Tanym • 10 Sáýir, 2020

Kórkemdik sarapshysy

107 retkórsetildi

Men Bekendi – Beken Ybyraıymdy eń alǵash ret syrtynan Qazaqstan Jazýshylar odaǵy bas keńsesiniń foıesinde kórgen bolatynmyn. Qudaı qalasa, mine, bıyl kóktemde jetpis deıtin jeteli aǵa jastyń qyrqasyna kóterilgeli otyrǵan respýblıkamyzǵa keńinen málim ádebıet synshysy, prozashy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, halyqaralyq Sh.Aıtmatov atyndaǵy akademııanyń akademıgi Beken Bekmuratulynda ol kezde, árıne joǵaryda atalǵan aıbynynan at úrketin ataqtardyń biri de joq edi, ol bar bolǵany óziniń barsha úmiti men armanyn bolashaǵyna arqalatqan otyz jastaǵy jas ádebıet synshysy-tyn.

Eger umytpasam, Bekeń ol kezde respýblıkalyq «Qazaq ádebıeti» gaze­tin­­de qyzmet istep júrdi-aý deımin, óıt­keni osy basylymda onyń jańadan jaryq kórip jatqan ádebı kitaptar men jı­naqtar týraly resenzııalary men syn maqa­lalary jıi jarııalanyp turatyn.

Qazir ótkenge kóz salsam, Bekeńmen jıi, qoıan-qoltyq aralasýym 2001 jyldyń kúzin­de bastalǵan eken. Men sol jyldyń qyrkúıeginde «Bilim» baspasyndaǵy bas redaktor dep atalatyn qyzmetimdi tapsyryp, T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń Áleý­met­tik-gýmanıtarlyq pánder kafedra­syna oqytýshylyq qyzmetke aýystym. Shamamen otyz bes-qyryq shaqty bi­lik­ti pedagogıkalyq kadrlardyń basy qo­­syl­ǵan ájeptáýir ujym. Solardyń ishi­nen alǵash kelgende, eń aldymen ózim burynnan biraz tanys-bilis bolyp qalǵan Bekeńniń beınesi kózime jyly ushyraı ketti. Sóıtsem Beken osy kafedra­da byltyrdan beri qazaq ádebıetiniń tarı­hy­nan stýdentterge leksııa oqıdy eken, akademııaǵa bıyl túsken toptardyń sany birazǵa óskendikten, ol pánniń sa­ǵa­ty kóbeıip, endi men de jumysqa qa­byl­da­nyp jatyr ekenmin.

Bir-eki aptadan keıin baıqasam, kafe­d­­ra­da kórkem ádebıetten sabaq bere­tin taǵy bir oqytýshy bar bolyp shyq­ty, ol – akademııadaǵy orys toptaryna qazaq ádebıeti jáne álem ádebıeti pán­de­rinen sabaq beretin belgili jazýshy, ataqty «Aq Jaıyq» romanynyń avtory Hamza Esenjanovtyń uly, fılologııa ǵy­lym­da­ry­­­­nyń kandıdaty, dosent Álıhan Hamza­uly Esenjanov eken. Ol da jas jaǵynan biz­ben shamalas azamat edi.

«Ba­lyqshy balyqshyny alystan tanıdy» demekshi, árıne, endi Beken, Álıhan, men – úsheýmizdiń jumystan tys kezderde bastarymyz jıi qosy­la­tyn bolyp aldy, bir-birimizdiń ashyq sabaqtarymyzǵa kire­miz, túski asqa birge baramyz, kınoteatrlar men drama teatr­larynda anda-sanda kór­se­ti­limi bolatyn kınofılmder men spektakl­­derdiń premera­la­ry­na qa­ty­syp, keıi­nirek olardy aka­de­mııa­­nyń kıno, teatr fakýltetteriniń stý­dent­te­ri­men, oqy­týshylarymen birge qosylyp tal­­qy­­­­laı­­myz.

Birde T.Júrgenov atyndaǵy О́ner akademııasynda ótip jatqan dóńgelek ústeldiń syrttan kelgen qonaǵy, belgili ádebıettanýshy ǵalymdardyń biri, talantty jazýshylarymyzdyń biri marqum Saıyn Muratbekovtiń «Basynda Úshqa­ranyń» atty hıkaıatyn jan-jaqty taldaı kelip:

– Jalpy, Saıyn jatyq jazatyn, sóz saptasy qarapaıym jazýshy, biraq shyǵarmalarynda úlken bir ıdeıalyq, fılosofııalyq konsepsııalary joq «bytovık» qalamger ǵoı, – dep saldy.

Bizge atalǵan sheshenniń bul pikiri onsha unaı qoıǵan joq, sondyqtan «myna kisi ne dep tur?» degendeı qatar otyrǵan eki-úsh kisi bir-birimizge tańyrqaı qaradyq. Bundaıda, qyzbalaý minezdi Beken ornynan birinshi bolyp atyp turýǵa tıisti edi. Bul joly da solaı boldy. Ol ornynan mańǵazdanyp turyp jatyp:

– Men sizdiń bul pikirińizben múlde kelispeımin, – dedi álgi áriptesine qabaǵyn túıe kóz salyp. – Bizde sonaý Keńes Oda­ǵy kezindegi sosıalıstik rea­lızm zama­nynan qalǵan osyndaı bir jaman ǵadet bar, shyǵarmadan ómir shyndyǵyn iz­deý­diń ornyna bas salyp qaıdaǵy bir ozyq ıdeıalar men bolmystyń aqıqatyna úsh qaı­nasa sorpasy qosylmaıtyn oıdan shy­ǵa­rylǵan jasandy bir fılosofııalyq konsepsııalar izdeıtin. «Bytovık» jazýshy deısiz, sonda sýretker adamzattyń turmysyn jazbaǵanda neni jazý kerek? Al endi sol adamzattyń bári shetinen fılosof, moralıst, ne aıbynynan at úrketin batyr nemese ataqty han, bı emes qoı. Sizder osy kezge deıin mek­tep­tegi búkil ádebıet oqýlyǵyn ózderińizdiń osyndaı ásireıdeıashyl, ásire­konsepsııashyl, ásiremoralshyl, tyrnaqshaǵa alyp aıtqandaǵy kórkem shyǵarmalarmen bitep tastadyńyzdar, jas urpaǵymyzdyń kórkemdik talǵamyn jórgeginde tunshyqtyryp. Sonda eger sizdiń jańaǵy pikirińizge súıensek, álem moıyndaǵan A.P.Chehovtyń «Vankasy» men «Stepi» de, Beıimbettiń «Qara balasy» men «Aıranbaıy» da, Á.Kekilbaıulynyń «Eń baqytty kúni» men «Kóldeneń kók attysy» da, Sh.Murtazanyń «41-jylǵy kelinshegi» de jaı ásheıin «bytovoı» shyǵarmalar bolyp qaldy ǵoı.

Osyny aıtty da, Beken qolyn bir siltep, ornyna qaıta otyrdy. Oǵan álgi ádebıettanýshynyń qandaı ýáj qaıtarǵany qazir meniń anyq esimde joq, esimde qalǵany ol áriptesimizdiń de qyzyl keńirdek bolyp óziniń álgi pikirin biraz dáleldep baqqany ǵana.

Negizi ómirdiń kez kelgen salasyn­da belgili bir jetistikterge jetken tulǵa­lar­dyń qaı-qaısysynyń da ómir­baıanyna kóz salsaq, olardyń bar­ly­ǵynyń da ózi tańdap alǵan kásip pen ónerdiń, ǵylymnyń kózsiz fanattary bolǵanyna kóz jetkizemiz. Beken Ybyraıym da sondaı ózi barlyq sanaly ómirin arnaǵan kórkem ádebıet dep atalatyn bekzat ónerdiń aınymas janashyry, fanaty jáne sony jasaýshylardyń biri. Oǵan Halyqaralyq Alash syılyǵynyń laýrea­ty Beken Bekmuratulynyń qalamynan týǵan «Tań shapaǵy» atty óleńder jınaǵy (1977 jyl) men «Jaz kúnderi» (1984 j.), Arasha (1989 j.), «Saıan» (1992 j.), «Aspandaǵy saıahat» (2019 j.) atty áńgimeler men povester, ertegiler jınaqtary, sonymen qatar «Kórkemdik kókjıegi» (1981 j.), «Oı men sóz» (1985 j.), «Syrly álem» (1997 j.), «Qasym Amanjolov» (2007 j.), t.b. dep atalatyn ádebı syn men zertteý kitaptary, monografııalary kýá.

Bir aıta ketetin jaı, Beken sońǵy jyldary balalarǵa arnalǵan áńgimeler men ertegilerdi, povesterdi óndirip jazyp júr. Solardyń biri – onyń «Aspandaǵy saıahat» dep atalatyn ertegi hıkaıaty 2018 jyly respýblıkalyq «Altyn qalam» ádebı konkýrsynyń «Balalarǵa arnalǵan úzdik kórkem shyǵarma» atalymy boıynsha bas júldesin jeńip aldy. Bul shyǵarmasynda zamandas áriptesimiz óziniń balalar ómiri men psıhologııasyn jaqsy biletinin, olardyń jan dúnıesiniń qandaı nárselerdi qajetsinetinin dál ańǵara alatyndyǵyn jáne eń bastysy dúnıeniń shyndyǵyn kórkem obrazdar arqyly kóre bilý qasıetine ıe ekenin baıqatady. Sirá, Beken mundaı bilgirlik pen baıqampazdyqty sońǵy kezderi óziniń nemerelerinen biraz úırengenge uqsaıdy. Endi sózimiz dáleldi bolýy úshin sol týyndydan bir mysal keltire keteıik: «Buıyǵyp úıshikte jatqan kúshik Taımastyń ishi pysyp ketti. Sodan soń tympyńdap aýlaǵa shyqty. Eshkim joq. Kólbeńdep ózine ilesip izinen qalmaı qoıǵan kóleńkesin tyrnaǵymen tartyp kórdi. Biraq kóleńke shánıip jatqan qalpynan ózgermedi. Ári-beri júgirip edi, sońynan qalmaı qoıdy. Kóleńkesinen ozǵysy kelip, qansha tyrtańdasa da, qutyla almady».

Osyndaǵy Taımas kúshiktiń tym­pyń­dap aýlaǵa shyqqany, ózinen bir eli qal­maı qoıǵan kóleńkesin tyrnaǵymen tartyp kórgeni, kóleńkesinen ozǵysy kelip júgirgeni – bári-bári ári sondaı tabıǵı ári bala psıhologııasyna, onyń dúnıetanymyna sondaı saı. Beıne kish­kentaı oqyrman ózin kitap oqyp otyr­ǵandaı emes, mýltfılm tamashalap otyrǵandaı kúı keshetindeı etip jazylǵan. Sebebi atalǵan ádebı mátin jandy kartına men obrazdylyqqa toly. Jáne osy kishkentaı úzindide balǵyn oqyrmandy jalyqtyrmaı, alǵa qaraı jetelep alyp ketetin jandy dınamıka da bar. Menińshe, qazirgi zamanǵy balalar ádebıetine bizdiń mektepterimizdegi ádebıettik oqý kitaptaryn jaýlap alǵan ásire­moralızm men kishkentaı oqyr­man­­n­yń ishin pystyratyn arzanqol aqyl­dar­dan, ásireıdeıashylyqtardan turatyn «shyǵarmalardan» góri osyndaı ári qara­paıym, ári shynaıy týyndylar kerek-aq. О́ıtkeni kórkem ádebıettiń álem ta­ny­ǵan sheberi A.P.Chehov aıtpaqshy, kór­kem­dik degenimizdiń ózi eń aldymen osy tabıǵılyq, shynaıylyq emes pe?!. Al áıgili «Anna Karenınanyń» avtory danyshpan L.N.Tolstoı bolsa, bul haqynda: «Qarapaıym jaza bilý – jazýshylyq sheberliktiń eń joǵary shyńy» deıdi eken. Biz bul sheberlerden asyryp eshteńe aıta qoımaspyz, sondyqtan biz­diń aıta alatynymyz tek prozashy B.Yby­raıym­nyń sońǵy jyldary dúnıege kelgen shyǵarmalarynda jazýshylyq sheber­lik­tiń joǵaryda atap ótilgen negizgi kontýr­la­rynyń onyń burynǵy týyndylaryna qaraǵanda áldeqaıda aıqyndala túskeni ǵana.

Sonymen osy bir ádebı essemizdi qory­tyndylaı kele, áriptes dosymyzǵa ne desek eken? Shamasy «Qadirli Beke, sen jetpis deıtin jeteli jasyńa sharshamaı, shaldyqpaı ádemi jetip otyrsyń, sebebi deneń burynǵysha tip-tik, kerbezdene dýdyrap turatyn shashyńnyń buırasy da ázirshe onsha suıyla qoıǵan joq, baıaǵyda Musa zamandasymyzdyń aýzynyń sýyn qurtatyn «pohodkań» da sol burynǵy qaz-qalpynda, sondyqtan ózińe tán batyldyqpen, qajyrlylyqpen Jaratýshymyz bárimizge bir-aq ret beretin bul pánıdi jasampazdyqpen kórkeıte tús, sonymen birge óziń sanaly túrde ǵumyryńdy arnaǵan ádebıet dep atalatyn ónerdiń de ásemdigin qaısarlyqpen qorǵaı ber, óıtkeni F.M.Dostoevskıı aıtpaqshy, myna dúnıeni bir qutqarsa, osy kórkemdik pen sulýlyq qutqarady emes pe» degenimiz jón bolar.

 

Serik ASYLBEKULY,

jazýshy, dramatýrg, fılologııa ǵylymdarynyń doktory

Sońǵy jańalyqtar

Jazýshylyqtan maqtanǵa deıin

Ádebıet • Búgin, 17:40

Qurdym (tórttaǵan)

Ádebıet • Búgin, 17:20

Talǵat Qalıev jańa qyzmetke taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 17:05

«Memorıal» servısiniń mańyzy zor

Aımaqtar • Búgin, 16:45

Sıfrlandyrý barysyn pysyqtady

Qazaqstan • Búgin, 16:29

Jańa formattaǵy jyr keshi

Rýhanııat • Búgin, 16:25

О́tken jyly 59,8 myń jup ajyrasqan

Qazaqstan • Búgin, 16:12

Túrkistandyq ustazdar marapattaldy

Aımaqtar • Búgin, 15:27

Týrızm salasy qalypqa kele bastady

Qoǵam • Búgin, 14:43

Tún tynyshtyǵyn buzatyndar kóp

Aımaqtar • Búgin, 14:28

Akademık Keńesbaı Musaev dúnıeden ótti

Rýhanııat • Búgin, 14:10

Qyrylmasaq, 40 mıllıon bolar edik

Qazaqstan • Búgin, 14:05

Júrekke salǵan jaralar óshpeıdi

Rýhanııat • Búgin, 12:58

Almatyda esirtki zerthanasy anyqtaldy

Aımaqtar • Búgin, 12:45

Prezıdent Ahmetjan Esimovti qabyldady

Prezıdent • Búgin, 11:14

Uqsas jańalyqtar