Tanym • 30 Naýryz, 2020

Zańǵar zańger. Qarymdy qaıratker. Ulaǵatty ustaz

159 retkórsetildi

Memlekettiń ornyqty damýynyń tegeýrindi bir tuǵyry – zań salasy, sonyń ishinde ádilet pen zańdylyqtyń kúzetinde turǵan sot júıesi men prokýratýra ekeni belgili. Elimizde osy salalardyń qalyptasyp, damýyna atsalysqan atpal azamattar barshylyq. Solardyń biregeıi memleket jáne qoǵam qaıratkeri, zań ǵylymdarynyń doktory, quqyqtaný professory, akademık Maqsut Nárikbaev bolatyn. Bul kúnde aramyzda joq bolǵanymen, ol kisiniń júrip ótken joly – jelkildep ósip kele jatqan jetkinshek jastardan bastap, biraz ómir belesterinen ótken bizderge deıin úlgi-ónege.

Ol jer jannaty Jetisýdyń Erkindik aýlynda dúnıege kelgen. «Bizdiń elde Erkindiktiń sýyn ishken adam jerde qalmaıdy» degen támsil bar» dep týǵan jerin janyndaı jaqsy kórip, aýzynan tastamaı aıtyp otyrýshy edi. Osyny aıtqanda júzi erekshe nurlanyp, baladaı bal-bul janyp, masattanyp ketetin.

Ákesi Sultan maıdanda qaza tabady. Sóıtip sheshesi 23 jasynda jesir, bul 2 jasynda jetim qalady. Keıin erjetip, azamat bolǵanda ákesiniń qaza bolǵan jerin taýyp, topyraǵyn eline ákelip, eńseli eskertkish qoıǵanynyń ózi ulaǵaty mol, úlgisi zor tirlik emes pe?!

Al ózin qolynan jetelep júrip ósirgen ardaqty anasyn alaqanyna salyp aıalady. Sóıtip perzenttik paryzyn da adal ótedi.

Ol osy aýyldaǵy qazaq orta mektebin bitirgen soń, sol kezdegi úrdis boıynsha komsomoldyq shaqyrýmen talaptyń tulparyna minip, bir qıyrdaǵy Arqa tósin­de­gi Temirtaý qalasyna keledi. Odan Ýkraınanyń Dnepro­dzer­jınsk qalasyndaǵy №8 tehnı­ka­lyq ýchılıshege bir top jaspen arnaıy jiberilip, metallýrg mamandyǵyn aldy. Bolashaq tanymal quqyqtanýshy Temirtaý qalasyndaǵy Qaraǵandy metal­lýrgııa kombınatynyń qury­lys jumystarynda eńbek etip, mádenı-aǵartý mekeme­le­rin­de, aqparat salasynda ár­túr­li qyzmetterde bolyp, ómir mek­te­bi­nen ótti. Sóıtip júrip oqýdan da qol úzbeı Alma­ty­daǵy Qazaq memlekettik ýnı­ver­sı­tetiniń zań fakýltetin bitirip aldy.

Taldyqorǵan oblysynda tergeýshi, advokat, halyq sýdıasy boldy. Ádilet mınıstrligi men Bas prokýratýra apparatynda eńbek etip, mol tájirıbe jınaqtady.

 Jetilmeı jatyp jetim qal­ǵan, qıyrdaǵy bir aýyldan qanat qaqqan sol bir qarshadaı qara balanyń alǵan asýlary men shyqqan bıikterin keıingi jastarǵa úlgi, urpaqqa ónege etý úshin ataı ketken jón sııaqty. Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zıdenti men Mınıstrler Ka­bıneti apparatynda mem­le­kettik-quqyqtyq sektor meń­ge­rýshisi, quqyq qorǵaý organdary bóliminiń meńgerýshisi, respýblıka Bas prokýrorynyń orynbasary, Joǵarǵy sot tóraǵasynyń birinshi orynbasary bolyp qyzmet istedi. Al 1995-2000 jyldary Bas prokýror, Joǵarǵy sot tóraǵasy tá­rizdi joǵary laýazymdardy abyroımen atqaryp, zań sa­la­­larynyń shyrqaý shyńyna shyqty. Sońynan Joǵarǵy sot Ke­ńesin basqaryp, Qazaqstan Res­pýblıkasy Prezıdenti ja­­­nyn­daǵy Quqyqtyq saıasat jó­nin­degi keńestiń jáne Qa­zaq­­­stan Respýblıkasy Parla­men­ti janyndaǵy Adam quqyǵy jó­nin­degi komıssııanyń múshesi, Parlament Májilisi janyndaǵy Qoǵamdyq palata tóraǵasynyń orynbasary qyzmetterin de at­qardy. Búgingi kúnniń bıiginen qaraǵanda úlken saıasatker, iri ǵalymnyń basty ómir belesteri kóz aldymyzda osylaı saırap jatyr.

Maqsut Sultanuly ózi tańdap alǵan zańger mamandyǵynyń már­tebesin árdaıym bıikke kó­te­­rip, oǵan sońǵy demi taý­syl­­ǵansha adal qyzmet etti. Zań­gerlik soqpaǵyn qarapaıym ter­geý­shilikten bastaǵan ol óz dara jolyn jasap, sot pen prokýratýra sııaqty salmaqty eki sala­nyń ushar shyńyna, zaý bıi­gi­ne shyǵyp, ádilettiń aq týyn jelbiretti.

Elimizdiń qoǵamdyq-saıası ómirindegi jemisti qyzmeti, mem­lekettik-quqyqtyq ıns­tı­týt­tar­­dyń qurylýy men damýyna bel sheshe, belsendi atsa­lysýy, zań ǵylymynyń jáne bilim berý isiniń damýyna orasan úles qo­sýy Maqsut Sultanulynyń eli­mizdegi eń bir beldi de bedel­di quqyqtanýshy deńgeıine kóte­rilýine yqpal etti.

 Quqyqqa jáne zań ǵylymyna qyzmet etý ómiriniń mánine aınaldy, óz ornyn tap osy ǵylymnan tapqan ol tamasha kásibı mektepten ótip baryp, eren tulǵa retinde qalyptasty.

Sátin salǵanda elimizde azat­tyqtyń aq tańy atqan jyldar Maqańnyń zańger bolyp ábden tolysqan, aqyl-parasaty ábden kemeline kelgen kezine dóp keldi. Sodan da bolar, ol atalǵan eki salaǵa jyldar boıy sińip qalǵan keńestik keseldi saıasattan tez arylyp, azat eldiń azamattaryna quqyqtyq qalqan bola alatyn zaıyrly zańdardyń qabyldanýyna ólsheýsiz úles qosty.

Sol tus prokýratýranyń qo­ǵam ómirindegi ornyn anyqtap ber­gen mańyzdy ózgerister men sheshýshi oqıǵalardyń ýaqyty bo­latyn. Sapalyq jaǵynan jańa jáne pármendi prokýratýra júıesin qurý jónindegi stra­te­gııalyq mindetter túbegeıli jańa jáne nyq sheshimderdi, aıqyn maqsatqa baǵyttalǵan sony is-qımyldy talap etti. Al Maqsut Sultanuly shynaıy kásibı sheber jáne talantty basshy retinde bul mindetti de oıdaǵydaı júzege asyrdy.

Keńes úkimeti kezinde prokýratýra degenińiz ataýynyń ózinen at úrketin qyzyl ımperııanyń qaıraýly qylyshy bolǵany jasyryn emes. Al táýelsizdik týy qolǵa tıgennen keıin onyń endigi ornyn anyqtaý kún tárti­bin­degi ótkir de ózekti máse­le edi. Qadaǵalaý organynyń tiz­­­ginin qolyna alǵan aǵamyz kásibı maman, talantty basshy retinde bul máseleni de el múd­desine laıyqtap, ońtaıly sheshe bildi. Oǵan búkil qadaǵalaý organdarynyń basty baǵdarshamy «Qazaqstan Respýblıkasynyń prokýratýrasy týraly» Pre­zı­dent Jarlyǵynyń sol tus­ta qabyldanǵanyn aıt­saq ta jet­ki­li­kti bolar. Osy­laı­sha, kóbine-kóp Maqań­nyń tabandylyǵy men prın­sıp­shil­diginiń arqasynda proký­ra­týra zamanymyzǵa saı quqyq qorǵaý júıesiniń negizgi ıns­tıtýt­tarynyń birine aınaldy.

Maqsut Sultanuly egemen elimizdiń quqyqtyq refor­ma­la­ry­nyń asa mańyzdy qaǵıdalary bekip, qanat jaıyp jatqan tusta da memleketimizde zańdylyq pen ádil sot tóreliginiń ústemdigin ornyqtyrý isiniń basy-qasynda júrip, orasan zor eńbek sińirdi.

Reti kelgesin aıta keteıik, alqa bıler sotynyń ataýyn engiz­gen de Maqań bolatyn. «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy alqa bıler soty týraly» zań jobasyn jasaýmen aınalysqan jumys tobyna Maqsut Nárikbaev jetekshilik jasaǵany belgili.

 Sýdıalardyń ústine ulttyq oıý-órnekpen ádiptelgen ádemi mantııa kıgizgen de osy kisi. Oǵan bıler tarıhynyń tinin tarqata zerttep, tereń bilýiniń de kómegi tıgeni sózsiz. О́ńi nurly, sózi nárli asyl aǵamyz kósilip sóılep ketkende ózi de baıaǵynyń bılerine uqsap ketetin.

Ol: «Basqa mamandyq ıeleri qatelesse, túzetýge bolar, al sot aıaǵyn shalys bassa, jazyqsyz janǵa qasiret ákeleri sózsiz. Ondaı jaǵymsyz jaıttyń búkil sot júıesiniń bedeline nuqsan keltireri de anyq. Sondyqtan basqa basqa, al sýdıaǵa qatelesýge áste bolmaıdy», dep úıretýden bir jalyqpaıtyn.

Elimizdiń sot júıesindegi zaman aǵymyna saı nebir óreli ózgeristerdiń de dál Maqsut Sultanulynyń kezinde júzege asýy tegin emes.

Elbasynyń «Qazaqstan Res­pýb­­lıkasyndaǵy quqyqtyq re­formanyń tıimdiligin arttyrý jónindegi is-sharalar týraly» Jarlyǵyna sáıkes jer­gilikti sottardyń sýdıalaryn Prezıdenttiń, al Joǵarǵy sot sýdıalaryn Parlament Sena­tynyń taǵaıyndaý quzyry en­gizildi. Elimizdiń tarıhynda alǵash ret sýdıalar turaqty merzimge bekitiletin boldy. Prezıdenttiń «Sot júıesiniń táýelsizdigin nyǵaıtý sharalary týraly» Jarlyǵy da sol tusta qabyldandy. Elimiz sot júıesiniń zaman talabyna saı nyǵaıa túsýine zor yqpalyn tıgizgen mundaı qujattardyń ómirge kelýiniń bel ortasynda zań júıesiniń bilgiri Maqsut Sultanuly júrdi.

Al bul kúnde sot júıesiniń táýelsizdigin arttyryp, sýdıa­lar­dyń mártebesin kóterý, sot qyzmetin ýaqyt talabyna saı je­til­dirip otyrý isine bel­sen­di túrde atsalysyp otyr­ǵan Sýdıalar odaǵynyń ómir­ge kelýi de M.Nárikbaevtyń bas­ta­mashylyǵymen bolǵan dúnıe ekenin bul kúnde bireý bilip, bireý bilmes.

Kóp jylǵy beınetpen shyq­qan bıigin tastap, jer ortasyna kelgende ómir jolyn ózgertý kimge de bolsyn ońaı soqpasy anyq. Maqsut Sultanuly Jo­ǵarǵy sot tóraǵalyǵynan ket­kende talaıymyzdyń ýaıym­dap qalǵanymyz ras. Bul jaǵ­daı­dan da jaqsy aǵamyz ózi alyp shyqty. «Ustazdyq etý talaı jylǵy armanym edi, jettim-aý áıteýir» dep, ujymmen qosh­ta­sýǵa jaırań qaǵyp keldi. Aǵa­myz­dyń jarqyrap turǵanyn kórip bizdiń de kóńilimiz jaılanyp qaldy. Sóıtip ol óz perzenti – Qazaq gýmanıtarlyq-zań ýnı­ver­sıtetine ómiriniń on bes jylyn arnap, myńdaǵan shákirti úshin bilim shyraǵyn mazdata jaqty. Onyń jetekshiligimen 6 ǵylym doktory, 10 ǵylym kandıdaty daıarlanypty.

M.Sultanulynyń shyǵar­ma­shy­lyq qýaty da mol bolatyn. Maqańnyń qalamynan týǵan «Podrostok ı zakon», «Doroga k pravosýdııý», «Pra­vo­vaıa ohrana detstva», «Tuǵy­ry berik týǵan el» jáne «Baqyttyń qıyn baspaldaqtary» kitaptary óz mańyzy men maz­munyn joımaq emes. Al «Uly bılerimizden Joǵarǵy sotqa deıin» degen týyn­dysy – ulty­myz­dyń rýhanı dúnıesine qosylǵan irgeli zertteý dep aýyz toltyryp aıtýǵa bolatyn úlken eńbek. Bul kitaby kezinde ǵylymı orta men qalyń jurtshylyq arasynda óziniń laıyqty baǵasyn aldy da.

Al Nur-Sultan qalasynyń qaq ortasynda turǵan, Maqańnyń bastamashylyǵymen turǵyzylǵan úsh bıdiń eńseli eskertkishi onyń ózin de udaıy eske salyp turatyny anyq.

Nebir almaǵaıyp kezderde Elbasymyzdyń senimdi seri­giniń biri bolǵan, zańǵar zań­ger, ulaǵatty ustaz, parasaty mol, paıymy bıik Maqsut Sultan­uly Nárikbaev aǵamyzdyń asyl beınesiniń jadymyzda jań­ǵy­ryp, jarqyrap tura bere­tinine senimim kámil. Ol keıingi urpaqqa eline degen eren eńbek pen bıik murattyń óshpes ónegesi men úlken úlgisin kórsetip ketti.

«Jaqsynyń aty, ǵalymnyń haty ólmes» deıdi halyq. Endeshe, er tulǵaly, taý músin Maqsut Sultanulynyń da esimi el esinen ketpek emes.

 

Rashıd TÚSIPBEKOV,

II dárejeli Memlekettik ádilet keńesshisi

Sońǵy jańalyqtar

Jazýshylyqtan maqtanǵa deıin

Ádebıet • Búgin, 17:40

Qurdym (tórttaǵan)

Ádebıet • Búgin, 17:20

Talǵat Qalıev jańa qyzmetke taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 17:05

«Memorıal» servısiniń mańyzy zor

Aımaqtar • Búgin, 16:45

Sıfrlandyrý barysyn pysyqtady

Qazaqstan • Búgin, 16:29

Jańa formattaǵy jyr keshi

Rýhanııat • Búgin, 16:25

О́tken jyly 59,8 myń jup ajyrasqan

Qazaqstan • Búgin, 16:12

Túrkistandyq ustazdar marapattaldy

Aımaqtar • Búgin, 15:27

Týrızm salasy qalypqa kele bastady

Qoǵam • Búgin, 14:43

Tún tynyshtyǵyn buzatyndar kóp

Aımaqtar • Búgin, 14:28

Akademık Keńesbaı Musaev dúnıeden ótti

Rýhanııat • Búgin, 14:10

Qyrylmasaq, 40 mıllıon bolar edik

Qazaqstan • Búgin, 14:05

Júrekke salǵan jaralar óshpeıdi

Rýhanııat • Búgin, 12:58

Almatyda esirtki zerthanasy anyqtaldy

Aımaqtar • Búgin, 12:45

Uqsas jańalyqtar