Búgin, 13:00

Juqpaly aýrýlar jaıly jaýhar fılmder

Rýhanııat • Búgin, 12:50

Almatyda onlaın jattyǵý ótedi

Sport • Búgin, 11:51

Jalǵan aqparat taratqan muǵalim ustaldy

Koronavırýs • Búgin, 11:45

Túrkistan: Kásipkerlerdiń kómegi kóp

Aımaqtar • Búgin, 11:13

Naýqastyń jeke deregin kim taratty?

Aımaqtar • Búgin, 10:59

Aqyn Amanhan Álimuly dúnıeden ótti

Rýhanııat • Búgin, 10:53

Qaıyrymdylyq aksııasynyń aýqymy keń

Aımaqtar • Búgin, 09:40

Shekteý sharalary qatań saqtalýy tıis

Koronavırýs • Búgin, 09:18

Meıirlannyń músinderi

Rýhanııat • Búgin, 08:05

Memleket basshysynyń qamqorlyǵy

Qoǵam • Búgin, 07:50

Kúı qudireti

Rýhanııat • Búgin, 07:43

Daýys galereıasy

Rýhanııat • Búgin, 07:39

Uqsas jańalyqtar