Aımaqtar • 10 Naýryz, 2020

Alystaǵy aýdannyń ahýaly...

73 retkórsetildi

Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy ekonomıkalyq qýattylyǵy joǵary, jer kólemi úlken, halqynyń sany kóp aýdandardyń biri - Ǵabıt Músirepov aýdany. Aýdan oblys ortalyǵynan shalǵaıda ornalasqan. Sondyqtan munda oblysqa saparmen kelgen joǵary dárejeli qonaqtar, depýtattar men sheneýnikter kele qoımaıdy. Ondaılar kelmegen soń aty men zaty da BAQ betterinen kórine bermeıdi. Jýyrda «Egemenniń» qosynyna kelgen «Aýyl» partııasy oblystyq fılıalynyń tóraǵasy Temirǵalı Ábilmájinovtiń usynysymen joldyń kóktaıǵaqtyǵyna, jeldiń ótkirligine qaramaı osy alys aýdanǵa saparǵa shyqqan edik.

Ǵabıt Músirepov aýdany 1997 jyly burynǵy Kókshetaý oblysynyń Rýzaev, Kýıbyshev jáne Chıstopole aýdandarynyń qosylǵanynan quralǵan. 2002 jyly qazaqtyń klassık jazýshysy Ǵ.Músirepovtiń týǵanyna 100 jyl tolýyna oraı oǵan jazýshynyń aty berilgen. Oǵan deıin «Selınnyı» dep atalatyn. Shynynda osy aýmaqqa tyńgerler kóp kelgen. Aýyl-selolardyń ataýynda olardyń izderi saırap jatyr. (Stavropole, Selınnyı, Chervonnyı, t.t.). Aýdan ortalyǵy Novoıshımka Qyzyljardan 270 shaqyrymdaı jerde.

Turǵyndardyń negizgi bóligi orystildiler bolǵandyqtan orys tili de  oıqastap tur eken. Aýdandaǵy 43 mekteptiń jeteýi ǵana qazaqsha jáne 2-3 aralas mektep bar. 42 myńdaı halyqtyń arasynda qazaqtardyń úlesi endi ǵana úshtiń birine jetipti. Atyn alǵanymen aýdanda Ǵ.Músirepovke ne alań, ne kóshe aty berilmegen, eskertkish túgili áli bir bıýst te qoıylmapty. Onyń bárin aldymyzda kele jatqan 120 jyldyǵyna josparǵa engizemiz degen sózder aıtyldy. Aýdan ákimi Aǵzam Tastemirovtiń óte isker jan ekenin biletinbiz. Ol buǵan deıin Aqjar aýdanynda ákim bolǵan. Eń bastysy, adamgershiligi zor, qazaqy azamat, munda ákim bolyp kelgenine áli bir jylǵa tolmaǵan eken.

Aýdan aýmaǵynda qazaqtyń ataqty bıi ári shesheni Toqsan bı ómir súrgen. Tyń kóterý jyldarynda «Zapadnoe» degen selo túsken jer Toqsan bıdiń qystaýy. О́ziniń qabiri de sol jerde jatyr. Osyndaıda «jaqsynyń artynda iz qalady» degen támsil aýzyńa eriksiz oralady. Soltústik Qazaqstanda uzaq jyl boıy oblystyq sottyń tóraǵasy bolǵan bilikti azamat, alymdy da bilimdi tulǵa Beket Turǵaraev Toqsan bıdi zerttegen «Asyl mura» ortalyǵynyń izdenýshileri Sosıal Jumabaev pen Qaırolla Muqanov aqsaqaldardyń bastamasyn qoldap, bıdiń qadirin, urpaqqa úlgi bolarlyq isin tereńnen tanyp, onyń basyn kótertkizip, aýyldyń atyn, Qyzyljarda kóshe atyn da bergizip ketken edi. Qalaı rıza bolmassyń? Tek qana qaltasy men qambasyn toltyrýdy oılaıtyn qazirgi kóptegen sheneýnik osyndaıdan úlgi alsa, qanekı...

Aýdan aýmaǵynda týǵan taǵy bir ataqty tulǵa – memleket jáne qoǵam qaıratkeri Erkin Áýelbekov. Sóılesken adamdarymyz onyń esimin qurmetpen eske alyp jatty. Osyndaı tulǵalardyń esimderin ardaqtaı bilse aýdannyń rýhanı jańǵyrýyna úles qosary sózsiz.   

Aýdan ekonomıkasynyń qýattylyǵyn arttyryp turǵan birneshe aýylsharýashylyq qurylym. Olardyń joǵary tabysynyń basty ereksheligi – syrttan kelgen ınvestordyń kúshimen emes, burynǵy keńestik qurylymdardy ustap qalyp, damytýdyń arqasynda qol jetkizilgen. Bul aýdannyń halqynyń turmysy jaqsy, baı turady degen áńgime de berik qalyptasqan.

Qýattylyǵy joǵary aýyl sharýashylyǵy qurylymdary aýdandaǵy áleýmettik máselelerdiń sheshilýine belsene qatysady eken. Biz sondaı mesenat kásiporyndardyń biri «Selınnyı» JShS-ge jol tarttyq.  

«Selınnyı» aýylynda

Atynan belgili bolyp turǵanyndaı bul aýyl tyń kóterý jyldarynda túsken. Aýdan ortalyǵynan 100 shaqyrymdaı jerde, oblystyń eń batys sheti. Elimiz táýelsizdik alǵan jyldarǵa deıin «Selınnyı» keńshary bolǵan. Osydan týra 25 jyl buryn ony basqarýǵa jas dırektor Serik Ybyraev taǵaıyndalady. Bul keńsharlardy jappaı taratyńdar, onyń ornyna birneshe fermar quryńdar degen talaptyń kezi bolatyn. «30 myń gektar jeri bar keńshardyń taratylmaǵany qalaı, kúni erteń jer paıy men múlik paıynyń esebine keńshardy tarat» dep aýdan basshylary dırektorǵa digerdi salyp otyrady. Oǵan da kónbegen soń sol kezdegi aýdan basshylyǵy ózderi kelip, halyqpen jınalys ótkizip, ókimettiń saıasaty shaǵyn fermerler qurý ekenin, onyń tıimdi bolatynyn túsindiredi. Sonda jas dırektor ornynan turyp, «tarat deseńizder taratyp-aq jiberemiz, biraq olaı etsek egin de ege almaımyz, mal da ósire almaımyz, bizdiń kúshimiz - birlikte», deıdi. Onyń sózin aýyldyń bilikti kisileri qoldap, aýyldy taratpaımyz degen sheshim qabyldaıdy. Aýdannan kelgender keńshardy tarata almaǵandaryna yza bolyp, kúshke sala bastaǵan eken, dırektor: «sizder ózderiń sheshińder degen joq pa edińizder, endi bizdiń sheshimimizdi nege buzǵylaryńyz keledi» degende analardyń aýzyna qum quıylyp, kelgen izderimen keri ketedi. 

Sodan beri burynǵy «Selınnyı» keńshary ózdiginen ómir súrip keledi. Dırektory Serik Ybyraev 3-4 jyldaı Jambyl aýdanyna ákim bolǵan soń qurǵan sharýashylyǵyna qaıta oralǵan. Árıne, alǵashqy daǵdarys jyldarynda ońaı bolǵan joq. Qaryzdyń esebine kóp mal ketti. Biraq dırektordyń jankeshtiligi men iskerliginiń arqasynda sharýashylyq shashyrap ketpeı ornynda aman qalǵan. Eńbek aqtalyp, byltyr Serik Kenjetaıuly «Qurmet» ordenin de aldy.

2004 jyly sharýashylyq «Selınnoe-2004» JShS bolyp qaıta qurylǵan. Barlyq halyqtyń jerdi paıdalaný quqyǵyn biriktirip, basqa qurylym sanalsa da onyń ekonomıkalyq qýaty quldyramaǵan. Sodan beri sharýashylyq jańadan júzdegen tehnıka alǵan. Bizdi mashına-traktor parkyna aparǵan dırektor 16 belgııalyq «Nıýholond»  kombaınyn kórsetip, osylar neshe oraqqa qatysty dep oılaısyzdar dedi. Túrlerine qarap kóp bolsa bes ret qatysqan shyǵar desek, olar 23 ret qatysqan eken... Qojaıyn olardy kútip-baptap ustatyp, oraqtan keıin jyly boksqa engizip qoıatyn kórinedi. Osyndaı kútim kórgen tehnıkalar jańadan kem emes, jarqyrap tur. Osy boksta bulardan basqa amerıkalyq 570 at kúshi bar 9 «Chellendjer» traktory, eki «Vektor» kombaıny da tur. Dál osyndaı taǵy eki garajdy kórdik. Olardaǵy «Morıs», «Býrgo», «Djon-Dır» sııaqty keshenderdiń bári, sol sııaqty 23 «Kıroves», 10 «MTZ» t.b. da kútimdi qoldy kórýde.

Seriktestikte barlyǵy 3,5 mlrd teńgeniń tehnıkasy shoǵyrlanǵan. Slesar, tokar mamandary ǵana emes mehanızatorlardyń bári qazir kóktemgi egiske tehnıka daıyndaýda eken. Tokar Vıktor Moskalovtan eńbekaqyńyz qansha desek, qańtar aıynda 370 myń teńge alypty. Al mehanızator Oleg Beloýsov úıiniń ortalyq jylýǵa qosylǵanyn, sýdyń da jetkizilgenin aıtyp, maǵan eshqandaı qalanyń da keregi joq dedi.

Qazir JShS-da 36244 ga jer bar, 2020 jyly sonyń 5896 ga zyǵyr, 2453 ga bıdaıdyń qatty, 13556 ga jumsaq suryptaryn, 5087 ga arpa jáne t.b egýdi josparlap otyrǵan kórinedi. Byltyr astyqtan gektarynan 14,5 sentnerden ónim alǵan eken. Qasıetti qara jerge de demalys berip, bıyl 7 myń gektardaı jerdi parǵa qaldyrǵaly otyr.

Qazir astyq tuqymdary da tolyq tazalanyp, 7 qoımada saqtalyp tur. Olardy tazalap, suryp sapasyn arttyratyn tehnıkalary saqadaı saı. Osynda bir qyzyq jaıdyń da kýási boldyq. Ol - eski KamAZ-dardy jınastyryp, kereginshe jańa bólshekter salyp, qurastyryp shyǵaratyn tórt sheber jumys isteıtin shaǵyn seh. Sheberler arnaýly mamandar emes, erteń osy KamAZ-darmen júretin júrgizýshilerdiń ózi. Olar ózderiniń temir tulparlaryn óz qoldarymen jınap shyǵatyn kórinedi. «Osylaı jınap shyqqan KamAZ-dardyń shyǵyny 4-5 mln teńge ǵana, al jańasyn alsaq 25 mln teńgemiz keter edi. Onyń ústine qazirgi jańalarynyń kóbi sapasyz» deıdi dırektordyń orynbasary M.Ǵadýlov. Osyǵan deıin 4 KamAZ-dy daıyn qylypty, qazir de tórteýin jınap jatqan kórinedi.

Qoldaý kórgen, qorǵaý kórgen halyq

Munda kóship ketýshiler joqtyń qasy, jumys kúshi tolyq. Árıne, jumysshy kásipteriniń mamandar jaǵy jetińkiremeıdi. Ásirese, tokar, slesar sııaqty mamandar azaıyp qalǵan. Qazirgiler jasamys adamdar, erteń zeınetke ketse ornyn basatyndardy taba almaı qalamyz ba dep alańdaımyz deıdi dırektordyń taǵy bir orynbasary Anatolıı Talebın.  

Osy aýylda 200-den artyq tútin bolsa sonyń 70 paıyzy ortalyq jylý qazandyǵyna qosylǵan eken. Al qazandyqty jylytýǵa saban paıdalanylady. Buryn bir qysqa 30 myń tonna kómir alatyn bolsa qazir sharýashylyq tolyqtaı ózderiniń sabanymen jylytylady. Bul ári únemdi, ári ekologııalyq jaǵynan taza. Aýyldyń ústinen ıisi burqyrap, kómirdiń qara tútini kóterilip jatpaıdy.

Taza aýyz sý da aýyl úılerine tolyq jetkizilgen. Onyń ózin tereńnen, ózderiniń aspaptary arqyly soratyn kórinedi. Sapasy óte joǵary ekendigin saraptama kórsetip beripti. Endi aýylǵa tasymalmen gaz da kelip jatqan kórinedi. Sharýashylyq basshysy onyń sısternasyn da ornatyp qoıypty. Aýyldyń barlyq tehnıkasyn gazǵa kóshirýdi maqsat etýdemiz deıdi basshy.

Osy aýyldy aralaǵanda eń este qalatyn oryn naýbaıhana desek artyq aıtqandyq emes. Kúmpıgen qyzyl kúreń bólkeler adamnyń tábetin ashyp jiberedi eken. Qansha toıyp tursań da ıisi burqyraǵan, dámi baldaı jaryqtyqty bir syndyrmaı kete almaısyń. Seriktestik ony kúnine 400-500 dana pisirip, aýyldastaryna 60 teńgeden satyp jatyr.

JShS bıyl mektepti jóndep, terezelerin de aýystyryp beripti. Oqýshylarǵa bir mezgil beriletin ystyq tamaqtyń shyǵynyn da ózderi kóterip otyr. Byltyrǵy oqý jylynda bul shyǵyn 3 mln teńgeniń kóleminde bolsa, bıyl ol kóbirek bolatynǵa uqsaıdy. Sonymen birge sharýashylyq dırektory óziniń bastamasymen qazaq tilin jaqsy bilý boıynsha «úzdik synyp», «úzdik oqýshy» nomınasııalaryna konkýrs jarııalapty. Oqý jylynyń aıaǵynda jeńimpazdardy elimizdiń qalalaryna ekskýrsııaǵa aparady eken. Sol sııaqty balabaqshanyń barlyq shyǵynyn moıyndaryna alǵan, ata-analar aıyna tek 3 myń teńgeden ǵana tóleıtin kórinedi. 

Seriktestik paıǵa astyq berýmen qatar  materıaldyq kómek retinde óz jumysshylaryna 13,8 mln teńgeniń jem-shóbin jınap bergen. «Barlyǵy 743 tonna shóp, 195 tonna sabandy ár úıge úıip berdik» deıdi A.Talebın. Budan basqa jumysshylardyń tegin tamaqtanýyna  3,8 mln teńge jumsaǵan eken. 2019 jyly jalpy kólemi 245 mln teńgeniń eńbekaqysy tólengen. Memleketke barlyq salyqty ýaqtyly tólegendigi úshin 8 mln teńgege jeńildik te jasalypty.  Ortasha eńbekaqy kólemi 120,5 myń teńge. Bizdi bastap júrgen «Aýyl» partııasy oblystyq fılıalynyń basshysy Temirǵalı Ábilmájinov mundaıdyń Keńes odaǵy jyldarynda da jasalmaǵanyn aıtyp, «mynaý kommýnızm degenińniń ózi ǵoı» dep jatty.

Bizben áńgimelesken sharýashylyq basshylarynyń sóziniń shyndyǵyna kózimizdi jete túsirý maqsatymen birneshe turǵynnyń úıine bas suqtyq. Aldymen mektep muǵalimi, Aýǵan soǵysyna qatysqan, túbi taldyqorǵandyq Erlan Esenbaevtyń úıine burylǵan edik. Ol sharýashylyq basshysyna alǵystan basqa aıtary joq ekenin jetkizdi. Endi she... Otyn jaqpaıdy, sý tasymaıdy. «Arıston» ornatyp, ystyq sý da aǵyzyp otyr. Sanýzel de ishte, qalanyń jaıly páterinde turatyn sııaqty. Septıkti aıyna bir-aq ret sorǵyzatyn kórinedi. Onyń ústine qoradaǵy eki-úsh qarasynyń da jem-shóbin seriktestik tegin bergen. Sol sııaqty jalǵyz turatyn Nına Kapalına ájeıge de soqtyq. Ol da Erlannyń aıtqanyn qaıtalady. «Bizdikindeı arzan ári dámdi nan eshqaıda joq shyǵar. О́zi kúmpıgen úlken, jergilikti unnan eshqandaı qospasyz pisiriledi» deıdi kezinde Kókshetaýdyń Zerendi aýdanynda ósip, qazaq tilin úırengen keıýana. 

«Selınnyı» JShS burynǵy keńshardyń poshtasyn, klýbyn, kitaphanasyn da saqtap qalǵan. Tipti bes birdeı qoǵamdyq monsha da tútinin túzý ushyryp, kelýshilerdi tosyp otyr. Baǵasy da sý tegin...

Bári jaqsy eken, alaıda sizderde de bir problemalar bar shyǵar-aý degen «Aýyl» partııasy fılıalynyń tóraǵasy Temirǵalı Ábilmájinovtiń suraǵyna Serik Ybyraev memlekettiń qoldaý baǵdarlamalaryndaǵy olqylyqtar týraly aıtty. Olardyń maqsaty tamasha, biraq solardy oryndaýdyń tetikterine kelgende aýyl spesıfıkasyn bilmeıtin mamandar daıyndaıtyny kórinip qalady. Ásirese, qarajattyń maqsatsyz jumsalýy degen másele keıde tipti orynsyz bolyp, iske qolbaılaý bolyp júr. Máselen, men asyl tuqymdy maldardy satyp alsam olardy jetkizý shyǵyndary da sol, bólinetin nesıege enýi kerek qoı. Al nesıeniń bul shyǵyndary maqsatsyz jumsalǵan dep bizge aıyppul salady dedi ol kúrsinip. «Aýyl» partııasy oblystyq fılıalynyń tóraǵasy T.Ábilmájinov onyń aıtqan osyndaı problemalaryn jazyp alyp: «Biz osy máselelerdiń durys sheshilýine uıytqy bolýdy ózimizdiń aldymyzǵa maqsat etip otyrmyz. Erteń parlamenttik partııa bolsaq, olardy bıik minberge shyǵaramyz. Sondyqtan da sizderdiń problemalaryńyzdy zertteýdemiz» dedi.   

 

 

Soltústik Qazaqstan oblysy

Sońǵy jańalyqtar

Juma: Almatyda 28 indet oshaǵy karantınde tur

Ońtústik Qazaqstan • Keshe

Almatyda zerthanalar sany artady

Ońtústik Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar