Elbasy • 19 Naýryz, 2020

Eliniń baǵyna týǵan eren tulǵa

141 retkórsetildi

Osydan týra bir jyl buryn, 19 naýryzda el tarıhyndaǵy asa mańyzdy taǵdyrsheshti sheshim qabyldandy. Alashtyń amanatyn arqalaǵan Táýelsiz Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev óz yqtııarymen ókilettigin toqtatyp, beıbit bılik tranzıtin júzege asyrý arqyly memleket damýynyń jańa kezeńine jol ashty. Keńes Odaǵy kúıregennen keıingi almaǵaıyp zamanda jas memlekettiń shańyraǵyn kóterip, az ýaqyttyń ishinde tórtkúl dúnıeniń tórine shyǵarǵan Elbasynyń bul sheshimin álemdik qoǵamdastyq zor iltıpatpen qabyldap, joǵary baǵalaǵan bolatyn. Biz búgin osy tarıhı kúnge oraı elimizge belgili memleket jáne qoǵam qaıratkerleriniń, el aǵalarynyń oı-tolǵamdaryn zerdeli oqyrmannyń nazaryna usynyp otyrmyz.

 

Elbasy bıigi

 Ákim TARAZI,

jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty

Adamdy shyqqan taýyna qarap baǵalaý kerek. Ol qaıda kóz saldy, qaıda umtyldy, sol kózdegen bıigine jetý úshin ne istedi, qalaı jetti, jete almasa, ne tusaý boldy, jete alsa, qandaı jankeshtilikpen jetti, mine, osynyń bári adamnyń tabıǵaty, minezi, azamattyǵy, rýhynyń kúreskerligi, erik-jigeri men qajyr-qaıratynan habar berip turady. Onyń kim ekenin kórsetedi. О́ıtkeni bıik taýǵa shyǵa alǵan adam ǵana shalǵaıdy kóredi, oı kókjıegi keńıdi, alysqa kóz salady.

Asqaq armandar, bıik murattarǵa boı urady. Al tóbe-tómpeshikke shyqqan adam tumsyǵynyń astyndaǵysyn ǵana ańǵarady. Alasa oılarmen, kishkentaı maqsattarmen kún keshedi. Sebebi ol áýel basta bıikke umtylmaǵan. Qoı tory kúıbeńdi, qońyr tirshilikti mise tutqan. Shyńǵa umtylǵandar, shyqpaı qoımaıdy: olar táýekelshil, tabandy, ójet keledi. Sol minez taǵdyrsheshti kezeńderde shuǵyl sheshim shyǵarýǵa, muraty úshin jantalasa kúresýge, dittegen maqsatyna jetpeı tynbaýǵa alyp keledi.

Qazaqstannyń táýelsizdik alǵannan keıingi otyz jylynyń saıası, áleýmettik, mádenı tarıhyna kóz salǵanda, bizdiń qoǵamǵa generator bolǵan osy tulǵalyq minez ekenin ańdaımyz. Bul minez Nursultan Nazarbaevta boldy. Ol ózi umtylǵan bıikke bárimizdi umtyldyrdy. Qoǵamdy, urpaqty alǵa súıredi. Birden úlken maqsattar qoıyp, soǵan jumys istedi. Ony Qazaqstan halqyna jasaǵan Joldaýlarynan kórdik. Ár Joldaýy Elbasy salǵan joldy aıqyndaı tústi, onyń murattaryn aıshyqtaı tústi. Ol kórgen shalǵaıdy keıde biz kóre almaǵan kezder de az bolǵan joq. Ol baıqaǵan jaıttardy der ýaqytynda baıqaı almaǵan sátterimiz de boldy. Biraq, osynyń bárine qaramastan shyn kóshbasshylyq qasıet óz bıigin baǵyndyrdy. Sol bıik – búgingi táýelsiz elimizdiń shyqqan bıigi.

Biz osy bıikten qaraǵanda neni kóremiz? Kúrdeli álemdi, kún saıyn qubylǵan dúnıeni, osy qym-qýyt, qaıshylasqan álemdegi saıası, ekonomıkalyq jaǵdaıdyń ortasynda, jahandanýmen betpe-bet kele otyryp óz jolyn tabýǵa, óz bet-beınesin jasaýǵa, óz úlgisin qalyptastyrýǵa, ulttyq keskin-kelbetin, rýhanı modelin saqtap qalýǵa umtylǵan jas memleketimizdiń jankeshti kúresin, sol kúrestiń basyndaǵy Elbasy tulǵasyn kóremiz.

Bul kúrestiń memleket pen ult tarıhyndaǵy, qoǵam jáne jeke adam ómirindegi úlesin, ornyn keler urpaq aıta jatar. Al biz osy kúresti, osy tarıhty birge ótkerdik. Táýelsiz qazaq eliniń jańa dáýirin birge ashtyq. Árqaısymyz óz salamyz arqyly jas memlekettiń irgetasyn qalaýǵa atsalystyq. Bul bizdiń moınymyzdaǵy jaýapkershilik ári mindetimiz boldy.

Nursultan Ábishuly mádenıet pen óner salasyna erekshe qamqorlyq kórsetti. Osy salanyń ókili retinde ony aıtpaı ketýge, attap ótýge bolmaıdy. «Mádenı mura», «Rýhanı jańǵyrý» sekildi asa aýqymdy baǵdarlamalar elimizdiń mádenı ómirin túbegeıli ózgertti. San salaly, alýan soqpaqty jobalar jańa serpin berdi, el rýhanııatyn túletti. Sanany ózgertti, sapany kóterdi. Munyń jemisin biz ǵana emes, ásirese keler zamannyń urpaǵy da kóredi.

Byltyr, dál osy kúni Nursultan Nazarbaev Prezıdent retinde óziniń ókilettiligin toqtatty. Tutqıyldan soǵyp, tótennen qabyldanǵan tosyn sheshimdeı kóringenimen, júz ólshep, bir kesken, myń túıip, bir tarqatqan sheshim ekenin túsindik. Bul kún de tarıhqa aınaldy.

Elbasy Qasym-Jomart Toqaevtyń kandıdatýrasyn usynýy halyqtyń oıynan shyqty. Qasym-Jomart Toqaev Elbasymen birge  táýelsizdigimizdiń qalyptasýyna kúsh-jigerin salǵan  kórnekti saıasatker. О́zim erekshe syılaıtyn azamattarymyzdyń biri.

Bıyl jyl táýir bastalǵan edi. Ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵy, Abaıdyń 175 jyldyǵyn atap ótip jatyrmyz. Alaıda, álemdegi alýan túrli jaǵdaı bizdi de aınalyp ótpeıdi. Sony birge ótkeremiz, qıyndyqty birge eńseremiz. Halyq bolyp qandaı jaǵdaıǵa da qam qylamyz. El aman, jurt tynysh bolsyn.

 1

Qazaqstannyń joly boldy

 Oljas SÚLEIMENOV,

aqyn, Qazaqstannyń Eńbek Eri

Men Nursultan Nazarbaevpen jarty ǵasyrdan kóp ýaqyt boıy ta­nyspyn. Osy jyldar ishinde bir-bi­rimizdi jaqsy tanydyq dep úmit­tenemin.

Qaıtalap aıtamyn, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev­tyń tusynda júzege asyryl­­ǵan reformalarǵa qoldaý bildirdim.

90-jyldardyń ortasynda meniń tarapymnan ótkir qarsylyqtar men pikir qaıshylyqtary bolǵanyn da aıtýǵa tıispin.

Men saıasatta jańa tulǵa emespin. О́tken ǵasyrdyń 70-jyldarynyń ba­synan 80-jyldarynyń sońyna deıin Azııa jáne Afrıka elderimen baılanys boıynsha Keńestik komıtet tóraǵasynyń orynbasary boldym. KSRO osy komıtet arqyly ult­-azattyq qozǵalystarǵa dem be­rip, kómektesetin. Kómek naqty – qar­jylaı, qarýmen jáne basqa­daı túrde. Joǵaryda atalǵan kontı­nent­terdiń elýden astam elinde boldym, ult-azat­tyq qozǵalystardyń bas­shy­lary­men aralastym, keıinirek olar­dyń birqatary jańadan paıda bolǵan memleketterdiń basshylary boldy.

Angola, Mozambık, Namıbııa, Ońtústik Afrıka, Rodezııa (Zımbabve) sııaqty elderdiń táýelsizdikke qol jetken kezeńiniń alǵashqy aptalaryna, alǵashqy aılaryna kýá boldym. Araǵa jyldar salyp qaıta kelgende táýelsizdiktiń qorytyndysyn da kórdim. Azamattyq soǵys, prezıdenttik oryntaq úshin taıpaaralyq tartystar, uzaqqa sozylǵan ashtyq. Jergilikti patshasymaqtardyń mádenıetsiz saıasaty «demokratııa», «bostandyq», «táý­elsizdik» dep atalatyn, uran bo­lýǵa laıyq uǵymdardy joqqa shyǵar­dy. Men bul arada dekolonızasııa ıdeıa­syn qosa aıtýǵa da júreksinip turmyn.

1990 jyldardyń bas kezindegi táýelsizdik, demokratııa uǵymy TMD keńistigindegi elderde jeńil synaqtan ótken joq. Qazir de ońaı emes. Jalpy, memleketterdiń tarıhynda táýelsizdigin jarııalaýdan ony saqtap qalý, baıandy etý qıyn. Búgin mende birsypyra jaıttardy salys­tyra qaraýǵa múmkindik bar. Árbir qoǵamnyń jáne saıası elı­ta­lardyń tarıhı reformalarǵa da­ıyn­dyǵy týraly tujyrym jasaýǵa da bolady. Muny keıinge qaldyrmaı qazir de jasaýǵa bolar edi. Biraq oǵan bizdiń qoǵam daıyn emes sııaqty. Birjaqty pikirler eshkimge qyzyq emes. Jaqyn bolashaqta, aldaǵy jıyrma jyldyqtarda «Qazaqstan Respýblıkasynyń alǵashqy Prezıdentten, al Nazarbaevtyń – qazaqtaı halyqtan jo­ly boldy» dep batyl aıta alatyn bolashaq táýelsiz sarapshyny men jaqsy túsinemin. Qazir ondaı pikir­lerge nazar aýdarmaıdy. Al bola­shaqta nazar aýdaratynyna men senemin.

 

Jańa zamannyń jasampaz tarıhyn jasady

 Myrzataı JOLDASBEKOV,

Memleket jáne qoǵam qaıratkeri

Qazaq halqynyń uzyna boı­ǵy tarıhynda talaı handar, bıler, kósem­der, sheshender, batyrlar men aqyndar­dyń ótkenin jaqsy bilemiz. Meniń uǵymymda qazaq tarıhynda Nursultan Nazarbaevtaı tulǵa bolǵan joq. Nege? О́ıtkeni ol qazaqtyń san myń jyl boıǵy armanyna jetkizdi. Táýelsiz memleket ornatty. Ony baıan­dy etti. Álemge tanytty jáne mo­ıyndatty. Sóıtip Kók baıraǵymyzdy jelbiretti. Jańa zamannyń jasampaz tarıhyn qalyptastyrdy.

Dáýirge tatıtyn úlken qubylys jasady. Elorda saldy. Aqorda turǵyzdy. Aqorda – tarıhymyzda birinshi ret bolyp otyrǵan oqıǵa. Adamzat tarıhynda tuńǵysh ret dástúrli dinder basshylarynyń basyn qosty. Elin Eýropanyń tórine shyǵardy. Islam konferensııasyn ótkizdi. Bılik etken jyldary beıbitshilik, yntymaq, birlikti ulttyq memleket saıasatynyń týy etip kóterdi. Eshbir memlekette joq yntymaq pen birliktiń tamasha úlgisine aınalǵan Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurdy.

Táýelsizdiktiń alǵashqy eleń-alań jyldarynda, qym-qıǵash qıyndyqtar men qaıshylyqtarǵa toly ýaqyttarda Elbasynyń janynda boldym. Iаǵnı Elbasynyń uıqysyz túnderiniń, mazasyz kúnderiniń kýási bolǵan jandardyń birimin. Bul kisi ultymyzdyń dás­túri­ne saı úlkendi syılaı biledi. Byl­tyr­ǵy jyldyń 11 qańtarynda Elbasy maǵan telefon soqty. Ádettegi­deı hal-jaǵdaıymdy sura­dy. Az-kem áńgi­meden keıin «Qolyń bos pa? Qaı­­­dasyń?» dedi. «Jumystamyn, Siz aıt­sańyz qolym­dy bosatamyn ǵoı», dedim. «Onda bir jarym saǵat­­tan keıin jolyqsaq qaıtedi, áńgimeleseıik», dedi. Saǵatyma qarasam, 11:00 bolǵan eken. Saǵat 12-den 15 mınýt ótkende Aqordada boldym. Sodan saǵat on eki jarymda kirdim, uzaq áńgimelesip, saǵat úshte bir-aq shyqtym. Sonda bul kisiniń bir máse­leni aqyldasaıyn dep shaqyrǵanyn sezdim. Bul kisi tarıhı sheshim, ıaǵnı elge, memleketke kerek­ti sheshim qabyldaıtyn kezde mindetti túrde bir­ne­she kisimen aqyldasady. Biraq ol joly áńgi­meniń ashy­ǵyn aıtqan joq. Biraq ne másele ekenin sez­dim. Shy­nymdy aıtsam, Elbasy­nyń sheshimin qol­da­ma­dym. «Árıne tóńirektegi elderdiń basshy­lary­nyń bar­lyǵy Sizden áldeqaıda jas. Nureke, olar da Siz­diń jasyńyzǵa jetsin, Sizdiń abyroıyńyzdy ber­sin. Allaǵa shúkirshilik, Allanyń bergen abyroıy bar. Álemde aby­roısyz emespiz. Elimizdi bú­kil Jer shary tanıdy», dedim. Sol kezde Nurekeń oı­la­nyp-tolǵanyp júr eken. Sony baıqap qal­dym. Shynynda da osyndaı tarıhı sheshimge kelý ońaı emes. Bul tarıhta sırek kezdesetin jaǵ­daı. Kez kelgen eldiń tarıhynda taq úshin bol­ǵan tar­tys­­ta talaı qan tógilgen. Al bizdiń Elbasy álem tańǵal­­­ǵandaı, álem tamsanǵandaı, kúlli el rıza bo­l­­­ǵan­­daı sheshim qabyldady. Eshqandaı qate­les­­­ken joq. О́z yq­tııarymen el tizginin kórnekti mem­­­­l­eket qaıratkeri, kánigi saıasatker, baısaldy bas­­shy Qasym-Jomart Toqaevqa tapsyrdy. Men El­­ba­­sy­­nyń úlkenge qurmet, kishige izetpen qaraı­tyn erek qasıetine rıza bolamyn. Dál osylaı Nu­re­­k­eń men Qasym-Jomart Kemelulynyń syıla­s­ty­ǵy, bir-birine degen qurmeti, aǵaly-inili ekeýi el­dik má­se­lelerdi aqyldasyp sheship otyrǵandary qatty unaıdy.

 

Ýaqyt ólshemine syımaıtyn kemeldik

 Kýrshad ZORLÝ,

professor, saıasattanýshy (Túrkııa)

Nursultan Nazarbaev kóshbasshylyǵynyń kúsh berer qaınar kózderiniń biri bolyp tabylatyn turaqty kóshbasshylyq máselesinde keshegimen salystyrǵanda burynǵydan da teńgerimdi ustanymda ekenin kórsetýi aıryqsha mańyzdy. Bul jaıt, sonymen qatar Elbasynyń ókilettigin toqtatý jónindegi sheshiminiń negizin qalaǵan tirek-belgilerdiń biri.

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­darynda azamattyq qoǵa­my jetkilikti deńgeıge kóte­rile qoımaǵan, ulttyq báseke­les­tikke negizdelgen kapıtaly qa­lyp­taspaǵan, etnostyq toptarǵa bólinýshilik sezilip turǵan. Saıası elıtanyń nemese uzaq jyldar qalyptasqan ádetterdiń Parlament depýtattary arasynda da birshama kóp bolýy talqylaý erkindigi men halyqtyń múddesin ulttyq ólshemde qorǵaý qaǵıdatyn sátsizdikke ushy­ratyp jatty. N.Nazarbaev Parlament depýtattarynyń tek óz saılaýshylaryna nemese óz múddelerine ǵana qyzmet etetin­deı túrde úgit-nasıhat júrgi­zýine jáne barlyq júkti Úkimet­ke artyp qoıýyna qarsy shyq­qan edi. Odan keıingi jyldarda buǵan saı parlamenttik túsinik qanshalyqty dárejede júzege asa aldy? Biraq Elbasynyń 20 jyldan astam ýaqyttan beri oıyn­da qalyptastyrǵan model teńgerim-baqylaý tetigin satyly túrde iske qosatyn saıası-basqarýshylyq júıe retinde aıqyndalyp keledi.

Bul aýqymda 2017 jyly N.Nazarbaevtyń qalaýy­men bastalǵan jáne óz ókilettik­teriniń bir bóligin Úkimetke/Par­lamentke tapsyrýyn qamtamasyz etetin konstıtýsııalyq ózge­rister depýtattar tarapynan da qabyldandy.

Qazaqstandy 30 jyl basqarǵan Prezıdent Nursultan Nazarbaev 2019 jyldyń 19 naýryz kúni kútpegen bir sheshimmen ókilettigin toqtatyp, ornyna Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevty usynatynyn málimdedi. Keıin 20 naýryz kúni Qazaqstan Parlamentinde ant etý saltanaty ótip, eldiń jańa Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev boldy. Osy sheshimnen keıin ártúrli pikirler aıtyldy.

Solardyń ishin­de eń bastysy «N.Nazarbaev osy qyzmetti máj­búrlikke baılanys­ty tastady ma?» degen suraq bol­dy. Elde artyp kele jatqan eko­no­mıkalyq qıyndyqtardyń bar­ǵan saıyn qoǵam qabattaryna ja­ıyla bastaýy turaqsyzdyqqa sebep bolar degen oımen osy sheshim­di qabyl­daǵany jóninde de maqa­lalar jazyldy. Shynynda da, mun­­shalyqty kúshti kóshbasshy den­­saýlyǵy múmkindik berip tur­ǵan kezde óz ókilettigin tastaı ma? Mun­shalyqty mańyzdy ókilettik pen bılik salasynan bas tarta alady ma?

Mine, osy saýaldardyń jaýap­­­tary N.Nazarbaev kóshbas­shy­lyǵy­nyń basqarý jáne saıasattaný ǵy­ly­myna qosar eń mańyzdy úlesi retinde qaralýy tıis. Qyzmetten óz erkimen ketý týra­ly bul sheshim tek Qazaq­stan­ǵa ǵana emes, Ortalyq Azııa aıma­­ǵyna, baılanystardyń tarı­hı-strategııalyq mańyzdy sebe­bine baılanysty aımaqtaǵy óz­ge elderge jáne Túrkııaǵa yq­pal etedi. О́ıtkeni N.Nazarbaev KSRO ydy­raǵannan keıin táýel­­siz­­dikt­erin alǵan túrki res­pýb­lı­ka­larynyń memleket qurý­shy prezıdentteriniń arasynda qyzmette qalǵan jalǵyz kósh­basshy bolatyn. Sol sebepti ol osy aımaqtyń jady ispetti. Táji­rıbesi men biligi arqyly «dýaıen» degen ataq aldy. Osy tusta N.Nazarbaevtyń esimimen bite-qaınasyp ketken «dýaıen» degen sózge qysqasha toqtalyp ótý kerek. Bul sóz qoǵamda jasy úlken nemese mamandyǵy salasynda bilikti, tájirıbeli kisiler úshin qoldanylady. Alaıda Ortalyq Azııada bolǵan oqıǵalar men qalyptasqan ómir saltyn nazarǵa alǵanda, «dýaıen» sózin adamnyń ómir súrý jasy tur­ǵy­synan emes, tulǵalardyń, oqıǵa­lardyń jáne tipti ómir súrip jatqan ýaqytynyń deńgeıinen asyp ketetin kemeldiliktiń belgisi retinde qabyldaǵan jón bolar.

О́kilettigin doǵarý týraly sheshimge keler bolsaq, N.Nazar­baevtyń osyndaı qadam jasaıtyny týraly birneshe jyl buryn bildirgen edim. Sol sebepti men úshin kútpegen «tosynsyı» bolmady. О́zim qaty­syp júrgen baǵdarlamalar men konferensııalarda «N.Nazar­baevtyń densaýlyǵy múmkindik berip turǵan kezde óz erkimen óki­lettigin tastaǵan kóshbas­shy retinde esimin tarıhta qaldyratynyn» aıtyp júrgen bolatynmyn. N.Nazarbaev bul prosesti joǵaryda aıtyp ótken Konstıtýsııaǵa ózgerister en­gizý jumystaryna qarqyn bergen 2016-2017 jyldardan bas­tap josparlap júrgen bolýy kerek. 2017 jyly Konstıtýsııaǵa jasalǵan ózgeristermen 30-dan astam ókilettigin Parlament pen Úkimetke berdi. Eldiń basqarý júıesin ózgertken bul ózgeris qoǵamda jetkilikti túrde zerdelenbese de, taǵy bir ózgeris lebi jaqyndap qalǵany túsinikti edi. Qazaqstan biraz ýaqyttan beri kúshti prezıdenttik modelden prezıdenttik-parlamenttik júıege aparar joldyń negizin qalaı bastaǵan-dy. Iаǵnı, Prezıdenttiń júıedegi ornyn saqtaıtyn, biraq Mınıstrler kabıneti men ásirese Parla­menttiń salmaǵy basym bolatyn, teńgerim men tejegish tetigi jaqsy jumys isteıtin saıası júıe qurý kózdeldi. Sonymen qatar N.Nazarbaev sońǵy úsh jyldan beri eldegi sheneýnikterdiń ortasha jasyn tómendetip keledi. Jańa býyn týraly aıtyp, birneshe aıdan beri ózi qatysyp júrgen telebaǵdarlamalarda jastarǵa baǵyttalǵan pikirler bildirýi osy kózqarastyń jemisi.

Al jańa Prezıdent Q.Toqaev osy kezeńdi basqarýǵa laıyq eń yqpaldy esim ekenin kórsetip berdi. El halqynyń oǵan degen senimi joǵary. Halyqaralyq teń­gerim­derdi jaqsy biledi. Ýaqytsha Pre­zıdent qyzmetin atqarǵan keze­ńinde eń aldymen tómen tabys­ty bıýdjet qyzmetkerleriniń jal­­aqy­s­yn kóterý máselesin qol­ǵa aldy. Odan ke­ıin tabysy tómen azamattardyń ne­sıe q­a­ryz­­daryn memleket óz moınyna aldy. Qazaqstan osy satydan ke­ıin el ishindegi demografııalyq já­ne eko­nomıkalyq teńgerimderdi du­rys qura alatyn bolsa, budan da qar­qyndy damýǵa bet alatyn bolady.

 

 

Sońǵy jańalyqtar

Juma: Almatyda 28 indet oshaǵy karantınde tur

Ońtústik Qazaqstan • Keshe

Almatyda zerthanalar sany artady

Ońtústik Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar