Rýhanııat • 20 Naýryz, 2020

Tumanbaı taýy

70 retkórsetildi

Bizdiń aýyldyń irgesindegi úlken tóbeni bilmeıtin jan joq shyǵar. Tórt mezgilde de baýyrynan bala úzilgen emes. Quddy bir maldy óriske aıdaıtyn kúrejol ispetti. Ińir aýǵanda kúlshe kún taý tektes sol qumyqqa sińip ketkendeı kórinedi. Ústine shyqsań, tolyqsyǵan aı da taıaq tastamda turǵandaı. Sodan bolar, soıyl soǵardyń bári mańaıyna úıir. Jastar úshin ǵashyqtar mekeni. Juldyz kóktegende alaqandaı aýyldy Tumanbaı jyry terbep jatatyny sonyń dáleli. Bozbalanyń qııaly men boıjetkenniń uıańdyǵy tutasyp óleń bop óriledi kelip.

Boz topyraqqa tamyryn jaıǵan toqsan tútinniń týmysy bólek. Keshegi seriler men súleılerdiń súrleýimen kósh ilgeri. Dalasy shóldi bolsa da, balasy ónerli. Ámise, bul babadan kele jatqan baǵyt. Aqsaqaldardyń da aıtatyny osy.   Qum-qıyrshyq tastan úıilip qalǵan, dóńgelene bitken bul zor dóńdi turǵyndar Tuman taýy desedi. Kún qyzaryp uıasyńa kirgen sátten bastap, aýyl aspanynda Tumanbaı jyrlary qalyqtaıdy. Jigitter men qyzdar jattaǵandaryn jarysa oqyp, Moldaǵalıevshe sóıleıdi. Tumanbaısha bir-birine muńyn shaǵyp, syryn aqtarady.

Ántek jańǵyrǵan daýysqa kúzetshi ıtterdiń beı-bereket úrýin qoıǵaly qashan?! Qasqyr men shıbóri shoshynyp qalǵandaı, aýyl shekarasynan beri attap baspaıdy. Qustardyń da qıqýy sol mezette saıabyrsıdy. Qoradaǵy súzegenderdiń qulaǵy úırengendeı qumyǵa jetken dybysqa elitip, kúıis qaıyrýǵa kúıi bolmaı narsha shógedi. Áı, jyr pyraǵynyń qasıeti-aı deısiń mundaıda. Qashan kórseń baıaǵysha aýyl jurty beıqam. Ata-analar qulyndarynyń qyzyq qýyp, Tuman taýyn torýyldap júrgenin qumalaqsyz boljap, qaqpany qulypsyz qaldyrady. Ásilinde basqa baratyn bel qaısy? Jer qursaǵyn jaryp shyqqan jýsan men battaýyq kimge saıa bolmaq? Shal-shaýqandar «Shól dalanyń hanshaıymy» sanaıtyn qısyq qanatty shyrysh qytyǵyna tıedi. Kóleńkeli aǵash-terek óspegeli qaı ýaq?! Ony oılap eshkim de bas aýyrtyp jatqan joq. Áıteýir Tuman taýynyń baryna shúkir desip, joǵalǵan balalaryn sol mańnan taýyp jatady.

Bul úıilgen qumnyń alyptyń atyn qalaı arqalaǵanynyń ózi qyzyq. Kózin ashqaly qoıdyń sońynan ilesken, bertinde kórkemsózdiń kókesi atanǵan Tumashtyń taǵdyrymen tikeleı baılanysty. Ǵumyrynda qyzǵa sóz aıtyp kórmegen jigittiń ǵashyqtyq sezimi Tumanbaı Moldaǵalıevtiń «Qosh, kóktem» atty jyr jınaǵymen qatar búr jarypty. Qolyna shaıyrdyń tańdamaly óleńderi túsken sátte qyryqqa taqaǵan shopannyń mahabbaty oıanady ǵoı, shirkin! Júrektiń jasy on segiz ekenin kim bilgen?!

Munyń bári o basta kórshiniń qyzy oqý bitirip kelgen kezden bastalǵan. Qalanyń qyzý tirshiligi men qyzyǵyn kórgen boıjetkenniń talǵamy basqa bolýy zańdylyq. Árbirden soń ákesindeı adamdy qaıtsin? Shopannyń serigi bolǵansha shopyrdyń kóliginde otyrǵan myń artyq desetin qaljaq jeńgeılerimizdiń urany da kóz baılap tur. Sóıtip, Tumash sulýǵa sezimin jetkizýdiń jónin tappaı júrisinen jańylady. Baqtashylyqtan bas tartady. О́zi týǵan perzentindeı jaqsy kórip, kútip-baptaǵan jaraý jylqysyna minýge de zaýqy soqpaıdy. Ásheıinde qoly qalt etse zaýlaı jóneletin. Ishi qusaǵa tolyp, úıinen eki eli attap baspaıdy. Bolmasty kóksegenine joldas-jorany ókpeli. Aýyl jurty da ony oılap biraz ábigerge salynady. Alaıda Tumash jan jarasyn Tuman aqynnyń jyrymen jazyp júredi.

Bir kúni keshte aýlasyn sypyryp júrgen Kúltaı bógde daýysty estigende eleń ete qalady. Qońyr ún qulaǵyna maıdaı jaqsa kerek.

Súıedi ekem, súıedi ekem seni men,

Artyq kórip kókteminiń lebinen.

Sen týraly jyrlaıdy eken qus bitken,

Mahabbatty alyp ushyp kógimen.

Jeńil ǵana seniń aıaq basqanyń,

Uqsamaıdy júrisine basqanyń.

Seniń jaılap ún shyǵarmaı kúlgeniń,

Uqsamaıdy kúlkisine basqanyń.

 Mine, ǵajap! О́ziniń eń súıikti aqynynyń eń keremet óleńiniń birin syrtta bireý tamyljytyp aıtýda. Shydaı almaı sypyrǵyshyn tastaı sala sońǵy shýmaqtaryna qosyla ketedi.

Sen ózińsiń, sen sezimsiń mendegi,

Kúmbirletip jiberetin keýdeni.

Dombyranyń qulaq kúıin keltirip,

Shertpegeniń, tartpaǵanyń jón be edi.

Ne kerek, qyz tamsanǵan qońyr únniń ıesi belgili shopan bolyp shyǵady. Bul qylyǵyna qyzara bórtken Kúltaı qaıtsin, sasqanynan úıine qasha jóneledi. Tumash mundaı jaǵdaıǵa tap bolaryn ańdamaǵany anyq. Tosylyp qalyp, toqtatýǵa oqtalady. Áıtkenmen qyz qymsynyp tysqa shyqpaı, apta boıy kózine túspeı júredi.

Kúltaıdyń bul áserli óleńge qyzyǵatyndaıy-aq bar. Sebebi, dıplomdyq jumysyn osy týyndynyń aıasynda jazǵan bolatyn. Taqyryby da úılesip tur. «Shaqyrady jaz meni». Jazdy ańsap aýylǵa jetkende, aldynan júreginiń jartysy shyǵatynyn eki uıyqtasa da túsine kirmegen bolar. Jasynan ádebıet sabaǵyn súıip tyndaıtyn jetkinshektiń óleń degende shyǵar jany bólek. Ásirese, qazaqtyń birtýar aqyny, klassık Tumanbaı Moldaǵalıevti jastanyp oqıdy. Tipti, óskende aqyn jigitke turmysqa shyǵamyn dep te armandaǵan. Bul onyń «Mazasyz mahabbat», «Kóktem», «Qyz saǵynyshy», «Jańbyr» sekildi jyrlarynan týǵan balań oıynyń biri. Keıinirek sol boıamasyz qııaly esine túskende, eriksiz kúlip jiberetin. Sol úshin dostarymen de talaı ret daýlasqan. Tumanbaıdyń óleńin jatqa bilmeıtin jankúıerlerin birneshe márte betin qaıtarady. Qurbylary ony sol sebepti de sógip, jazǵyratyn. Munysy qatarlastaryna aqynǵa degen, óleńge degen súıispenshiligin osylaı kórsetýge tyrysqany edi.

Tumashtyń keýdesine bir úmit uıalaǵandaı boldy. Qorasyn kólbeı ornalasqan kórshi terezesin aınalshyqtap, sáriden sam jamyraǵansha kúnuzaq jyr oqıdy. Júırigine shóp salyp jatyp, júregin jaýlaǵan arýdyń atyn atap, án aıtatyny da bar. Birese balasha shattanyp, birese Májnúnshe kúrsinedi. Keıde oǵan áınektiń bir buryshynan  yntyqtyrǵan moıyl kózder taǵatsyz taǵy da aıta tússhi degendeı bolyp kórinetin.

Qońyrqaı kúzdiń aspany,

Búrkendi bultty qap-qara.

Najaǵaı oınaı bastady –

Mańaıda, alys jaqta da.

Jasyl ot kókte jarqyldap,

Jylata berdi kúz kúnin.

Aýylda malshy jaqyndap,

Atynyń tartty tizginin.

Tolastar emes al munda,

Bastalǵan jańbyr baǵana,

Mańdaıyn tosyp jańbyrǵa

Shopan dos júr-aý dalada, – dep «Kúzgi jańbyrdy» tebirenip oqyǵanda, perishte qyz tereze perdesin túre qaraıtyn. Asyly bul shýmaqtar jigittiń ómirbaıanynyń jyrdaǵy sýreti sııaqty kórinetin oǵan.

Birde Tumash qalaǵa Tumanbaı Moldaǵalıevtiń qalǵan kitaptaryn satyp alýǵa saparlaıdy. Almaly qalanyń shyraıyna tánti bolyp, aǵaıyn-týystarynyń úıinde bir apta jatyp qalsa kerek. Kúltaı shyda almaı aýyldyń kishkentaı buzyqtarynan qaıda júrgenin surap, jaqtaýǵa esimin oıyp jazady. Ony kelgennen keıin táttige satylǵan búldirshinder aıtyp beredi-mis. Sodan ary inisin syltaýratyp ekeýi ońasha jolyǵyp turady. Essiz súıgen Tumash Kúltaıǵa uzyn joldyń arǵy betindegi úlken tóbeni aınala óleń oqıdy. Aınala tynyshtalyp, aı manaýraǵanda sol mańda kezdesedi. Qyzyǵy, kún naıza boıy kóterilgenshe shól dalany óleńmen sýsyndatatyn bolǵan. Taý kórmegen aýyl jurty qos ǵashyqty tabystyrǵan aqynnyń qurmetine qumyqty «Tuman taýy» dep atap ketken eken.  Bolashaq urpaq qaýjalar jyrdyń qambasy sanasa kerek.

Osy kúni qarııalarmyz: «Jas kezimizde Tumanbaıdyń bir óleńin arnap apalaryńdy alyp qashqanbyz», – dep kósile sóıleıtin ádeti. Ras, ótirigin ájemizden surasaq bas ızegennen basqa eshteńe demeıdi. Al, nemereleriniń alǵyrlyǵyn qansha týyndysyn jatqa biletinimen synap, keleshegine baǵyt-baǵdar beredi. Jıynda ne dastarqan basynda: «Ana shaldyń balasy 300 jyryn jańylmaı jatqa soǵady eken», «Bizdiń bala 2 poemasyn múdirmeı áspettep aıtyp beredi», – dep áńgimege arqaý etip otyrady.

Jyl saıyn aqynnyń týǵan kúnine oraı Tuman taýynyń eteginde jyr dodasy uıymdastyrylady. Top jarǵan talapkerler jyl boıyna mektepten tegin tústenedi. О́nerpazdar sózine jazylǵan ánderdi oryndap, kópshiliktiń alǵys-batasyn alady. Bul dástúrge aınalǵan dúnıeler.  Eshqashan jibin úzgen emes.

Iá, taýlar bar bizde talqany shyqqan, bolsa da bıik ólshemi. Taýlar bar bizde arqaly bulttan, óz turqymen eńseli. Tuman taýy búginde óz turpatymen zańǵar kórinedi. Dáýir aýnasa da tamshy ýaqyt taptamasy anyq. О́ıtkeni, Tumanbaı Moldaǵalıev Jaratýshy taýdaı talap, uly arman bergen, halqynyń ozyq qasıetterinen nár alǵan júregi úlken talant. Murasy da sondaı izgi. Aqyndy saǵynsańyz, oılanbaı Tuman taýyna kelińiz.

Sońǵy jańalyqtar

Qarttar úıindegi qasiret

Aımaqtar • Búgin, 10:49

.Daǵdarys daýylyna tosqaýyl - J. Nurabaev

Ekonomıka • Búgin, 10:45

Fýtbol: Para aldy dep aıyptalýda

Sport • Búgin, 09:38

Úkimet otyrysy ótip jatyr

Úkimet • Búgin, 09:20

Kómek alý ońtaılandyrylady

Saıasat • Búgin, 08:25

Infeksııanyń taralý qarqyny tómendedi

Koronavırýs • Búgin, 08:05

Senimge serpin bergen málimdeme

Qoǵam • Búgin, 08:02

Alǵashqy vırtýaldy sot otyrysy

Saıasat • Búgin, 08:00

Ár azamat atsalysýy tıis

Rýhanııat • Búgin, 08:00

Koreıadan kelgen qyz

Rýhanııat • Búgin, 07:50

Irkilis bolmaıdy

Aımaqtar • Búgin, 07:45

Balalarymdy saǵynsam da...

Medısına • Búgin, 07:45

Qaýipti indetpen qalaı kúresýde?

Aımaqtar • Búgin, 07:45

Jemqorlyqpen kúres jalǵasyn tabýda

Saıasat • Búgin, 07:40

Apatpen oınamaıyq, oılanaıyq aǵaıyn...

Rýhanııat • Búgin, 07:40

Jeńildetilgen nesıe jetken joq

Ekonomıka • Búgin, 07:38

Kıdim kamzol

Rýhanııat • Búgin, 07:35

Daǵdarys daýylyna tosqaýyl

Ekonomıka • Búgin, 07:35

Fermerler ýaqytpen sanaspaıdy

Saıasat • Búgin, 07:35

Tótenshe toqsan

Qoǵam • Búgin, 07:30

El ekonomıkasy eleýsiz qalmaıdy

Saıasat • Búgin, 07:30

Sý tasqyny bastaldy

Aımaqtar • Búgin, 07:28

Jumys isteý úshin qajetti jabdyqtar

Aımaqtar • Búgin, 07:27

Halyqtyń birtutastyǵy

Tanym • Búgin, 07:16

Pálsapa – Bekzat sana

Rýhanııat • Búgin, 07:15

Daladaǵy dúbirge daıyn

Aımaqtar • Búgin, 07:15

Baǵany turaqtandyrýda oń nátıje bar

Ekonomıka • Búgin, 07:13

Uqsas jańalyqtar