Ekonomıka • 19 Naýryz, 2020

Sharýalar iri qarany nege tirideı satqysy keledi?

42 retkórsetildi

Sońǵy kezderi et baǵasynyń qaıta-qaıta qymbattaýy bılikti de, qarapaıym halyqty da qatty alańdatyp júr. El turmysynyń «barometrindeı» bolyp ketken et baǵasynyń kóterilýine ne sebep boldy? Aldaǵy ýaqytta baǵa taǵy ósýi múmkin be? Mine, «Qazaqstan et odaǵynyń» tóraǵasy Asyljan MAMYTBEKOVPEN ashyq áńgimemiz osy suraqtardan bastaldy.

 

– Qoldaǵy málimetterge qarasaq, soń­ǵy on jyldyń ishinde azyq-túliktiń basqa túrleri etke qaraǵanda áldeqaıda kóp qym­battaǵan, – deıdi bizben áńgime­sin­de Asyljan Mamytbekov. – Biraq ony daý qylyp jatqan eshkim joq. On jylda ettiń baǵasy 67 paıyzǵa ósipti. Al basqa azyq-túliktiń baǵalary eki eseden astam, kemi 100 paıyzǵa deıin ósken. Sondaı-aq sońǵy on jylda janarmaı baǵasy 188 paıyzǵa kóterildi. Osydan keıin et qalaı qymbattamaıdy? Jasyratyny joq, et baǵasynyń ósýi sharýalarǵa qolaıly. О́zińiz oılap kórińizshi, janarmaıdyń artynda kim tur? Munaı jáne munaı óńdeıtin zaýyttardyń ıeleri tur. Olar sanaýly ǵana. Al ettiń artynda kim tur? Qarapaıym aýyl halqy tur. El tur­ǵyndarynyń 25 paıyzy osy aýyl shar­­ýa­shylyǵy salasymen aınalysady. Halyqtyń 44 paıyzy aýylda tu­ra­dy. Endi ettiń qymbattaýymen birge osy halyqtyń turmysy túzelse kimge jaqsy bolady? Sondyqtan biz baǵany shektegende halyqtyń qamyn oılaımyz dep sol halyqtyń ózin qysyp tas­tap otyrǵan joqpyz ba? Endeshe et bıznesimen aınalysýshylarǵa jaǵdaı jasap, eksporttyń kózin ashyp, sodan túsken salyqtyń esebinen baǵanyń ósýinen zardap shegip jatqan turmysy tómen turǵyndarymyzǵa beriletin áleýmettik kómekti kóbeıtýimiz qajet. Naryqtyq elde osylaı isteıdi. Baǵany qoldan shekteý, kerisinshe, halyqtyń taby­syn azaıtady, sosyn taýardyń ózin azaıtady. Et satý tıimdi bolmasa, mal basy kóbeımek túgili azaıady. Mal azaıǵannan keıin et azaıady, sodan qaıtadan et baǵasy qymbattaıdy. Sodan amal joq, ımportqa táýeldi bolamyz. Iаǵnı, ettiń baǵasyn aýyzdyqtap ustap otyrý durys emes. Biz ári qaraı ashyq, naryqtyq ekonomıka quramyz desek, onda taýarlardyń, onyń ishinde azyq-túlik taýarlarynyń baǵasy saýda-sattyq jasaıtyn kórshiles elderdegi baǵadan tómen bolmaıtynyn túsinýimiz qajet. Al endi bul baǵalardy qoldan emes, ákimshilik jolmen emes, naryqtyq túrde Úkimet tarapynan rettep otyrý qajet. Ondaı retteýge ne jatady? Monopolııalyq kelisim arqyly baǵa kóterýge qarsy jumys júrgizý, ıntervensııalyq saýda ótki­zý, saýdany damytý, osy arqyly alyp­satarlardyń tizbekterin azaıtý jáne t.b. Aıta ketetin jaıt, baǵanyń kó­te­ril­ýinde fermerdiń yqpaly az. Kó­bi­nese baǵa alypsatarlardyń qosatyn tabysyna táýeldi. Mine, osymen kúresý qajet.

– Koronavırýstyń bizdiń eldiń et eksportyna keri áser etýi múmkin be?

– Negizi et eksportyn shekteýge syrt­ta­ǵy emes, ishki jaǵdaılar áser etedi. Qaıta Qytaıda koronavırýstan bólek afrıkalyq shoshqalardyń obasy shyǵyp, olar et óndirisin qysqartýǵa májbúr bolýda. Sondyqtan bizdiń qoı, sıyr, shoshqa etine degen suranys kerisinshe kóbeıedi.

– Tiri maldy eksporttaýǵa tyıym salyndy. Nege mundaı qadamǵa bar­dyq, munyń áseri qandaı bolady, osy máse­leni tereńirek túsindiresiz be? Bul sharadan et eksporty kóbeıe me, keri­sin­she azaıa ma?

– 2019 jyldyń qorytyndysy boıynsha shetelge 63 600 tonna et eksporttaldy. Áý basta josparlanǵan mejege qol jetkizdik. Bul osy saladaǵy sharýalardy qoldaý, yntalandyrý arqyly júzege asty. Iá, byltyrǵy eksportqa ketken 63,6 myń tonnanyń birazy tiri maldy syrtqa satý esebinen bolyp otyr. Bul tiri mal arnaıy, bekitilgen koeffısıentter arqyly et mólsherine aýdarylady. Bul 2014 jyly AShM men Statıstıka agent­ti­gi birge qol qoıǵan metodıkaǵa sáıkes eseptelip otyr. Alaıda endi bul eksport kólemi ári qaraı óse me, joq pa, oǵan jaýap berý qıyn. О́ıtkeni bıyl aqpan aıy­nan bastap tiri maldy eksportqa shy­ǵarýǵa tyıym salyndy. Tiri maldy syrt­qa shyǵarýǵa tyıym salýǵa negiz bolǵan resmı sebep – eksportqa analyq bastyń kóp shyǵarylýy jáne et kombınattaryna shıkizat jetispeýi dep aıtyldy. Iаǵnı, «Oıbaı, shetelden kelgen asyl tuqymdy analyq basty satyp jatyr» dep baıbalam salýshylar kóp boldy. Taǵy bir sebep, bul ishki naryqta et baǵasynyń óskeni. Endi máseleni asyqpaı saraptap kóreıik.

Birinshiden, syrtqa satylatyn mal – taýarly mal. О́ıtkeni tiri salmaqqa beriletin baǵasy etpen teń. Tiri salmaqqa ári ketse kılosyna 900 teńge beredi, (muny ettiń baǵasyna aýystyrý úshin shamamen 2-ge kóbeıtemiz). Asyl tuqymdy maldyń baǵasy áldeqaıda joǵary. Qazir jaqsy malyn arzanǵa beretin aqymaq sharýa joq. Odan basqa, nesıege alynǵan maldy úsh jylǵa deıin satýǵa shekteý qoıylǵan. Demek, satamyn dese de sata almaıdy. Bul asyl tuqymdy maldy satty deýshilerge aıtarym.

Byltyr bizdiń elden syrtqa 156 myń iri qara mal (IQM) satyldy. Sonda eseptek kórsek, eksportqa shyǵarylǵan analyq bastyń sany 5 paıyzdan aspaıdy eken. Qalǵan 95 paıyzy – buqa. «Oıbaı, kórshi elder bizden analyq bas alyp, kóbeıtip, ózimizge et qylyp satady» dep shýlady. Buqany qaıtip kóbeıtedi? Endi nege az bolsa da analyq bas shyǵyp jatyr degen suraqqa jaýap bereıin. Qazaqstanda jylyna 2,5 mln-ǵa jýyq iri qara soıylady. 2,5 mln soıylatyn iri qaranyń keminde 600 myńy – analyq bas. О́ıtkeni bızneste sıyrdyń ómir súrý uzaqtyǵy 7-8 jyl, ári ketkende 10 jyl. Osydan keıin sıyrdyń tól berýi (sútti baǵytyndaǵy maldyń sút berýi) qıyndaıdy. Sosyn amal joq, etke jiberedi. О́ıtkeni sıyrdyń negizgi fýnksııasy – tól ákelý ne sút berý. Elimizde 3,5 mln analyq bas bar. Ár sıyr ortasha eseppen alǵanda 10 jyl ómir súrgenniń ózinde, sonyń 10-12 paıyzyn jyl saıyn soıyp otyrý kerek. Odan taǵy da 7-8 paıyzynyń aıaǵy synady, aýrýǵa ushyraıdy, áıteýir, túrli jaǵdaıattarmen pyshaqqa ilinedi. Iаǵnı, jylyna keminde 600 myńdaı analyq iri qara soıysqa ketedi. Sonyń 7-8 myńy shetelge soıýǵa áketilse, onyń ne aıyby bar?

Al endi 2,5 mln bas IQM soıylyp jatqan elde 156 myńy syrtqa ketkennen et kombınattaryna shıkizat jetpeı qaldy degenge kim senedi? 156 myń – 2,5 mıllıonnyń nebári 6-aq paıyzy. Al osydan keıin et kombınattarynan «buryn eksport joqta nege tolyqqandy jumys istemedińder?» dep suraıtyn adam bar ma? Kerisinshe, eksport ashylǵaly et kombınattarynyń jumys kólemi arta tústi. Bul eń birinshi, maldyń kóbeıýinen dep oılaımyn. Maldy tirideı syrtqa satýdy doǵarsaq, bizdiń et kombınattaryna kóp jumys tabylady degen paıym jasaldy. Iá, basynda shynynda solaı bolýy múmkin. Biraq ol kópke barmaıdy, sebebi, bul sharýalar úshin tıimsiz. О́ıtkeni et kombınattary «О́zbekter mynandaı baǵamen satyp alyp edi, endi men de malyńdy sondaı baǵaǵa alamyn» dep baǵany kótermeıdi. Qaıta olar «endi bizge satpaǵanda, qaıda barar ekensiń?» dep kerisinshe muny óz jaǵdaıyna paıdalanýy múmkin.

Shynynda sharýalar nege maldy tiri­deı satqysy keledi? Shetelge satý úshin qanshama qujat daıyndap júrgen­she nege qasyndaǵy et kombınatyna ótkize salmaıdy? О́ıtkeni otandyq et kombınattary fermerlerge tıimdi baǵa bermeıdi. О́zbekter 1 kılo tiri salmaqty 850-900 teńgeden alyp jatsa, bizdikiler 650-700 teńgeden alady. О́ıtkeni et, teri bizde tereń óńdelmeıdi. Jeńil ónerkásip damymaǵan. Et kombınattarynda maldyń ishki qurylysyn paıdalanbaı, iri qaranyń maıy, ishek-qarny, qany, súıegi, múıizi, terisi bári qaldyqqa ketedi. Al shetelden tirideı alýshylar aqshany kóbirek bere alady, óıtkeni ózderiniń elderinde maldyń barlyq múshesin iske jaratady. Buǵan deıin shetelden qymbat baǵaǵa satyp alýshy bolǵandyqtan ózimizdiń et kombınattary da fermerlerge kóbirek baǵa berýge májbúr boldy. Al bul et kombınattaryna unamaıtyn. Iаǵnı, fermerler maldyń syrtqa shyǵyp otyrǵanynan jaqsy paıda tapty. Bul osy saladaǵy baǵa deńgeıine de oń áserin berdi. Qarapaıym fermerdiń mereıiniń ústem bolǵany búkil salanyń mereıiniń ústem bolǵany emes pe?

Elimizde jumys istep turǵan et kombı­nat­tarynyń sany myńdaǵan fermerden birneshe ese az. Osydan keıin bizge kim mańyzdy? 100 et kombınaty mańyzdy ma, joq, 25 myń fermer mańyzdy ma? Shynyn aıtqanda Qazaqstanǵa 20 iri et kombınaty da jetedi. Ýaqyt óte kele et kombınattary azaıyp, kerisinshe malmen aınalysatyn fermerlerdiń sany kóbeıýi kerek. Biz dál osy máselede, tiri maldyń eksportyn japqanda, et kombınattarynyń paıdasyn oılap otyrmyz. Naryq básekelestik pen balamadan turady. Endi ózbekter bizdiń maldy almaǵannan keıin búkil et kombınaty ózara kelisedi de, maldy arzanǵa satyp alýǵa kirisedi degen qaýip bar. Budan maldyń basy azaıady. Bul óz kezeginde et eksportynyń azaıýy­na ákeledi. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta jaǵdaı qalaı bolatynyn tap basyp aıtý qıyn. Tiri maldy syrtqa kóp áketip jatqandyqtan et baǵasy qymbattap jatyr dep shýlaǵan edik. Endi tirideı maldy satýdy toqtatsaq ta baǵa túspedi.

Taǵy bir aıta ketetin jaıt, álemde tiri maldyń saýda-sattyǵy óte qatty damyǵan. Mysaly, Aýstralııa jylyna 1 mln-ǵa jýyq IQM-dy tirideı satady. Brazılııa, Argentına, Kanada, AQSh elderi de kóp malyn tirideı Qytaı, Ońtústik-Shyǵys Azııa, arab elderine saý­dalaıdy. Endi bizdiń maldy alýǵa ruqsat joq bolǵandyqtan О́zbekstan sekildi elder tiri maldy Reseıden nemese basqa elderden ala berýi múmkin, demek biz satyp otyrǵan naryǵymyzdy joǵaltamyz. Qoryta kele, bul shekteý jalpy salaǵa, fermerge tıimsiz, et kombınattarynyń múddesi úshin qabyldanǵan sheshim dep oılaımyn.

– Eksportqa 60 myń tonnadan astam et shyǵarý jospary oryndalǵanymen eli­miz áli kúnge syrttan et alady. Muny qalaı túsinýge bolady?

– Import buǵan deıin de bolǵan, aldaǵy ýaqytta da bola beredi. О́ıtkeni ettiń keıbir túrleri bizde óndirilmeıdi. Al ol meı­ramhanalarda úlken suranysqa ıe. Endeshe syrttan nege et ákelmeske? Mysaly, AQSh – eń kóp et eksporttaýshy elderdiń biri. Jylyna 1,5 mln tonna sıyr etin eksportqa shyǵarady. Sóıte tura ózderi shetelden 1,5 mln tonna et satyp alady. Biraq olar óz etin keminde 5-6 dollardan satady. Al Brazılııadan 3 dollardan satyp alyp, konservi, shujyq, pashtet jasaýǵa jiberedi. Bizde de sondaı. Sondyqtan bizde ımporttan bas tartý degen maqsat turmaýy kerek. Bizdiń ishki óndirisimiz sıyr eti boıynsha ishki suranysty 103,9 paıyz qamtamasyz etip otyr. Mine, osy kórsetkish, ımporttyń bar-joǵyna qaraǵanda, áldeqaıda mańyzdy.

– Amerıkadan keletin taýyq eti týra­ly ártúrli áńgimeler aıtylady. Nege shynynda ol elden tek taýyqtyń san eti ǵana keledi?

– Iá, AQSh ózderiniń rezervindegi etterdi eksportqa shyǵarady. Árıne, bul etterdi árdaıym tekserip otyrý qajet. Alaıda bizge AQSh-tan taýyq san etiniń kóp kelip jatqany otandyq óndiristiń nashar jumys isteýinen emes. Shetelden jylyna 150 myń tonna taýyq eti keledi. Aqmola oblysy Makınka aýylynan ashylǵan taýyq eti kombınatynyń qýaty 60 myń tonnany quraıdy. Iаǵnı, osyndaı úsh zaýyt ashsaq, ımportty jaba salýǵa bolar edi. Biraq biz asha almaımyz. О́ıtkeni onyń ónimin satý qıyn. Bilesiz be, AQSh-tan keletin taýyq sanynyń baǵasy bizdiń taýyq etinen eki ese arzan. AQSh turǵyndary taýyqtyń aıaǵyn jemeıdi. Negizinen taýyqtyń tósin, qanatyn jeıdi. Sondyqtan ózderinde suranys kóp bolmaǵandyqtan arzanǵa satady. Taýyq san etinde holesterın kóp, sosyn amerıkalyqtardyń mádenıeti solaı qalyptasqan. Bizde taýyqtyń san etin negizinen stýdent pen zeınetkerler, qurylys pen vahtalyq jumysta júrgender paıdalanady. Jaǵdaıy jaqsy adam taýyqtyń san etin satyp almaıdy.

Odan basqa, bizdiń kásipkerler taýyq san etteriniń baǵasy tómen bolǵandyqtan shujyqqa qosady. О́ıtkeni syrttan kele­tin shujyqtardyń baǵasy tómen. Sol básekege tótep berý úshin shujyq ón­di­rý­­shiler ónimine arzan taýyq sanyn qosady. Búkil álemde sıyr ne shoshqa etinen jasalǵan shujyqtyń baǵa­sy etke qaraǵanda áldeqaıda qymbat. Sebe­bi shujyqty jasaý prosesi birneshe bó­lik­ten turatyndyqtan onyń baǵasy soıylǵan etten áldeqaıda qymbat bolýy tıis. Al bizdiń elde shujyq et baǵasynan eki ese arzan. Iаǵnı, kóbisi taýyqtyń san etin, boıaǵysh, aromatızator sekildi túrli qospalar qosady, nátıjesinde dá­min de, túsin de aıyra almaı qalasyz. Qazy baılasańyz, ishinde ne bary ekeni kórinip turady, al, shujyqtyń neden jasalǵanyn kózben anyqtaı qoıý óte qıyn. Menińshe taýyqtyń san etiniń ımporty tek halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy kóterilgen kezde, memlekettik baqylaýdy kúsheıtken kezde ǵana jabylady.

 

 

Sońǵy jańalyqtar

Jetisaılyq jomart jandar

Aımaqtar • Keshe

Ishan baǵy qaıta qalpyna keledi

Rýhanııat • Keshe

? (Suraq belgisi) Poema

Ádebıet • Keshe

Senzýrasyz Abaı

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar