Ádebıet • 31 Naýryz, 2020

Tálkekke túsken taǵdyr

1027 retkórsetildi

Aýyldaǵy maıdanger qart Meıirbek Iztaıuly týraly ákemniń jazǵan osynaý kólemdi dúnıesi 1995 jyly aýdandyq «Tólebı týy» gazetiniń birneshe nómirine jarııalanǵan bolatyn. Bul kúnde Meıirbek atanyń da, ákem Ábdirashtyń da kózi joq. Alla taǵalam o dúnıelerin bersin. Degenmen de Jeńistiń 75 jyldyǵy qarsańynda taǵdyry tálkekke túsken maıdangerdiń joryq joldaryn, fashıstke pende bolyp tutqynǵa túskenin, sol jat jerde kórgen qıyndyqtaryn oqyrman nazaryna usynýdy jón kórdik.

Osy aǵanyń qıyn taǵdyryn jurt aýzynan estisem de, ózinen bilýge batpaýshy edim. Oǵan keshegi keńestik zaman tárbıesi de múmkindik bermedi ǵoı. Ol kezde soǵysqa qatysqandar týraly jazǵysy keletinderdiń jattandy suraǵy bolatyn: Qansha nemis óltirdiń? Qandaı ordenderiń bar? Al taǵdyry tálkekke túsip, jaýǵa pende bolyp ketkender, ıaǵnı tutqynǵa túskender osyndaı saýal kezinde kúmiljip, jer shuqyp qala beretin. Fashısterden kórgen azaby azdaı, emshegi ezilip, elim dep elpildep kelgende kóterilgen kóńili sý sepkendeı basyp, bul jaqtaǵylar da mańdaıynan sıpaı qoımapty. «Otanyn satqan opasyz» dep, jigerin qum etip, laǵnettiń qara qamytyn moınyna ilip, ıtjekkennen bir-aq shyǵarǵan joq pa? Sondyqtan da bolar, Meıirbek aǵa eki-úsh adamnyń basy qosylǵan jerde ótken kúnderinen úzik-úzik aıtyp qalǵany bolmasa, sheshilip syr sherte bermeıtin. Sol bir azapty kúnderin eske almaýǵa tyrysatyn.
«Shyndyqty aıtyp shyńǵyratyn kez keldi» degendeı, aýylymyzdyń qadirli aqsaqaly Meıirbek Iztaev aǵaǵa jolyǵyp, sol bir kezdegi ómirin áńgimelep berýin ótingenimde: «Shyraǵym, bul attyń jaly, túıeniń qomynda aıtyla salatyn áńgime emes. Úıge kelseńshi» dedi. Sonymen bir sátti kúni úıine soqtym. Tolaı jeńgemniń qoıý kúreń shaıyn iship otyryp, Meıirbek aǵa da túıini aǵytylǵan jipteı sheshilip sala berdi.
– Ol kezde jeti jyldyq bilimi barlar jerde qalmaıtyn. Men de kolhozda ári hatshy, ári kassır bolyp jumys istep júrgenmin. Úıde anam, inim, qaryndasym bar. Meniń tabysym aınaldyrǵan tórt janǵa jetkilikti. Sóıtip júrgende 1941 jyly maýsym aıynda áskerge shaqyrtý qaǵaz aldym,– dep bastady áńgimesin Mekeń. – Aýyl boıynsha bes adamǵa shaqyrtý kelipti. Olar Mirkár Súıindikov, Orynbasar Mamadalın, Doshan О́mirzaqov, Shárip Toǵysbaev jáne men. Bárimiz kóńildimiz. Ár úı kezekpen shaqyryp, oınap-kúlip, 13 maýsym kúni aýdan ortalyǵy – Georgıevkaǵa keldik. Erteńine Leńgir arqyly Shymkentke alyp kelip, poıyzǵa otyrǵyzdy. Ol kezde qyzyl vagon, Batysqa qaraı tartyp kelemiz. Jolda júrgenimizden turǵanymyz kóp. Jolǵa dep úıdegiler dorba-dorba tamaq salyp bergen, sony jep, oınap-kúlip jarty aı degende Harykov qalasyna keldik. Bizdiń poıyzdyń janyna bir áskerı eshalon kep toqtady. Bir kezde gý-gý áńgime kóbeıip ketti. Sóıtsek soǵys bastalǵan eken. Myna áskerı eshalon sol soǵysqa kirýge bara jatyr. Onsha qorqa qoıǵanymyz joq. «Qazir mynalar barady da, nemisińdi tas-talqan etedi. Átteń, biz úlgere almaımyz. Kıim de, myltyq ta alǵanymyz joq. Alyp bolǵansha myna ásker men tehnıka, qansha nemis bolsa da qyryp salary sózsiz» dep oıladyq. 
Bizdiń baratyn jerimiz – Jıtomır oblysyndaǵy Berdychev degen qala eken. Sol jerde áskerı kıim, qarý-jaraq taratqan soń, Batysqa qaraı kettik. Alǵashqy kúni 80 shaqyrym jaıaý júrdik. Qarsy kezdesken bosqyndarda esep joq. Shyǵysqa qaraı jaıaý-jalpylap, atpen, arbamen aǵylǵan jurt. Iаpyraı, bul aıbyndy Qyzyl armııaǵa ne bolǵan? Bosqyndardyń aıtýynsha nemister taıap kep qalypty. Mundaı júriske úırenbegen soldattar, keshke súrine qulady. Kóp adam aıaqtaryn kúldiretip basa almaıdy. Bári birdeı shulǵaýyn oraı almaǵandyqtan ǵoı. Biraq, oǵan qaraǵan eshkim joq. Erteńine batysqa qaraı taǵy da jolǵa shyqtyq. Joldyń eki jaǵy da syńsyp pisip turǵan bıdaı. Ortadaǵy jolda adam lyq tola. Batysqa qaraı biz bettesek, shyǵysqa qaraı aǵylǵan bosqyndar. Kún besinnen aýǵanda batys jaqtan qaptap samoletter shyqty. Alǵash bárimiz ańtaryla qaradyq. Bireýler ózimizdiki dedi. Onsha boı tasalaı qoımadyq. Kerek bolsa mundaı jaǵdaıda ne isteý kerek ekenin de bilmeımiz. Bir kún de soldat bolyp jattyqpasaq, myltyq atyp kórmesek, bizden ne úmit, ne qaıyr?!. Tóbemizge jaqyndaǵanda baıqasaq, nemisterdiki. Bombalaryn tastaı bastady. Alǵash qyzyq kórdim be, túsken bombalarǵa qarap qalyppyn. Bombalar jerge túsip, jaryla bastady. Bosqyndar men soldattar mıdaı aralasyp kettik. Iıý-qııý bireýdi bireý bilip bolmaıtyn alasapyran bastaldy. Bir kezde «Bıdaıdyń arasyna tyǵylyńdar» degen komanda boldy, bet-betimizge tarap, egin arasyna jasyryndyq. Samoletterdiń sanyn bile almadym. Nemisterdiń alǵashqy qarqyny ǵoı, áıteýir, kóp. Qaıta aınalyp soǵyp bar bombasyn tastap alǵan soń, jer baýyrlaı ushyp, pýlemetten atqylaı bastady. Árkim óz basyn qaıda jasyraryn bilmeı alasurdy. Pisip turǵan egin lapyldap jana bastady. Eńbektep ottan alystaýǵa tyrystym. Samoletter isterin istep, júginen jeńildep alǵan soń batysqa qaraı sap túzep ketip qaldy. Tiri qalǵandarymyz ornymyzdan turdyq. Qyrylǵan adamda esep joq. Jurt esi aýysqandaı meń-zeń. Bir-birine qaramaı, jaqyn mańdaǵy ormanǵa qaraı aǵylyp barady. Jınalǵanymyz shamaly-aq. Qanshama jan sol jerde qaza tapty. Ázirge din amanmyn. Ormanǵa kirip esimdi jıǵanda óz aýyldastarymyzdan Mirkár ǵana kezdesti. Basqalarynyń óli-tirisinen habarsyzbyz. О́ldi deýge kózim kórgen joq, tiri deýge alqaptaǵy soıqannan aman qalǵandardyń barlyǵy osy ormanǵa kirgen. Mirkár ekeýmiz «Oıpyrmaı-aı, myna zaman ne bolyp ketti?» dep jylap qushaqtasa kóristik.
Orman ishinde bas-aıaǵymyzdy sanasaq, soldattardan 21-aq adam qalyppyz. Bastap kelgen komandırlerimizdiń bireýi de joq. Jaralylar qaldy ma dep kórip kelýge bombalanǵan jerge barýǵa eshkimniń de júregi daýalmady. Buryn soǵys túgili, adam ólimin kórmegen órimdeı jas jigitterdiń esi shyǵyp ketkendeı. Oılasa kele shyǵysqa qaraı tarttyq. Qazaqtan úsheýmiz. Biri – men, biri – Mirkár, biri – Túlkibastyń jigiti (atyn umytyppyn). Orman ishimen kelemiz. Jolaı bir seloǵa tap boldyq. Shetinde bir HTZ traktory tur. Mirkár baryp aınalyp kórdi de:
– Minip ketýge jaraıdy, – dedi
Aýylda traktorıst bolyp jumys istegen Mirkár tez ot aldyrdy da, bir arba taýyp tirkep aldy. Bárimizdi arbaǵa otyrǵyzyp, Kıev baǵytyna qaraı tartyp kettik. Jolda kezdesken selolardan traktordyń maıyn, sýyn Mirkárdiń ózi taýyp otyrdy. Ondaıǵa yldym-jyldym pysyq jigit edi. Kıevke kire beriste bir ofıser toqtatyp, jónimizdi suraǵan soń: 
– Traktormen qalaǵa kirýge bolmaıdy. О́zderiń jaıaý, ortalyq parkke baryńdar. Sol jerge ózderińdeı soldattardy jıyp jatyr, – dedi.
Aıtqan parkine barsaq, ras eken. Tamaqtandyrdy. Sol jerde bes táýlik turdyq. Parkti tegin tańdamaǵan eken. Aǵashtar jıi egilgen. Samolet kelgende aǵash arasynan adamdar kózge shalyna bermeıdi. Osy bes táýlikte kep qosylyp jatqan adamdarda san joq. Bárimizdi qatarǵa turǵyzyp qoıyp, ár soldatpen komandırler jeke-jeke sóılesti. Soldattar ishinen orys tilin jaqsy biletin, saýattylaryn bir bólip aldy da, Kıevten jeti shaqyrym orman ishine alyp baryp, kishi komandırler daıarlaýǵa kiristi. Men sol topqa qosyldym da, Mirkár Kıevte qalyp qoıdy. Sodan keıin taǵdyr maǵan Mirkárdi kórýge jazbapty. Menimen Júnisbekov Báıgóbek, Bájenov Smaıl degen jerles jigitter birge ketti. Oqý bir aıǵa sozyldy. Nemister ilgerilegen saıyn bizdi de shegindirip, alystaý jerge aparyp jattyqtyrdy. Sóıtip biz Poltava, Harkov oblystarynyń jerlerin basyp, Voronejge kelgende oqý da bitti. Endi bizdi bóldi. Men 76-shy dıvızııaǵa tústim. Rota komandıri Qystaýbaev degen qyzylordalyq jigit edi. Maǵan serjant ataǵy berilgen. Bir bólimshe komandıri etip taǵaıyndady. Urysqa kiristik. Alma-kezek tartys, birde sheginis, birde shabýylǵa shyǵyp, soǵys júrip jatty. Qanshama joldastardan aıyryldyq. Ornyna qanshama adamdar keldi. 
Esimde bir qalǵany... 1941 jyldyń qarasha aıy edi. Úsh bólimshe úsh jerden shep quryp jatqanbyz. Nemister shabýylǵa shyqty. Meniń bólimshemde batalon komandıriniń orynbasary (atyn umyttyppyn) jáne rota komandıri Qystaýbaev bar edi. Basshylyqty kombat orynbasary óz qolyna alyp, bizge sheginýdi buıyrdy. Keıin ketip, ekinshi bólimshege, odan keıin úshinshi bólimshege qosyldyq. Dushpan bul jerden de qýyp shyǵyp, bir seloǵa kelip jasyryndyq. Sheginip kele jatyp qarasam, bir jertóle tur eken. Soǵan kirip kettim. Dereý myltyǵymdy esikke qaratyp qoıyp jata qaldym. Menen ózge eshkim kirmedi. Baıqaımyn, bizdiń adamdar sheginip ketip, nemister ótip jatyr. Amal joq, únsiz jatýǵa týra keldi. Nemister ótip ketken, atys daýysy alystaý jerden shyǵady. Syrtqa shyqsam, atyp tastary sózsiz. «Ne de bolsa keshti kúteıin. Túnge qaraı bir áreket etermin» dep jatyrmyn. Tús aýa atys daýsy jaqyndap keldi de, nemister shegine bastady. Qarsy shabýylǵa shyqqan bizdiń áskerler fashısterdi selodan qaıta qýyp shyqty. Men de jertóleden shyǵyp, ózimizdiń shebimizge kelsem, men tanıtyn bireýi de joq, bári bóten. Meni shtabqa shaqyrtyp alyp ketti. Barǵan soń búgingi shegingenimiz jaıly surap-surap, «bara ber» dep bosatty. Bólimsheme qaıtyp kelsem, meniń ornyma basqa komandır taǵaıyndap, maǵan «qatardaǵy soldat retinde, soǵysasyń» dedi. Buıryqtyń aty buıryq. Kónbeske laj joq. Keıin estisem, batalon komandıriniń orynbasary men Qystaýbaevqa áskerı sot bolyp, orynbasardy atý jazasyna kesip, Qystaýbaevqa «aıybyńdy qanyńmen alǵy shepte jýasyń», degen úkim shyǵarypty. Joǵarydan olarǵa «О́l, biraq bir adym da sheginbe» degen buıryq berilgen eken. Orynbasardyń taǵdyry qalaı sheshilgenin bilmeımin. Al, Qystaýbaev bizdiń qatarymyzǵa kelip qosyldy.
Volchansk degen jerde qarsy shabýylǵa shyqtyq. 1942 jyldyń 8 qańtary edi. Soǵys sondaı qatty boldy. Áıteýir belgilengen mejeni aldyq. Volchansk jaý qolynan azat etildi, biraq bul tym qymbatqa tústi. Búkil polktan 13-aq adam sapta qalyppyz. Polk keshke qaraı tyldan kelgendermen tolyqty. Meni shtabqa shaqyrtty. Kelsem, menimen birge aǵa serjant Karımov degen túrkimen jigiti de shaqyrylǵan eken. Ekeýmiz birge kirdik. Shtab bastyǵy jaǵdaıdy surap aldy da:
- Búgin qosymsha adam aldyq – dedi maǵan qarap. – Bári seniń jerlesteriń – Qazaqstannan. Kóbi orys tilin bilmeıdi. Solarǵa sen komandır bolasyń.
- Qansha adam?
- Úsh júz.
- Men munsha adamǵa basshylyq jasaǵan emespin. Alyp kete almaspyn, – dedim.
Sodan ary-beri aqyldasa kele Karımov – komandır, men – kómekshisi bolyp olardy urystan alystaý jerge aparyp úıretýge kelistik. Jerlesterimniń jatqan jerine kelsem, eshqaısysyna áskerı kıim berilmegen, oq-dáriniń ıisin ıiskemegen, aldy qyryqtyń ústine shyǵyp qalǵan, arty jap-jas bozbala. Bári de Oral oblysynyń Jympıty aýdanynan eken. Erteńine kıim úlestirip, jattyǵýǵa kirisip kettik. Qaraımyn, bárinde ýys-ýys aqsha.
– Oý, bul aqshany ne isteısińder?
– Qaıdam, – dedi egdeleý bireýi. – Aǵaıyn-týys, jekjattar bere beripti. Bir keregi bolar dep biz ala berippiz.
– Bul jerde aqshanyń túkke qajeti joq. Sizder úılerińizdiń adresin maǵan jazyp berińizder. Poshta arqyly keıin salyp jiberemin, – dedim. Olar kelisip, aqshany jınap, adresterin jazyp berdi.
Oraldyqtardy bir aı daıyndyqtan ótkizip, bárin bólimderge taratqan soń bólimsheme oraldym. Arada biraz kún ótkende bireý kelip: «Seni jerlesteriń izdep júr» dedi. Izdep bardym. Barsam, bári bir jerde jınalyp otyr eken. Ishinen egde tartqan bir kisi:
– «Aqshamyzdy jıyp berip, qandaı qýǵa tap boldyq» dep, kúdiktengenimizdi jasyrmaımyz. Bárimiz de úıimizden hat aldyq, aqsha qoldaryna tıipti. Azamat ekensiń. Biz saǵan osy kóptiń atynan rahmetimizdi aıtyp, bata bereıik dep shaqyryp edik, endi baýyrym qolyńdy jaı,– dep bata berdi. Qanshama qyrǵyndy kórdim, qanshama azapty bastan ótkerdim. Týǵan jerge oralamyn dep oılaǵan emes edim. Meni sol tozaqtan alyp shyqqan álgi bata shyǵar dep te oılaımyn keıde, – dep, Mekeń bir sát únsiz qaldy.
– Batalon bir shaǵyn seloda turyp, kóktemge qaraı qarsy shabýylǵa daıyndala bastady. Kúnde barlaýshylar arǵy betke ótip, til alyp keledi. Bir kúni meni de barlaýshylarǵa qosty. Shaǵyn toppen nemisterdiń tylyna ótip, úsh kún degende qaıttyq. Bir basshy, bir karta syzýshy, qalǵanymyz olardy qorǵaýshylarmyz. Sol úsh kún ishinde shaǵyn toptyń jartysy kelip, jartysy sol jaqta qaza tapty. Qanshama saq júrsek te, nemistermen betpe-bet kelip qala berdik. Sheginip, qashyp ketemiz. Sol kezde bir-eki adamymyz oqqa ushyp qala berdi. Kelgen soń qarasam, bas kıimim men eki jeńim shurq tesik. Joldastarym kórip, jaǵalaryn ustady:
– Oıpyrmaı, seniń oq qaǵaryń bar eken, – dedi.
1942 jyldyń naýryzynda qarsy shabýylǵa shyqtyq. Urys on eki kúnge sozyldy. Alma-kezek jeńip, eki jaqtan da adam qany sýsha aqty. Bir kúni batalon soldattary túnde demalýǵa kelsek, aramyzda Qystaýbaev joq. Bir orys jigiti «E, ol nemisterge ótip ketken ǵoı» dedi. «Qanyna tartpaǵannyń qary synsyn» demeı me, sol aıtqandaı, bul sózge namysym keldi. Satqyn deýge qımadym. Biraq, aıtýǵa dármen joq, dálelim joq. Kim biledi, qapalyqpen jaý jaqqa ótip ketýi de múmkin-aý. Erteńine orman ishinde bir aǵashtyń túbinen Qystaýbaevty taýyp aldyq. Segiz jerinen jaralanypty. Bas pen keýde saý. Soǵan qaraǵanda jarasyn tańýǵa shamasy kelmeı, qansyrap ólgen. Sol jerde túnde kúdik keltirgen orys jigiti de bar edi. 
– Biz kim úshin soǵysyp júrmiz, orys jeri úshin soǵysyp júrmiz, – dedim ol jigittiń betine qarap. Mundaı sóz úshin ol kezde «Ultshyl» dep atyp jiberýge de bolatyn. Biraq eshqaısysy eshteńe degen joq. Bári únsiz. Aıtylǵan sóz aıtylǵan jerde qaldy. 
Qarsy shabýyl sátsiz aıaqtalyp, bir batalon soldattan 19-aq adam qalyp, bizdi tolyqtyrý úshin demalysqa tylǵa shyǵardy. Biraz ýaqyt demalyp, qatarymyzdy tolyqtyrǵan soń Kýrskige alyp keldi. Bul jerde nemisterge toıtarys berý úshin eki lınııa bolyp soǵysqa daıyndaldyq. Men ekinshi lınııada boldym. Mamyr aıynda osy jerde nemistermen taǵy da betpe-bet keldik. Urystyń qatty bolǵany sonshalyq, uıymdasqan túrde sheginýge de mursha bolmady. Ásker beı-bereket bas saýǵalap, bet-betimen qashty. Bir qarasam, orman ishinde bir ózim ǵana qalyppyn. Esimdi jıyp, demimdi alǵan soń tas jolǵa jaqyndasam, nemistiń motosıklderi men mashınalary qara qońyzsha qaptap, Shyǵysqa qaraı aǵylyp jatyr. Nemisterdiń tylynda qalǵanymdy bildim de, orman ishimen Shyǵysqa qaraı júre berdim. Alǵashqy úsh kúnde eshkim kezdespedi. Azǵana tamaǵym taýsyldy. Úshinshi kúni bir ózbek jigiti kezdesti. Sýmkasyna toltyryp nan salyp alǵan eken. Sonyń nanynan jep, seriktesip, Shyǵysqa qaraı júre berdik. Bir aptada ózimiz sııaqtylar qosylyp, uzyn-sanymyz jıyrmaǵa jetti. Bir aıdaı orman ishin kezýmen boldyq. Ol kezde ormanda partızandar baryn estigen emespiz. Selolarǵa jaqyndasaq, nemister toly, jolaı almaımyz. Ashyǵa bastadyq, qoldaǵy bardy qansha únemdesek te bolmady. Múldem bóten jer, eshkimdi tanymaımyz. Bir-eki ret seloǵa kirip, tamaq alǵan boldyq. О́zi ash otyrǵandar bizge ne bere qoısyn? Áıteýir ólmes tamaq jegen bolamyz. Oq-dári de joqtyń qasy. Kóbisi oqsyz qarýlaryn aýyrsynyp, tastap ketken. Bylaısha aıtqanda, qaıda barsań da, Qorqyttyń kóri... Ormanǵa kirseń – ashtan ólesiń, syrtqa shyqsań – nemis atady. Ormannyń syryn biler jergilikti adam bolsaq, shóptiń tamyryn sorsaq ta, kún kórer me edik, bárimiz de mundaı jerde óspegen bolyp shyqtyq. Maıdan shebine jetýden kúder úzgenbiz. Onyń ústine nemistiń ótip jatqan tehnıkasy jan shoshytady. Nemister bar kúshin Stalıngrad maıdanyna tókken sııaqty. Tas jolda kúndiz-túni aǵylǵan mashına. 
Basyńdy aýyrtyp ne qylaıyn, shyraǵym, atam qazaq «Dúnıede úsh arsyz bar» deýshi edi. «Uıqy – arsyz, kúlki – arsyz, qý qulqyn – arsyz». Sol aıtqandaı, qý qulqyn degen arsyz bizdi ormannan tas jolǵa aıdap shyqty. Bul kezde júrýge de shamamyz kelmeı qalǵan bolatyn. Sonadaıdan baıqaǵan bir jeńil mashına toqtap, ishinen úsh-tórt ofıser shyqty. Olar qaýiptenip, dereý qarýlaryn ońtaılaı bastady. Táýekel, áıteýir, bir ólim. Atsa, atyp tastar, ajal jetpese, ony kórermiz. Qarsy júre berdik. Olar da qaýip joǵyn bildi me, tasadan shyǵyp, ishinen orys tilin biletin bireýi: 
– Qarýlaryńdy tastańdar, – dedi.
Onsyzda áreń kele jatqandar qarýlaryn tastaı salyp, tas jolǵa shyqtyq. Olar bizdi bir seloǵa deıin alyp keldi de, sol jerden qarýly kúzet berip, Harkovke qaraı jaıaý aıdady. Sóıtip nemiske pende bolyp, tutqynǵa tústik. Bul 1942 jyldyń maýsym aıy edi. Osy qarǵys atqan kúni bul tirligim úshin áli alda talaı azapty kúnderdi bastan ótkererimdi sol sátte bilgenim joq.

* * *
Harkovke kelsek biz sııaqty tutqynǵa túskender kóp eken. Solarǵa bizdi de qosty. Jazdyń kúni ashyq alańda jatyrmyz. Aldyna temir tor júrgizip tastaǵan. Túrmeniń ishi qapyryq. Sondyqtan – syıǵanymyzsha ashyq alańda jatyrmyz. Táýligine beretini bir kúrishke kúıgen bıdaı. Beti-qoldy jýý degen atymen joq. Bir úzim nan kórmeımiz. Ystyq tamaqty umytqanbyz. Jaǵdaıymyz óte aýyr. Tutqyndardyń bıttep ketkeni sonshalyqty, qoınyna qolyn tyǵyp jiberip, ýystap alady. Adam degen mundaı ıtjandy bola ma? Buǵan da shydadyq. Tutqyndardy ústi-ústine tógip jatyr. Bir jaǵynan kúnde bes qatarǵa turǵyzyp qoıyp, sanap áketip jatyr. Sirá, jumysqa aparatyn bolý kerek. Biraq ketkender qaıtyp kelmeıdi. Tańerteń sapqa tur dese, birin-biri ıtermelep, qalaıda tizimge iligýge tyrysqan jurt. Myna tozaqtan góri jaǵdaıymyz jaqsy bolar deıdi ǵoı. Ázirge men ilige almaı jatyrmyn. Kúz bolyp, kún sýytqan soń túrmeniń ishine kóshkenbiz. Túrmeniń aýzy, murny tola tutqyn. Ter men bıt, ystyqtan tunshyǵyp ólip keterdeısiń. О́lmegen soń buǵan da shydaıdy eken adam. Kúnde adamdar kelip jatyr. El jaqtan bireý-mireý kezdesip qala ma dep, kúnde suraý salamyn.
Bir kúni bir eshalon tutqyndy ákelip qasymyzdaǵy torǵa qamady. Torǵa jaqyndap kelip:
– Ońtústik Qazaqstan oblysy, Georgıev aýdanynan kim bar? – dep aıqaıladym.
– Men, – dep bir jigit jaqyndap keldi de: – Oıbaı, Meıirbeksiń be?-dedi. Tanymaı qaldym. Sóıtsem Keńesaryq aýylyndaǵy mektepte birge oqyǵan Amankeldi degen jigit eken. Kórgen azaptan adam tanymastaı bolyp ketipti. Keńesaryqta Qobal degen kisiniń jıeni edi. О́zi Qyzylásker aýylynyń jigiti.
- Taǵy kim bar?- dedim.
- Qazir, - dep, júgirip ketip biraz adamdardy ertip keldi. Georgıev aýdanynan 18 jigit eken. Ishterinde Qaratóbeden Sarybaev Qamytbek, Mádenıden Baımahan, Qońyrbórikten Tastemir, Nııazbek aýylynan Sabyr, odan basqa Ańqan, Myltyqbaı, Tastan degen jigitter bar. Túnde tordyń astyn kóterip jiberip, bári men jaqqa ótip aldy.
Jeltoqsan aıynda bizdi Poltavaǵa aýystyrdy. Bul jerde Nıkolaı patsha saldyrǵan eski túrme bar eken. Soǵan ákelip qamady. Kıimderimizdi býlap, ózimizdi monshaǵa túsirdi. Biraz kún ótken soń bóle bastady. О́ńkeı musylmandardy bólektep, Poltava oblysyndaǵy Mırgord degen qalaǵa ákeldi. Bul jerde bizge burynǵydan durys qarady. Kúnine bir mezgil ystyq tamaq beredi, 600 gramm qara nan úlestiredi. Tamaǵy tuzsyz, maısyz. Sebebi ashtyqtan ábden álsiregen adam tuzdy, maıly tamaqty kótere almaı, ólip ketedi eken. Jaǵdaıymyz birshama durystaldy. Bul jerde bir aı turdyq.
Bir kúni nemister:
– Kim at baǵa alady? – dep surady.
– Men, men, – degen daýystar ár jerden estildi. Erteńine 20 adam Kıev qalasyna kelip, ár adam eki attan alyp qaıttyq. Onyń ishinde men de eki atqa ıe boldym. Mindetim – eki atqa kútim jasaý. Sýaryp, shomyldyryp, shóbin, jemin salyp, tańerteńnen keshke deıin tynym tappaımyz. Jumys bolsa, arbaǵa jegip, júk tasytady. Ondaıda qasyńa qarýly kúzet qosady. Tutqyndardyń ishinde tórt qazaq jigiti ofıser bolǵan eken. Solar bir kúni túnde bárimizdiń basymyzdy qosyp: «Bizdi Germanııaǵa áketedi eken» degen sybys bar. Ol jaqqa ketsek, elge jetýge qıyn bolady. Jaqyn mańda partızandar bar eken. Bir túnde qashyp, solarǵa qosylaıyq» dedi. Bárimiz durys dep, qashatyn kúndi belgiledik. Eki kúnnen keıin bastap júrgen tórt jigitti ustap áketti de, qalǵanymyzǵa kúsheıtilgen kúzet qoıyldy. Aramyzda satqyn bar ekenin bildik. Biraq ol kim? Jumbaq kúıinde qaldy. Kóp keshiktirmeı, eshalonǵa tıep Germanııaǵa jóneltti. Elge qaıtsaq degen úmit birjolata úzilgendeı. Bizben birge attarymyz da ketti.
1943 jyldyń qańtar aıynda nemistiń Noıhamer degen qalasynan bir-aq shyqtyq. Bul belgili qaıratker Mustafa Shoqaı uıymdastyrǵan Túrkistan legıony eken. Ony keıinnen bildim. Munda da meniń mindetim – eki atty baǵý. Jumys bolsa, toptalyp shyǵyp, kúzetpen baryp kelemiz, bolmasa túrmeniń aınalasynda atymyzdy baǵyp, shóbin salyp, sýaryp júrgenimiz. Ondaı kúnder sırek. Kúnde jumys tabylady. Maǵan berilgen eki attyń biri – janyna bóten jylqy baılatpaıdy. Sondyqtan basqalardan bólek baılap qoıamyn. Este taǵy qalǵany, birde bir eshalon tutqyn ákeldi. Ishinde aýyldan Maqan Andasov bar eken. Alǵashqy aman-saýlyqtan keıingi suraǵany: «Jeıtin neń bar?» boldy. Qaltamda nanym bar edi, sony berdim. Maqannyń áli kózi tiri, kezdeskende:
– Sol kezde bergen nanyń ómiri esimnen shyqpaıdy, – dep otyrady. «Ashtyqta jegen quıqanyń dámi aýyzdan ketpes» degen osy da.
Biz bul jerde 1943 jyldyń aqpanynan tamyz aıyna deıin boldyq. Tamyz aıynda bizdi Italııaǵa jóneltti. Ýdına degen shaǵyn qalasyna alyp keldi. Eki atym da ózimmen birge. Bul jerde ózimizdi erkindeý sezindik. Maqan Germanııada qalyp qoıdy. Maǵan berilgen attardyń minezi jaman ekenin aıtqanmyn. Sondyqtan bólek, basqa aýlaǵa baılaıtynmyn. Erteńine attardy qarap, shóbin salyp qoıaıyn desem, úı aldynda eki-úsh áıel tur eken. Maǵan qarap ıtalııan tilinde: 
– Imperero ıtalıano, – dedi.
Men «Italııanyń basshysyn bilesiń be?» dep surap tur eken dep, «Iá» dedim.
Olar shurqyrasyp birdeńelerdi aıtyp ketti de, bir kezde «tura tur» degendeı belgi berip, bireýi jas jigitti ertip keldi.
– Dobroe ýtro! – dedi ol orysshalap. Sálemdeskennen keıin «Myna áıelder ne deıdi?» dedi.
– «Italııanyń basshysyn bilesiń be?» dep surady.
Ol kúldi de:
– Joq, olar «ıtalııan tilin úırengiń kele me?» dep surap jatyr.
Endi men kúldim.
– Shynynda úırengiń kele me?
– Iá...
Sonymen bul jigitpen tanystyǵym bastaldy. Aty-jóni – Bernardo Avgýsto. Segiz jyl Iýgoslavııada turǵan eken. Sol jerde orys tilin úırengen. Nemistermen bir sapta turyp soǵysypty. Keıinnen bulardy qamaýǵa alý qaýpi tóngen soń, týǵan eline qashyp kelgen. Germanııa men Italııanyń bir odaqta ekenin bilemin. Italııada da kommýnıstik partııa jumys istep tur, olar soǵysqa qarsy úgit júrgizip, partızan otrıadtaryn uıymdastyrady. Solardyń biri Mýssolınıdi urlap ketedi. Sodan keıin Gıtler Italııa soldattaryna senbeı, kúdiktilerdi qamaýǵa ala bastaıdy. Basyna qaýip tóngen Bernardo eline qashyp kelipti. 
Meniń at baılap júrgen úıim, onyń aǵasy Idona Avgýstonyń úıi bolyp shyqty. Keıin bul jigitpen de tanysyp aldym. Italııa kommýnıstik partııasynyń múshesi eken. Bernardo meni aǵasynyń úıine ertip kirdi de, qolyma qaǵaz berip, kózge kórinip turǵan zattardyń orysshasyn, tusyna ıtalııansha atalýyn jazdyrdy da, kádimgi sózdik jasatty. Biz mektepte latyn árpimen oqyǵanbyz. Onyń da paıdasy tıdi. Meniń jazǵanymdy ol, onyń jazǵanyn men oqı alamyn. Sodan úırene kele, bir aı shamasynda ájepteýir áńgimelesetin dárejege jettim. Nemis tilinen nan surap jerligim ǵana bar edi. Italııan tili ońaı soǵyp, tez úırenip kettim. Tańerteń «Bon jarno» (qaıyrly tań) dep kezdesemiz de, keshke «Bono sele» (qaıyrly kesh) dep qoshtasamyz. Múmkin úırenip ketýime oqytqan adamnyń áseri de bolar.
Bul jerde toptanyp baratyn jumys bolsa, bir-eki adam kúzet beredi de, al jalǵyz-jarym jumsaı qalsa, keı-kezde kúzet te bermeıdi. Alys jerden qashyp kete almaıdy dep oılasa kerek. Germanııadaǵyǵa qaraǵanda erkindeýmiz. Túnde túgeldep qamaıdy, kúndiz kóbinshe aıdaýsyz júremiz. Týǵan elge degen saǵynyshta shek joq. Qashyp ketýge de bolady. Biraq, joldyń uzaqtyǵy aıaqqa tusaý. Jetýiń eki talaı. Qansha oılasaqta, qashýǵa táýekel ete almaımyz.
Birde jolda kele jatyp arbanyń jetek aǵashyndaǵy shynjyrdyń shyǵyp ketpesi bar ma?. Kólikterdiń basyn tarttym. Arba attardyń tirsegine soǵylyp, olar úrkip, bas bermesten quıyndatyp shaba jóneldi. Endi ne istedim? Attyń basyn tartsam, arba taǵy tirsekke soǵyldy. Qala shetine kire bere ózimdi-ózim arbadan tastadym. Biraq, alysqa sekire almappyn. Arbanyń artqy dóńgelegine keptelip qaldym. Dóńgelek basyp ótpeı, biraz jerge súırese kerek. Attar janyna mal baılatpaıtyny bolmasa, bylaısha jýas edi. Tirsekke soqpaǵan soń attar da turyp qaldy. Adamdar dárigerge alyp bardy. Áıteýir synǵannan aman eken. Sydyrǵan, jyrǵan jerlerime dári jaǵyp, tańyp berdi de bir apta jumystan bosatty. Kúndiz qaıda júrsem de erkimde. Túnde mindetti túrde kelip jatýym kerek.
Osy demalysta Idona meni taýǵa shaqyrdy. «Keshki túgendeýge deıin úlgeremiz» dep úgittedi. Men kelisip, erteńine ertelep taýǵa kettik. Úlken sáskede taýdyń tóbesine shyqsaq, arǵy jaǵy qalyń orman, ormannyń arǵy jaǵy taǵy taý. Sol jerge kelgende, Idona maǵan:
– Ázirge jaǵdaılaryń jaman emes. Biraq estýimizshe, nemister sheginip sovetter ilgerlep kele jatqan sekildi. Eger tyqyr shyndap taıansa, nemister senderdiń mańdaılaryńnan sıpaı qoımaıdy. Sondaı kún týsa Meıirbek, sonaý taýdy kórdiń be? Sol taýdyń baýyrynda partızandar bar. Sol jaqqa qashyp qutylýǵa bolady. Osyny esińe saqta. Men seni ádeıi alyp shyqtym. Joldy jaqsylap kórip al, – dedi.
1943 jyldyń jeltoqsan aıynda bizdi Badalıa degen qalaǵa aýystyrdy. Eki qalanyń arasy jap-jaqyn. Bernardo da, Idona da kelip turdy. Ekeýi de bárimizben jaqsy dos bolyp ketti. Birde semeılik Myńbaı degen jigit:
– Partızandarǵa qashaıyq, áreketsiz otyra beremiz be? Múmkin elge qaıtýdyń sáti túser, – dedi. Bul 1944 jyldyń aqpany bolatyn. Lagerde bar-joǵy 70 musylman balasymyz. Bárimiz aqyldasyp, qashatyn kúndi belgiledik. Sol kúni kimniń aıtyp qoıǵanyn qaıdam, bárimizdi túgel jumysqa shyǵardy. Buryn da mundaı jaǵdaı bolatyn. Biraq ary ketse úsh-tórt kúzetshi beretin edi, bul joly kúsheıtilgen kúzet qoıyldy. 20-dan astam arbaǵa júk artyp, jolǵa shyqtyq. Myńbaı kúńkildep: «Báribir qashyp ketemin» dep júr. Italııa taýly jer. Taý arasymen kelemiz. Kúzet kúshti. Bir kezde aldyńǵy jaqtan shý shyǵyp, arbalar toqtap qaldy. Ne bolǵanyn bilmekke kúzetshiler alǵa ketti. Sóıtsek Myńbaıdyń arbasy joldan shyǵyp ketip, aýdarylyp qalypty. Bárimiz jabylyp, arbany turǵyzyp, júkti artyp bolyp qarasaq, 20 shaqty tutqyn joq. Jańaǵy alasapyran kezde olar aǵash arasyna tyǵylyp úlgerse kerek. Olardy izdeýge adamy az nemister uzap shyǵa almady. Qalǵandarymyz ilgeri tartyp kettik. 
Mejeli jerge jetkende bárimizdi bir saraıǵa qamap, kúzet qoıdy. Túnde oılastyq. «Erteń keri qaıtamyz. Nemister endi bizdi keshirmeıdi. 20 adamnan keıin bizdi qysa túsetini sózsiz. Sondyqtan búgin túnnen qalmaı qashý kerek». Osy oıymyz durys destik te, nemisterdiń mas bolýyn kúttik. Italııada ne kóp, júzim kóp. Bireýinen sý surasań, sý ornyna sharap usynady. Úı saıyn bóshke-bóshke sharap ashytady. Nemister de úı-jaıynan bezip, qaı jetiskennen júr deısiń. Qoldary qalt etse ishkilikke basady. Uıyqtaǵan bolyp, jym-jyrt jatyrmyz. Tún jarymynda kúzet aýysty. Kelgender qyzý mas. Saraıdyń sańylaýynan kórip turmyz. Eki kúzetshi taǵy da biraz siltep alyp, uıqyǵa ketti. Tańǵa deıin endi eshkim kelmeıdi. Esikti buzyp shyqtyq ta, taýǵa qaraı tartyp kettik. Joldy jobalap biletin men alǵa tústim. О́zgeler meniń sońymda, bir adam da qalǵan joq. Sonymen tań ata taýdyń tóbesine shyqtyq. Qalyń orman, ormannyń arǵy jaǵynan, taý betkeıinde bir selo qaraýytady. Odan ári taǵy taý. 
Sol jerde demalyp, eki adam ilgeri baryp qaıtpaq boldyq. Qasyma serik alyp orman shetine ilige bergenimizde aǵash arasynan: «Stoı, kto ıdet? Rýkı vverh» dep oryssha sóılep, eki adam shyǵa keldi. Qoldarynda avtomat. Tilge kelip partızandardy izdep júrgenimizdi aıttyq. Bireýimiz baryp, qalǵan joldastarymyzdy shaqyryp keldik. Bárimizdi selonyń ortasyndaǵy shirkeýge ákelip, komandırin shaqyrdy. Olar jaǵdaıymyzdy surap bilgen soń:
– Endi eshnárseden qaýiptenbeı, demala berińder, – dep tamaqtandyrdy. Parızandar kúni boıy dem alady. Túnde top-top bolyp joryqqa shyǵady. Aralarynda 200-deı orystar da bar eken. Olar da biz qusap kelgender. Eldiń jaǵdaıyn solardan bildik. «Nemisterdiń kúni jaqyn, jaqynda soǵys bitedi, sonan keıin elderińe qaıtasyńdar» dep qýantyp qoıady. Eki kúnnen keıin adasyp-adasyp Myńbaılar bizge qosyldy. 
Tapsyrmaǵa biz de suranamyz. Biraq bizdi kóp jumsamaıdy. Jumsasa da qaqtyǵysy joq jerge jumsaıdy.
– Bularyń qalaı? Biz soǵysýǵa keldik qoı, – deımiz.
– Sender az soǵysqan joqsyńdar, endi demalyńdar, – deıdi olar. 
Sonymen 70 adam túgeldeı partızan otrıadynda 1944 jyldyń aqpanynan qyrkúıegine deıin boldyq. Qyrkúıekte lagerge úsh amerıkandyq keldi. Bárimizdi jınap, jınalys ótkizdi. Tórge tórt memlekettiń jalaýyn ilip qoıdy. Olar: Amerıka, Anglııa, Italııa, Sovet odaǵynyń jalaýlary edi.
– Soǵys bitti, endi elderińe qaıtasyńdar, – dep bir kún keshke deıin toılatty. Úlken toı boldy. Sóıtsek amerıkandyqtar Italııadan nemisterdi qýyp shyqqan eken.
Erteńine etekke túsip, mashınaǵa mingizip, Rım qalasyna alyp keldi. Munda birneshe kún bolyp, jan-jaqtan tutqynǵa túsken sovet adamdaryn jınap, bárimizdi Neapol qalasyna jetkizdi. Sol jerden parohodqa mingizip, Sýes kanaly arqyly bir portqa túsirdi. Taǵy da mashınaǵa mingizip, 80 shaqyrym júrip, bir seloǵa keldik. Bul Egıpet jeri eken. Munda eki aı turdyq. Jan-jaqtan sovet tutqyndaryn jıdy. Eki aıda 7000 adam bolyppyz. Eski kıimderimizdi tastatyp, amerıkandyqtar ózderiniń jańa áskerı formasyn berdi.
Qarashanyń birinshi juldyzynda qaıtadan parohodqa mingizip, Persııa shyǵanaǵy arqyly Iran jerine ákeldi. Porttan túsirgen soń poıyzǵa otyryp, Tegeranǵa keldik. Bul jerde bizdi sovet adamdary qarsy aldy. Jınalys ótkizip, aman-saý oralýymyzben quttyqtady. Tegeranda úsh-tórt kúndeı bolyp, taǵy da parohodpen Bakýge jettik. 
Bul jerde bizdi qarýly kúzetpen qarsy aldy. Túnde Bakýge jaqyndap, zákir tastap, toqtap turdyq. Erteńine kúndiz ákelip túsirdi. Sóıtsek túnde túsirýge qashyp ketedi dep qoryqsa kerek. Qarýly kúzet sapqa turǵyzyp, vokzalǵa aıdap keldi de, eshalonǵa mingizdi. Eshqaıda shyǵarmaıdy. Soldattardyń qabaqtary qatý. Vagonda otyryp, úıge amandyǵymdy bildirip hat jazǵan edim, endi sony poshtaǵa sala almaı qor boldym. Bolmaǵan soń poıyz endi qozǵala bergende jerge laqtyryp tastap edim, sol hatym úıge kelipti. Sonaý 1942 jyly meni óldi degen qara qaǵaz kelgen eken. Sheshem baıǵus álgi hatty árkimge kórsetip «osy ras pa?» dep suraı beripti. Sonda Shárip degen dosym:
- Týra óz qoly, Meıirbek tiri eken, – dep, sheshemdi qýantypty.
Jol boıy NKVD jumys istep, bárimizdi tergeýge aldy. Keıbireýlerdi bólip áketip jatty. Sóıtip 1945 jyly qańtar aıynda Kemerova oblysynan bir-aq shyqtyq. 
Amerıkandyqtardyń «soǵys bitti» degen jaı ǵana sóz eken. Soǵys áli bitpepti. Er-azamattyń bári maıdanda. Ornyn jas balalar men áıelder basqan. Bizdi ákele sala shahtaǵa túsirdi. О́ńkeı áıelder jumys isteıdi eken. Kómir qazdyq. Bul jerde qıynshylyq óz aldyna bir tóbe. Bir jaqsysy sońymyzda qarýly kúzet joq. Aı saıyn jalaqy beredi. Tórt adam páter jaldap turdyq. 
1946 jyldyń qańtar aıynda maǵan demalys berdi. Biraq osy jerden eshqaıda shyǵýǵa bolmaıtynyn, elge qaıtýǵa ruqsat joqtyǵyn táptishtep aıtty. Eldi saǵynǵan meniń bir mınýt ta turǵym joq. Jigitter azǵyra bastady: «Qarajat jınap beremiz. Bir kúnde bolsa da eldi kórip kel» dep. Qashqaly turǵan kıikke «táıt» degen soń «ne joryq» degendeı, ózimde zorǵa júrgenmin. Kelise kettim. Sonymen menimen birge demalysqa shyqqan aqtóbelik jigit ekeýmiz aýylymyzǵa tartyp kettik. Joldastarymyz:
– Soǵys bolsa toqtady. Múmkindik bolyp, amalyn tapsań, bul jaqqa qaıtyp kelme, – dep shyǵaryp saldy.
Poıyzda áskerı bıletimdi urlap ketti. Onymen birge aqsha da joǵaldy. Aqshanyń kóbi qapshyqta edi, oǵan da shúkirshilik ettim. Bireý dokýmentterimdi tekserip qala ma dep zárem joq. Qaltamda demalysta degen qaǵazym qalyp qoıypty. Áıteýir, ol da bir medet. Sonda da tyǵylyp júrip, ıtshilep Shymkentke jettim-aý. Poıyzdan túsken boıda Leńgirge qaraı jaıaý tartyp kettim. Keshke qaraı Naýryzbaı degen naǵashymnyń úıine kelsem, Begaly degen aǵamyz sol úıde qonaqtap jatyr eken. Ekeýmiz jylap kórisip, sol kisiden eldiń amandyǵyn suradym. Erteńine Begaly aǵamnyń sary bıesine mingesip, aýylǵa jettim.
Úsh jyl áskerı boryshymdy ótep kelemin dep edim, mine bes jyl degende nebir azapty kúnderdi bastan ótkerip, týǵan jerge taban tiredim.
Aǵaıyn-týǵan, dostarmen kezdesip, bir jasap qaldym. Anam baıǵus bir malyn soıyp, aýyldastardy, týystardy shaqyryp, toı yrymyn jasady. El áli eńse kótermegen. Kóp úıdiń esigi jabylyp qalǵan. О́zimmen soǵysqa attanǵandardan tiri qalǵan jalǵyz men ekenmin. Soǵystan qaıtqandardyń kóbi jarymjan bolyp qalǵan. Biriniń qoly, biriniń aıaǵy joq. El áıteýir aldaǵy kúnnen úmitker, tyrbanyp eńbek etip jatyr. Qaıtatyn ýaqyt bolǵanyn da bilmeı qaldym. Endi keıin oralýym kerek. Úıge naǵashym Bazarbaı keldi. Onymen ońasha áńgimelesip:
– Naǵashy, meniń keıin qaıtqym joq, – dedim.
– «Ana jaqta boldyń» dep seni sottaǵan pa?
– Sottaǵan joq.
– Qashyp kelgen joqsyń ba?
Shynymdy aıttym.
– Men aýdannyń áskerı komıssarymen kelistim. Saǵan basqa áskerı bılet beretin boldy. Izdep jatsa, ony kórermiz, izdemese ony kórermiz. Áıteýir soǵys toqtady ǵoı. Arty keńshilik bolsyn. Qaıtpasań, qaıtpa. Endi ketseń anańdy kúıikten óltirip alarsyń, – dedi.
Qýanyp qaldym. Arada eki-úsh kún ótkende ertip baryp, áskerı bılet alyp berdi. Kóńilim ornyna túskendeı. Mynandaı zamanda qarap júrý, uıat. Jumysqa aralasý kerek. Endi qaıda baram dep júrgende Shárip dosym Keńesaryq mektebinde muǵalim edi. Sol «bizge kel» dep qolqa saldy. Súıtip 1946 jyldyń qyrkúıek aıynan bastap Keńesaryq mektebinde orys tilinen sabaq bere bastadym. Kelesi 1947 jyly meni aýdandyq oqý bólimi Molotov atyndaǵy mektepke aýystyryp, nemis tilinen sabaq beretin boldym. Sol jyly úılendim. 1948 jyly naýryz aıynda sabaqtan úıge kelsem, áıelim:
– Seni mılısııa izdep ketti. Erteń taǵy da keletin boldy, – dep jylap otyr. Keshtetip burynnan tanys mılısııa bastyǵynyń úıine bardym. Nege izdetkenin suraǵanymda:
– Shamasy osy jaqtan domalaq aryz túsken bolýy kerek. Kemerov oblystyq prokýratýrasynan izdeý qaǵaz kelgen. Soǵan seni shaqyrtyp jatyr, – dedi.
- Endi ne istedim?
- Tilimdi alsań biraz kún boıy boı tasalaı tur, basylyp keter, – dep keńes berdi. 
Sonymen úıge qaıttym. Oıym san-saqqa júgirdi. Ne isteımin? Tilin alyp, tasalana tursam ba eken? Basylyp ketse jaqsy, basylmasa qashtyń dep ústińe jamap jiberse, sorlap qalmaımyn ba? Táýekel ne de bolsa pesheneden kórermin. О́kimettiń quryǵy uzyn. Sovet jerinen shalǵaı ketpeseń, sońyńa tússe, báribir ustaıdy. Kóp bolsa shahtasyna aparyp qaıtyp salar dep oıladym da, erteńine mektepke barmaı, mılısıonerdi úıde kúttim.
Erteńine kesh bolyp qalǵanda úıge Ivanov degen ýchaskelik mılısııa keldi. «Men seni alyp ketýge keldim. Shymkentke aparyp tapsyrýym kerek, búgin kesh bolyp qaldy, erteń ertelep júremiz», – dedi ol.
– Jaraıdy, men de minetin kólik taýyp alaıyn, – dep, ekeýmiz kolhoz bastyǵyna keldik. Bastyq Áshim degen jigit edi, meni qamap qoıady dep oılamady ma, tez kelisip:
– Meniń minip júrgen atymmen baryp kel, – dedi. Erteńine ertelep meni tıisti jerine ótkizip, Ivanov minip kelgen atymdy jetelep jónine ketti. Meni túrmege qamady. Bul 1948 jyldyń 15-naýryzy edi. 
Al, endi NKVD-nyń tergeýi jóninde ne aıtaıyn. Ol týraly qazir kóp jazyp júr ǵoı. Úsh aı tergedi. Uryp soǵý, jala jabý, bári de boldy. Halyq jaýy da – men, Otanyn satqan opasyz da – men, nemistiń shpıony da – men. Áıteýir shyqpaǵan jan shyqpady. Maýsym aıynda Almatyǵa alyp ketti. Munda da sol tergeý, uryp soǵý, atamyn dep qorqytý. 1948 jyldyń 25-maýsymynda Túrkistan áskerı okrýginiń Almaty garnızonyndaǵy áskerı-sot RSFSR-diń qylmystyq ister kodeksiniń 58-shi babymen 25 jyl bas bostandyǵymnan aıyrýǵa, taǵy 5 jyl jer aýdarýǵa, bas-aıaǵy 30 jylǵa úkim shyǵardy. Sodan keıin etappen Shyǵysqa qaraı aıdady. Vladıvostokqa deıin poezben kelip, sol jerden parohodqa salyp Magadannan qarasha aıynda bir-aq shyqtym. Úıge hat jazyp, habarymdy berdim. Kele shahtaǵa túsip, kómir qazýǵa kiristik. Úıden hat aldym. Áıelim aman-esen bosanyp, qyz týypty. Jupar degen qyzym 1948 jyly qarasha aıynda ákesi joqta dúnıege kelgen, – dep, Mekeń bir sát oılanyp qaldy. 
– Shahtadaǵy jumystyń aýyrlyǵyn tilimen jetkizip bere almaımyn shyraǵym. Norma óte kóp, kóbine oryndaı almaımyz. Oryndamasań ash qursaq bolyp júrgeniń. Sol 1948 jyldyń qarashasynan kelesi jylǵy maýsymǵa deıin birde-bir tutqynǵa kórpe, matras bermedi. Bir baraktaǵy myń adam keshke qaraı súrine qulap, kıimsheń jata ketemiz. Kir, las, bıt, túrli aýrý, bári bar. Bir jylǵa tolmaıtyn ýaqyttyń ishinde baraktaǵy adamnyń tórt júzden astamy aýyr turmysty kótere almaı, ólip ketti.
Umytpasam, 1949 jyldyń qańtar aıy bolý kerek. Bir aptadaı tynbaı boran soqty. Magadan men shahta arasynda qatynas úzildi. Jeti kún nansyz qaldyq. Kúnine eki mezgil: tańerteń jáne keshke ǵana ystyq tamaq beredi. Onyń ózi syldyr sý. 12 saǵat 400 metr tereńdiktegi shahtada jumys isteımiz. Túste demalys joq. Tutqyndar temeki shegip alaıyq dep otyrady. Men temeki shekpesem de, jandaryna baryp qısaıyp jattym. Uıyqtap ketippin. Túsimde aýylda júr ekenmin. Qyrmannan árkimge eńbek kúnge dep bıdaı úlestirip jatyr eken. Maǵan da bir dorba bıdaı tıdi de, oıanyp kettim. Joldastarǵa túsimdi aıtyp, búgin «nan keledi eken» dedim. 
Aıtqanymdaı, keshke jumystan kelsek, árkimniń tósegine tıesili nanyn qoıyp ketipti. Lagerde bir jaqsy jeri, qoıǵan nárseńe eshkim tımeıdi. Urlyq-qarlyq, zorlyq, uryp-soǵý, tóbelesý atymen joq. Bári de bir ǵana 58-shi statıamen sottalǵan saıası tutqyndar.
Taǵy bir este qalǵany, kórkemónerpazdar úıirmesi konsert kórsetti. Ártisterdi bir qazaq jigit basqaryp kelipti. Baryp tanystym. Semeılik eken. Abaıdyń týysqany bolyp keledi. Qazaqtyń Paganıni atanǵan, Qazaqstannan tuńǵysh shyqqan kásipqoı skrıpkashy Aıtkesh Tolǵanbaev osy jigit eken. Ekeýmiz jaqsy joldas bolyp kettik. Keıinnen 1964 jyly aýylǵa Aıtkesh ózi izdep keldi. Sodan beri aramyz úzilgen emes.
1951 jylǵa deıin kómir qazdym. Sol jyly meni qurylysqa aýystyrdy. Munda da jumys jeńil bolǵan joq. Qyryq gradýstan astam aıazda da jumys toqtamaıdy. 1953 jyly tokarlyq jumysqa aýystym. Bir aı úırenýshi bolyp istedim. Bir kúni lager bastyǵy shaqyryp aldy. Jaǵdaıymdy, qaı jerden ekenimdi surady. Sóıtsem, Shymkentte biraz ýaqyt oblystyq áskerı komıssarıatta jumys istegen eken. 
– Ekeýmiz jerles bolyp shyqtyq. О́zińniń de kórmegeniń joq eken. Men saǵan bir jumys taýyp bereıin. Tegisteýshi (shlıfovshık) bolyp iste, úırenip ketesiń, qıyn emes, – dedi. Sonymen tegisteýshi bolyp jumys istedim. Tokar bir zatty jonyp beredi. Meniń mindetim – sony sony stanokqa salyp, jaltyratyp tegisteý. 
Bir barakta jeti qazaq jatamyz. Qolymyz qalt etse, áńgime soǵamyz. Men kóbinese soǵysta kórgenderimdi aıtamyn. Sonda ishimizde úlkenimiz óskemendik Ahmetjan degen aǵamyz: 
– Meıirbek-aý, osynyń bárin Moskvaǵa jaz. Saýatyń bar. Seni sózsiz bosatady. Bosatpasa neń ketti? Árekettene berseńshi, – deıdi. Men kónbeı júrdim. Bosatatynyna senbedim. Ahań aqyry qoımaı SSSR Joǵarǵy Soveti Prezıdıýmynyń tóraǵasy K.E. Voroshılovqa hat jazdyrdy.
1955 jyly qańtar aıynda «Tıisti oryndarǵa hatyńyzdy jiberdik» degen jaýap aldyq. Kún sanap júrmin, qandaı habar keler eken dep... Sol jyldyń 28 shildesinde «ótem merzimi jeti jylǵa qysqartylyp, lagerden bosatylsyn» degen qaǵaz kelgende sener-senbesimdi bilmeı qaldym. Qýanyshta shek joq. 
Lager bastyǵy shaqyryp alyp:
– Quttyqtaımyn, endi bir apta shyda, pasport berip, shyǵaryp salamyz, – dedi. Aıtqandaı, 4-tamyz kúni kelsem, men sııaqty bostandyqqa shyqqan on shaqty adamdy kezekpen qabyldap jatyr eken. Kezegimdi kúttim. Bári kirip shyqty. Meni shaqyrmaıdy. «Ne bop qaldy taǵy?» dep ishke kirsem, lager bastyǵy pasport endi toltyryp bitip jatyr eken. Pasport qolyma tıgen soń endi Magadanǵa baryp, eseptesip, aqsha alýym kerek boldy. Syrtqa shyqsam, almatylyq aqyn dosym Saıram Abdýllın kezdesip qaldy. Ol bir bólmeli páter jaldap turady eken, sonykine keldik. Erteńine ol maǵan: «Sen úkimettiń bergen aqshasyna úıińe jete almaısyń. Myna jerde Komsomolsk altyn keni bar. Sol jerde biraz qazaq jigitteri jumys isteıdi. Solarǵa baryp járdem suraıyn, – dedi. Barǵan soń Saıram jaǵdaıdy aıtyp edi, bári birdeı:
– Oıbaı, bizge de seniń jolyńdy bersin. Bárimizdi elmen aman-esen qaýyshýǵa jazsyn. Barymyzdy ortaǵa salamyz, – dep áp-sátte 2000 som jıyp berdi. Sol jerde eki jigit qolqa saldy. «Jolyńda aldymen bizdiń úıge soǵyp, aman-esendigimizdi bildire ket» dedi. Bireýi Kókshetaýdan, Kereı degen jigit. Ekinshisi Beısen Tanabaev, Jambyl oblysynan. Ekeýine de ýáde berdim. Magadanǵa kelsem, keńsedegiler: «Parohodtyń ketkenine eki kún boldy. Endi bir aıdan keıin keledi» dep otyr. Bir aı kútýge shydamym jeter emes. 
– Samoletpen ushsam qaıtedi, – dedim. 
– Eger bıletińdi ákep kórsetseń, esep-qısabyńdy tez berip jiberemiz.
Ushyp otyryp aerovokzalǵa keldim. Erteńine saǵat 10-ǵa 1200 somǵa bılet aldym da, keri qaraı júgirdim. Kelsem, keńsedegiler endi ketkeli jatyr eken. 
– Endi bul jigittiń esep-qısabyn jasap bermesek bolmas, – dep tez arada iske kiristi. Sóıtip Magadannan úıge deıin jol aqysy, tamaǵy dep 704 som aqsha berdi. Erteńine Magadannan Habarovskige deıin AN-24 samoletimen 8 saǵat ushtym. Habarovskiden «Vladıvostok-Moskva» poıyzyna otyrǵanda ǵana ózimdi jeńil sezingendeı boldym. Endi men jaltaqtaıtyn eshteńe joq. Aldymen dostaryma bergen ýádemdi oryndadym. Kereıdiń de, Beısenniń de úılerinde bolyp, olardyń amanatyn jetkizip, otbasylaryn qýantyp qaıttym. Úıge jetkenshe arada bir aı ýaqyt ótti. 
Osy saparym maǵan oń sapar bolǵandaı. Shynynda da osy kúnnen bastap taǵdyr maǵan oń kózimen qaraǵan sııaqty. «Meıirbek otyz jylǵa ketti» degende anam baıǵus kelinin shaqyryp alyp: «Otyz jylda kim bar, kim joq? Jas ómirińdi qor etpe. Baǵyń janyp, baqytyń ashylar, batamdy berdim. Endi kete ber» depti.
Sonda áıelim:
– Apa, balańyzdy qudaı aman-esen kelýge jazsyn. Ras, otyz jyl az ýaqyt emes, «jaman aıtpaı, jaqsy joq» degen, olaı-bulaı bolyp ketse, artynda qalǵan qyz da bolsa – jalǵyz tuıaqty jat etti demesin. Myna nemereńizdi baýyryńyzǵa basyp, alyp qalyńyz. Al, balańyz aman-esen elge keletin bolsa, qyzy kókelep aldynan shyqsyn, - dep Jupardy anama tastap ketipti.
Men kelgennen keıin soǵys tutqyndaryna amnıstııa jarııalanyp, ol jaqta qalǵandardyń tirileri elmen qaýyshty. Bul da bir jaqsylyq. Úılenip úı boldyq. Bala-shaǵa súıdik. Bul da qýanysh, buǵan da shúkirshilik. «Qartaıǵan kári boz jorǵa ashypty» degendeı, jasym elýge taıaǵanda ınstıtýt bitirip, dıplom alyp, kóp jyl kolhozdyń esep jumysyn basqardym. Endi mine, zeınetker atanyp «qarttyq ta bir bala» degendeı, oshaqtyń basynda Tolaı jeńgeńmen shaıǵa talasyp otyrysymyz mynaý, – dep Mekeń áńgimesin keńkildeı kúlip bitirdi.

 

Ábdirash DÁÝITOV

1995 jyl, mamyr aıy

Sońǵy jańalyqtar

Jitiqaraǵa jańa reanımobıl berildi

Aımaqtar • Búgin, 19:25

Pavlodarda ekobazar ashyldy

Aımaqtar • Búgin, 17:09

Almatyda keıbir kósheler jabylady. Nege?

Aımaqtar • Búgin, 15:50

Jol qurylysyna monıtorıng júrgizilýde

Aımaqtar • Búgin, 14:45

Uqsas jańalyqtar