Ekonomıka • 07 Sáýir, 2020

Azııanyń ahýaly qandaı bolmaq

228 retkórsetildi

Álem ekonomıkasy buǵan deıin de talaı ret resessııaǵa ushyrap, talaı ret daǵdarysty basynan keshirip keldi. Biraq, «bul án burynǵy ánnen ózgerek» dep Shákárimshe beınelep sóıler bolsaq, bul daǵdarystyń burynǵylardan ózgerek ekenin bilgenimiz abzal. 

Olaı deıtinimiz, buǵan deıingi óńirlik jáne aımaqtyq ekonomıkalyq daǵdarystar damyǵan elderdegi iri bankterden bastaý alyp, negizinen qarjy salasyndaǵy keleńsizdiktermen shektelgen bolsa, búgingi tańdaǵy koronavırýs indetine baılanysty ahýal qarjy salasy ǵana emes, álem elderi arasyndaǵy adam, taýar jáne kapıtal aınalymyna tikeleı teris áserin tıgizetin buryn-sońdy bolmaǵan jahandyq daǵdarysqa aınaldy.

Álem elderi arasyndaǵy taýar men kapıtal aınalymynyń deńgeıi kúrt tómendep, halyqaralyq saýda-sattyq qatynastar júıesi syr bere bastasa, sonyń kesirinen ásirese Azııa aımaǵyndaǵy damýshy elderdiń ekonomıkasy kóp zardap shegip otyr. 

Amerıkandyq The Heritage Foundation uıymy osy jyldyń 17 naýryzynda ǵana Azııa qurlyǵyndaǵy halyqaralyq qarjy-ekonomıkalyq hab bolyp tabylatyn Sıngapýr memleketin álemdegi eń ashyq ekonomıka dep jarııalap, al ekinshi orynǵa taǵy da sol Azııadaǵy Gonkong qalasyn qoıǵan edi. Bul Azııa qurlyǵyndaǵy eń damyǵan elderdiń biri Sıngapýr men bir ózi birshama eldiń ekonomıkasynan asyp túsetin Gonkong megapolısi álem elderi úshin esigi aıqara ashyq, halyqaralyq deńgeıdegi damý men jahandaný úrdisteriniń úlgisi bolyp otyrǵanynyń birden bir belgisi edi. 

Alaıda, odan keıin bir apta ótpeı jatyp koronavırýstan seskengen sol Sıngapýr úkimeti áýe, teńiz jáne qurlyqtaǵy shekaralarynan ótetin adamdar sanyna shekteý qoıyp, eki kúnnen keıin esigin tars jaýyp alyp, álemdegi eń ashyq memleket álemdegi eń jabyq elge aınalyp shyǵa keldi. Basqasyn aıtpaǵanda, qasyndaǵy Malaızııadan qatynap nápaqasyn taýyp júrgen jarty mıllıonǵa jýyq adam bir kúnde jumyssyz qalyp, kúnkóris kózinen qaǵyldy. Al Gonkong oǵan deıin aqpan aıynyń aıaǵynda-aq jan-jaǵyn jaýyp, oqshaýlanyp úlgergen edi. 

Álem ekonomıkasynyń jartysynan kóbi Azııaǵa tıesili bolyp otyrǵan jahandaný dáýirinde iri halyqaralyq qarjy ortalyqtary bolyp tabylatyn Sıngapýr men Gonkongtyń jaǵdaıy osyndaı bop jatqanda, jahandyq saýda-sattyq pen álemdik óndiris júıesiniń ajyramas bóligine aınalyp otyrǵan Taıvan, Vetnam sııaqty memleketter shekaralardyń jabylýynan kóp zardap shegip, sansyz adam sandalyp qalsa, kún kórisi týrıstik salaǵa negizdelgen Taıland sııaqty elderdiń jaǵdaıy jyǵylǵanǵa judyryqtyń keıpin kórsetip otyr. Kambodja, Laos sııaqty memleketter qarjylyq jaǵynan Qytaıǵa táýeldi bolsa, Mıanma, Bangladesh sııaqty jeńil ónerkásip pen tekstıl ónimderin shyǵarýmen tabys taýyp otyrǵan halyqtardyń jaǵdaıyn aıtpaı-aq bilýge bolady. Al bir jarym mıllıardqa adamǵa jýyq halqy bar Úndistan sııaqty alyp memlekettiń ekonomıkalyq saıasaty indet bastalmaı turyp-aq oń baǵalanyp otyrǵan joq edi, endi tipti ońbaı qalatyn túri bar. 

Azııa elderi arasyndaǵy jumysshylar mıgrasııasy shamamen 35 mıllıon adamǵa jetip, birin-biri salystyrmaly túrde erkin qatynaı alýdyń arqasynda nápaqalaryn taýyp júr. Endi sol halyqtar jumys oryndarynan aıyrylyp, bundaı jaǵdaı ár memleket úshin eń kúrdeli saıası-áleýmettik problemaǵa aınalyp otyr. Bul áste árkim óz qotyryn ózi qasysyn deı salýǵa kelmeıtin kúrdeli másele. Ahýal jýyq arada jaqsarmaıtyn bolsa bundaı jaǵdaı lezde-aq bárimizge ortaq óńirlik problemaǵa aınalyp shyǵa kelmek. 

Halyqaralyq eńbek uıymy jýyq arada 25 mıllıon adam jumyssyz qalatynyn aıtyp otyrǵany beker emes. Eń aldymen jumyssyz qalatyndar kim deseńiz, dál sol bir elden bir elge ótip jumys istep júrgender, ıaǵnı, jahandaný men halyqaralyq yntymaqtastyq negizinde qalyptasqan júıeniń jemisin jep júrgender. Azııadaǵy kóp eldiń ekonomıkasy ózinen qaraǵanda damý deńgeıi joǵary memleketterge jumysqa ketken adamdardan kelip túsip jatqan qarjyǵa táýeldi ekeni ras. Mysaly, Fılıppınder memleketiniń shetke shyǵyp jumys istep júrgen halqy jyl saıyn elge shamamen 35 mıllıard dollar qarjy aýdaryp otyrǵany kópti ańǵartady. 

Adam sany kóp, jumys qoly arzan Ońtústik nemese Ońtústik-Shyǵys Azııa elderinde ondaı jaǵdaı aıqyn bolsa, olardy aıtpaǵanda, ózimizdiń Ortalyq Azııa aımaǵynda da jaǵdaıy sondaı elderdiń bar ekeni jasyryn emes. Ulttyq valıýtalary qunsyzdanyp, artylyp qalǵan eńbek kúshi arzandaı beretin bolsa buǵan deıin salystarmaly túrde damý deńgeıi joǵary memleketterdiń ózderi kórshilerine kúlip qaraı almaıtyn jaǵdaıǵa dýshar bolyp qalýy ábden múmkin. 

О́ıtkeni ózara táýeldilik tereńdegen jahandaný zamanynda bir eldegi qarjy-ekonomıkalyq problema mindetti túrde ekinshe eldiń jaǵdaıyna tikeleı áser etedi. Tórt qubylasyn tumshalap, jańa vırýs juqtyrǵandar sanyn shekteı bilgen elderdiń bundaı saıası sheshimderi «joǵary baǵalanyp» otyrsa, endigi kezekte ol elderdegi qarjy-ekonomıkalyq saladaǵy ahýaldyń nendeı problemalarǵa alyp keletinin keıinge qaldyrmaı oılaný búgingi kúnniń eń ózekti máselesine aınalyp otyr. 

Bul jerde bir mańyzdy nárseni aıtyp ótken jón. Negizi, álemniń ekinshi, Azııanyń birinshi ekonomıkasyna aınalǵan Qytaı eliniń damý deńgeıi bul indet bastalmaı turyp-aq buǵan deıingi qarqyndy damý jyldarymen salystyrǵanda tómendep ketkeni belgili. Oǵan QHR men AQSh arasyndaǵy saýda soǵysy sııaqty halyqaralyq deńgeıdegi geosaıası jáne geoekonomıkalyq faktorlar ǵana emes, eldiń ishki saıası-áleýmettik jaǵdaıy da óz áserin tıgizip kelgen bolatyn. 

Qytaıdaǵy jumys kúshiniń burynǵydaı arzan emes ekeni, qytaılyq kompanııalardyń ıntellektýaldy menshik quqyǵyn syılamaıtyndyǵy, damyǵan memleketterdiń standarttaryn moıyndaı bergisi kelmeıtini sııaqty kóptegen faktorlar osy eldiń negizgi saýda áriptesteriniń qytyǵyna tıip kelgeni ras. Sondyqtan transulttyq óndiris kompanııalary arasynda, ásirese AQSh pen olarǵa saıası odaqtas elderdiń kompanııalary ózderiniń Qytaıdaǵy zaýyttaryn óz elderine nemese Azııanyń basqa elderine kóshire bastaǵan edi. Al endi myna jaǵdaı endi tipti tilegenge suraǵan bolyp otyrǵandaı. Basqasyn aıtpaǵanda, álemniń úshinshi ekonomıkasy nemese iri halyqaralyq qarjylyq donory ǵana emes, Azııanyń tehnıko-tehnologııalyq saladaǵy aldyńǵy arbasy bolyp sanalatyn Japonııanyń da Qytaıǵa aıtary az emes. Japon úkimeti koronavırýspen kúresýge 500 mıllıard dollardan astam qarjy bólip, al otandyq kompanııalardyń Qytaıdan zaýyttaryn kóshirýge ketetin shyǵyndar kóleminiń úshten eki bóligin úkimettik kómek esebinen jabýǵa qoldaý kórsetemiz dep otyr. Bul da Qytaı ekonomıkasy úshin taǵy bir qatty soqqy bolǵaly tur desek artyq aıtpaǵan bolar edik. 

Al koronavırýspen kúresýde oń nátıje kórsete bilgen Ońtústik Koreıa 15 sáýirde parlament saılaýyn ótkizeıin dep otyr. Bılik basyndaǵy partııa men eldiń qazirgi prezıdenti úshin ǵana emes, tipti kelesi prezıdettiń kim bolatynyn aıqyndap bereıin dep otyrǵan óte mańyzdy saılaý bolǵaly tur. О́rship turǵan indetke qaramaı eldiń saıası keleshegi úshin koreı halqy saılaýǵa barýdan bas tartpasa, onda bul jurt álemge taǵy da bir úlgi bolaıyn dep turǵan sııaqty. 

Degenmen, qarjy-ekonomıkalyq salada Ońtústik Koreıa Azııanyń kóshbasshysy bola almaıtyny belgili. Kerisinshe, óndiris salasy negizinen osy Azııa aımaǵyna baǵyttalǵan eksport kólemine táýeldi ekenin eskere otyryp, aımaqtaǵy ahýaldyń erterek jaqsarýyna úmit artyp otyrǵan el. Bul turǵydan Ońtústik Koreıa aldaǵy ýaqytta eki alyp kórshisi Qytaı jáne Japonııamen saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynastardy odan ári tereńdetýge baǵyttalǵan saıası qadamdar jasaýǵa májbúr bolatyny sózsiz. 

Qytaı memleketi úshin, dálirek aıtqanda kommýnıstik partııanyń qazirgi basshylyǵy úshin «Bir beldeý, bir jol» halyqaralyq strategııalyq baǵdarlamasy eldiń syrtqy saıasatynyń basty baǵyty ekeni belgili jáne qytaı úkimeti bul baǵyttaǵy kúsh-jigerdi báseńdetip almaýǵa baryn salyp baǵatyn syńaı tanytyp otyr. Degenmen, qazirgi tańda Qytaı úkimeti úshin halyqaralyq baǵdarlamadan buryn eń aldymen eldiń ishki saıası-áleýmettik ahýalyn turaqtandyrý eń mańyzdy máselege aınalyp otyrǵanyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. 

Qaıtken kúnde de, QHR-dyń bıylǵy ekonomıkalyq damý deńgeıi 3,3 paıyzǵa deıin tómendep, budan 44 jyl burynǵy 1976 jylǵy deńgeıge tómendeıin dep otyrǵany, al sonyń kesirinen jalpy Azııa aımaǵynyń bıylǵy damý deńgeıi 2,2 paıyzǵa tómendep, 1998 jylǵy qarjy daǵdarysy tusyndaǵy deńgeıge deıin quldyraıyn dep otyrǵanynan kóp nárseni kóz aldymyzǵa elestetýge bolady. Álemdik saıası-ekonomıkalyq jaǵdaı, ásirese Azııanyń ahýaly alańdatpaı qoımaıdy. 

Álem elderi, onyń ishinde Azııa elderi arasynda ýaqytsha qoıylǵan shekaralyq shekteýler uzaq merzimge sozylatyn bolsa halyqaralyq saýda-ekonomıkalyq qatynastar qarqyny tómendep, ásirese azyq-túlik pen kúndelikti turmysqa qajet zattardyń jetpeı qalý qaýpi óńirdegi áleýmettik-saıası qaýipsizdikti qamtasyz etý turǵysynan eń mańyzdy máselege aınalýy múmkin. Sondyqtan elder arasyndaǵy ózara senimge negizdelgen yntymaqtastyq pen áriptestiktiń tıimdi tetikterin qamtamasyz etý búgingi tańdaǵy halyqaralyq qaýymdastyqtyń basty maqsatyna aınalýy tıis.  

Osy turǵydan, búginde Azııa elderiniń túgeli derlik múshe nemese baqylaýshy bolyp otyrǵan Azııadaǵy ózara yqpaldastyq jáne senim sharalary jónindegi keńesiniń (AО́SShK) mańyzdylyǵy jaıynda aıtyp ótýdiń oraıy kelip tur.  

Batys pen Shyǵys arasyndaǵy saıası teketires aıaqtalyp, Sovet odaǵy qulap, jahandaný dáýiri bastala bastaǵan sonaý 1992 jyly BUU Bas Assambleıasynyń 47-sessııasy aıasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Nazarbaevtyń usynysymen qurylǵan atalmysh keńestiń basty maqsaty óńirlik turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etý. Olaı bolsa, álemdik deńgeıde qalyptasyp otyrǵan myna daǵdarysty jaǵdaıda Azııa elderi arasyndaǵy ózara yqpaldastyq pen senimge negizdelgen áriptestikti qamtamasyz etý turǵysynan AО́SShK-tiń atqarar róli orasan zor bolýy tıis. Ásirese, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Q.Toqaevtyń 2019-jyldyń maýsym aıynda Dýshanbe qalasynda ótken AО́SShK-tiń V sammıtinde usynǵan keńes aıasyndaǵy jobalardy qarjylandyrý maqsatynda arnaıy halyqaralyq qor qurý jónindegi bastamasynyń ózektiligi arta túspek.  

Ár memleket kúsh-jigerin eń aldymen óziniń ishki máselelerin sheshýge shoǵyrlandyryp otyrǵan osyndaı daǵdarysty kezeńde shette qalyp qoımaı, barshaǵa orta múddeni kóterip, elder arasyndaǵy túrli salalardaǵy qatynastar qarqynyn tómendetpeý maqsatynda naqty is-qımyldardy birlesip úılestirýdiń mańyzy orasan zor dep bilemiz. 

Sonymen qatar Azııa aımaǵyndaǵy ahýal osyndaı bolyp turǵan kezde keńestiń jumysyn jandandyra bilý aldaǵy ýaqytta AО́SShK-ti óńirlik uıymǵa aınaldyrý baǵytynda júrgiziletin jumystarǵa óziniń ońdy úlesin qosar edi dep paıymdaımyz.  

Bastysy, bundaı qadam 2020 jylǵy 6 naýryzda Memleket Basshysy Q.Toqaevtyń jarlyǵymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasy syrtqy saıasatynyń 2020-2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasynyń 1.5. tarmaqshasy («Azııalyq qaýipsizdiktiń túıindi máselelerin sheshýdiń, onyń ishinde Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńesti (AО́SShK) qaýipsizdik pen damý boıynsha óńirlik uıymǵa aınaldyrý arqyly keshendi tásilderin izdeýdi jandandyrý»), 2.13. tarmaqshasy («О́ńirlik azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý boıynsha halyqaralyq kúsh-jigerge, onyń ishinde Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi Islam Uıymynyń áleýetin paıdalaný arqyly qatysý») jáne 3.20. tarmaqshasynda («Densaýlyq saqtaý salasynda, onyń ishinde epıdemııalar men pandemııalarǵa qarsy is-qımyl maqsatynda halyqaralyq yntymaqtastyqqa atsalysý») belgilengen elimizdiń syrtqy saıasatynyń basty baǵyttaryn júzege asyrýdyń tıimdi joly bolar edi dep senemiz. 

 

Shyǵystanýshy, Halyqaralyq qatynastar

mamandyǵy boıynsha PhD doktory

Batyrhan QURMANSEIIT 

 

 

Sońǵy jańalyqtar

Jazýshylyqtan maqtanǵa deıin

Ádebıet • Búgin, 17:40

Qurdym (tórttaǵan)

Ádebıet • Búgin, 17:20

Talǵat Qalıev jańa qyzmetke taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 17:05

«Memorıal» servısiniń mańyzy zor

Aımaqtar • Búgin, 16:45

Sıfrlandyrý barysyn pysyqtady

Qazaqstan • Búgin, 16:29

Jańa formattaǵy jyr keshi

Rýhanııat • Búgin, 16:25

О́tken jyly 59,8 myń jup ajyrasqan

Qazaqstan • Búgin, 16:12

Túrkistandyq ustazdar marapattaldy

Aımaqtar • Búgin, 15:27

Týrızm salasy qalypqa kele bastady

Qoǵam • Búgin, 14:43

Tún tynyshtyǵyn buzatyndar kóp

Aımaqtar • Búgin, 14:28

Akademık Keńesbaı Musaev dúnıeden ótti

Rýhanııat • Búgin, 14:10

Qyrylmasaq, 40 mıllıon bolar edik

Qazaqstan • Búgin, 14:05

Júrekke salǵan jaralar óshpeıdi

Rýhanııat • Búgin, 12:58

Almatyda esirtki zerthanasy anyqtaldy

Aımaqtar • Búgin, 12:45

Uqsas jańalyqtar