Rýhanııat • 07 Sáýir, 2020

Kıdim kamzol

49 retkórsetildi

Sáken Seıfýllınniń ańyzǵa aınalǵan qupııasy mol ómiriniń sáýleli, eń nalaly sátteri óz shyǵarmalarynda, ózine árqıly jaǵdaıda rýhanı demeý, jan tynysy bolǵan halyqtyń án kúılerinde, jalpy adamzat mádenıetiniń injý-marjany derlik klassıkalyq mýzykalarda (mysaly, Sáken Annenkovtyń azap vagonynda ketip bara jatyp Shopen mazýrkalaryn eske alady) jatyr.

1918 jyly Aqmolada Sovdep qu­lady. Sáken bir top se­rikterimen tutqynǵa alynady. Túrmede ol jan tózgisiz azap shegedi. Sondaı kúızelisti kún­der­de artynan júz­de­sýge ákesi Seıfolla men týǵan inisi Májıt keledi. Ákesi men inisi Sáken­niń ábden isip-keýip, jara­qat­tan­ǵan aıanyshty keıpin kórip, sóz aıta almaı ebil-debil bolyp jylaı beredi. Sonda Sáken kózine jas almaı tunjyrap, aıaq-qoly kisendeýli bolsa da, ózin erkin ustap: «Áke, el jaǵdaıyn aıtyńyz… Úı ishi­­niń ahaýly qalaı? Jamalekeń (Sáken­niń anasynyń esimi – Jamal. Sáken osylaı atap ketken – I.J.) án salyp júr me? Jamalekeń aıtatyn «Kıdim kamzol» esimnen shyqpaı qoıdy…», deıdi.

Almatyda Sákenniń úlken áýle­tiniń jurnaǵy – Májıt aqsa­qaldyń úıi bar. Bul úıge Sáken­niń kó­zin kórgen zııaly kisiler, ke­she­gi dos-jarandar, Ǵabıt, Sábıt, Ǵabıden, Seıdil sekildi ataqty jazýshylar, eskilikti án­shi­­ler ár kez bas qosyp, áńgime-dúken quryp, Sákendi eske alysyp otyratyn edi. Ol otyrysta, sóz joq, Sákenniń ónerpaz ortasy, ánderi, halyqtyń án-kúıleri alýan-alýan syr bolyp shertiledi. Kelisti jıyndarda Jańaarqa topyraǵynyń ejelgi «Kıdim kamzol» ánin Májıt aq­sa­­qaldyń báıbishesi Ámına apa aıtar edi syzyltyp.

Bul án – Sákenge ana sútimen daryǵan án. Anasy Jamal Jańa­ar­qadaǵy Tyshambaı degen aıtýly kisiniń qyzy. О́zi uzyn boıly, qara tory, quralaı kóz sulý adam bolǵan. Sákenniń reńi, kelbeti anasyna tartqan. Al ákesi – Seı­fol­la ańshy, balýan … jigit dúri bolyp án shyrqap, dombyra tartyp júrip alǵan Jamaldy. Jamal el ishinde bolyp jatatyn toı-dýmanda, asta, shildehana men naýryz toıynda án salǵan, aıtysqan. Sáken anasynyń ádemi syrly áýezin eshteńege teńgermegen. Ol dáıim: «Meni aqyn etken Jamalekeń ǵoı», deıdi eken. Sáken anasynan Sapalaıdyń «Sáýlem-aıyn», Bir­jan saldyń «Láılim», «Aqbaıan», «Gúlderaıym» ánde­rin, qıssalardan «Kóruǵly», «Qyz Jibek», «Eńlik-Kebekti» tyńdap-tyńdap, bir kezde: «Al endi «Kıdim kamzol…» dep osy ánge esh qumary qanbaı qoı­ǵan. Ámına apa osy syrdy bylaı­sha ti­ril­tedi: «El enemizdi «Ánshi Ja­mal» dep atady. Ánshi dese, ánshi edi jaryqtyq. 1934 jyl­dyń qysynda qaıtys boldy, óz qolymyzdan jónelttik.

Ol kisi kıimdi ásem kıdi. Qap­syr­­masy jalt-jult etken uzyn, keń maqpal shapany bolatyn. Ne­me­­re­lerin eki qoltyǵyna bala­pan­­sha shúpi­r­letip, shapanynyń ete­gimen qym­tap otyryp:

Kıdim kamzol qaradan 

qıylmaǵan,

Jylqym jatyr japanda

 jıylmaǵan.

Qyzdan sorly jan bar ma,

táńir-aı degen,

О́z elinen topyraq

buıyrmaǵan-aı!

Aq túıeniń órkeshi olaq eken,

Az ǵana kún qyz baıqus qonaq

eken-aı!

Oń jaǵynda aǵanyń toı

toıladym,

Kórgen qyzyq jalǵannan

sol-aq eken-aı!

– dep balbyratatyn edi.

Negizi, Sáken aǵa ánshi, kúı­shi­lerge de tákappar kózben qa­ra­dy. Sol synshy qasıetine «tózgen» syralǵy ónerpazdary da kóp edi. Solardyń ishinde Qo­sym­jan ánshi men Ábiken kúıshini «meniń fılarmonııam» deıtin-di. Al jany súıgen baǵzy bir jan­­darǵa telefonmen «Kıdim kam­z­ol» ánin aıtyp otyrǵanyn talaı kórdim. Keıde jaı ǵana ózdi-ózimiz bolyp, otbasynda shú­ıir­­kelesip otyrǵanda Sáken aǵa: «Qane, Jamaleke, «Kıdim kam­zolyńyzdy»… – dep basyn ana­synyń tizesine súıep, júzi qońyr­qaı tartyp, ózgere qalyp, tereń oıǵa berilip, shyntaqtap qana únsiz jatar edi…».

Osy joldardyń avtory Má­jıt aqsaqal men Ámına áje­niń óz aýzynan «Kıdim kamzol» ánin úı­re­nip alyp, ony sol kez­de­gi jas ánshi Maıra Ilııa­so­va­ǵa úırettim. Keıin Májıt aqsaqal dúnıe saldy. 1990 jyly kókek aıynda «Sáken jáne mýzyka» degen eki bólimdi televızııalyq habar (avtory I.Jaqanov) túsirildi. Habarǵa Sákenniń óz áýleti, kezinde Sákendi kórgen, bilgen jaqyn aǵaıyndary, el kisileri qatysty. Áńgime barysynda Sáken súıgen ánderdiń biri retinde Ámına apa «Kıdim kamzoldy» jaılap ózi bastady, odan ony Maıra Ilııasova tutas aıtyp shyqty.

Adam ómiriniń bir alańsyz qyzyq kúnderin eske salyp, «Ýa, darıǵa, óttiń dáýren!..» degizetin tátti muńǵa tunǵan «Kıdim kamzol» áni áıel zatynyń tylsym qubylysty tebirenisine tańǵaldyrady. Án tek áıel únimen ǵana sezimge tıedi, áıel únimen ǵana kórikti.

 

Ilııa JAQANOV,

Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, kompozıtor, óner zertteýshisi

 

Sońǵy jańalyqtar

Jazýshylyqtan maqtanǵa deıin

Ádebıet • Búgin, 17:40

Qurdym (tórttaǵan)

Ádebıet • Búgin, 17:20

Talǵat Qalıev jańa qyzmetke taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 17:05

«Memorıal» servısiniń mańyzy zor

Aımaqtar • Búgin, 16:45

Sıfrlandyrý barysyn pysyqtady

Qazaqstan • Búgin, 16:29

Jańa formattaǵy jyr keshi

Rýhanııat • Búgin, 16:25

О́tken jyly 59,8 myń jup ajyrasqan

Qazaqstan • Búgin, 16:12

Túrkistandyq ustazdar marapattaldy

Aımaqtar • Búgin, 15:27

Týrızm salasy qalypqa kele bastady

Qoǵam • Búgin, 14:43

Tún tynyshtyǵyn buzatyndar kóp

Aımaqtar • Búgin, 14:28

Akademık Keńesbaı Musaev dúnıeden ótti

Rýhanııat • Búgin, 14:10

Qyrylmasaq, 40 mıllıon bolar edik

Qazaqstan • Búgin, 14:05

Júrekke salǵan jaralar óshpeıdi

Rýhanııat • Búgin, 12:58

Almatyda esirtki zerthanasy anyqtaldy

Aımaqtar • Búgin, 12:45

Uqsas jańalyqtar