Tanym • 29 Sáýir, 2020

Danadan jetken dara sóz

240 retkórsetildi

Prezıdent Q.K.Toqaev uly babamyz, álemniń ekinshi ustazy atan­ǵan ǵalym, oıshyl ál-Fara­bı­d­iń týǵanyna 1150 tolýyn atap ótý jóninde arnaıy Jarlyq shy­ǵarǵan bolatyn. Kemeńger tulǵa muralary buǵan deıin de jan-jaqty zerttelip, kóptegen eńbe­gi­men zerdeli oqyrman jaqyn ta­nysty deýimizge bolady. Ǵula­ma­nyń ataqty eńbekteriniń biri «Qaıyrymdy qala» dep atalady.

Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

Halyq murasy atanǵan bul traktatta ál-Farabı el bıleýge qajetti qasıetterdi sanamalap, onyń negizgi talaptaryn ataıdy. Bul prınsıpter kúni búginge deıin óziniń ózektiligin joıǵan joq.

El bıleý úshin adam boıynda qandaı qasıetter bolýy kerek?! Bul týraly uly babamyz ne deıdi? Ony túsiný úshin danyshpan, kemeńger babamyzdyń atalǵan eńbegine nazar aýdarǵan jón. Joǵarydaǵy suraqtarǵa osy traktattan jaýap alasyń.

Ǵalym oıynsha qala «el, ult» degen maǵynany bildiredi. Sondyqtan da qala basshysy bolý úshin qandaı qasıetter kerek? Onyń basty qaǵıdaty mynada: «Ol – ıman, ol – qaıyrymdy qalanyń birinshi basshysy, ol – qaıyrymdy halyqtyń basshysy jáne jer júzin mekendeıtin eldiń basshysy. О́z boıynda týa bitken on eki qasıetti ushtastyrǵan adam ǵana osyndaı (bıleýshi – Ý.Q.) bola alady».

Iá, ál-Farabı óz zamanynyń oza týǵan ǵalymy, oıshyly, danagóıi retinde basshy bolatyn adamnyń qasıetterin ár turǵydan qarastyrady. Basshyǵa laıyq adamnyń tutas kelbetin kórsetedi.

Oıshyl babamyz el bıleıtin adamnyń qasıetteriniń biri «adamnyń músheleri múldem minsiz bolýǵa tıis» dep jazady. Qazirgi zaman turǵysynan qaraǵanda el bıleýshiniń jurtty ózine qaratyp, tartyp alatyn qasıeti bolýy shart. Iаǵnı, «harızmatıkalyq» degen uǵymdy bildiredi.

Reseıdiń burynǵy Prezıdenti, mar­qum Borıs Elsınniń: «Sizderdiń sózi qaı jerde de ótetin, kelbetti Nursultan Nazar­baevtaı Prezıdentterińiz bar ǵoı. Sondyqtan da Reseı men Qazaqstan ara­syndaǵy barlyq máseleni nóldik jaǵ­daı­da sheshtik», dep Kremlde aıtqan sózi Elbasynyń harızmatıkalyq bet-beı­ne­siniń aıǵaǵy emes pe?!

Bıliktegi adam «jaratylysynan ózine aıtyl­ǵanynyń bárin jete túsi­ne­tin, aıtyl­ǵan sózdi sóıleýshiniń oıyn­da­ǵy­syn­daı jáne istiń jaı-jaǵdaıyna sáıkes uǵyp alatyn bolýy kerek».

Muny da qazirgi jaǵdaıǵa salyp qarasaq «halyq sózin estıtin jáne tyń­daı­tyn» adamnyń beınesin kóremiz. El tutqasyn ustaǵan Q.Toqaev bir jyl­dyń ishin­de ózi­niń halyqtyq, bilimdi jáne bilikti saıasatker eke­nin dáleldedi.

Kazirgi álemdik indet, koronavırýs ta­rap otyrǵan kezde de Prezıdent Q.Toqaev halyqtan eshteńeni jasyrǵan joq. Qıyn sátte halyqtyń sózin sóıledi. Úkimetke naqty tapsyrmalar berdi. Qazaqstannyń bar­lyq býynyna kómek kórsetiletinin aıt­ty. О́zin-ózi qam­ta­masyz etetin adam­­­dar da osy sanatqa endi. Olardyń kóp­­­shi­li­gi aýyldyq eldi meken­derde tu­ratyny belgili. Sondaı-aq zeınet­ker­ler de qam­qor­lyqtan tys qalǵan joq. Kók­tem­gi egis ke­zindegi jaǵdaıǵa oraı qan­daı kómek kór­setiletini týraly da syndarly sóz aıtty.

Danyshpan babamyz «О́zi túsingen, kórgen, estigen jáne ańǵarǵan nárse­ler­diń bárin jaqsy saqtaıtyn, bulardan esh nár­se­ni umytpaıtyn bolý kerek» dep eskert­ken edi.

Baıybyna qarap, baǵamdasaq munyń ar jaǵynda óz sózine ózi jaýap beretin, sóz ben isinde alshaqtyǵy joq adamnyń beı­ne­si keledi.

Ál-Farabı jazady: «...Áıteýir bir zattyń kishkene ǵana belgisin baıqaǵan zamatta sol belginiń ısharatyn ilip áketerlikteı, alǵyr da, ańǵarympaz aqyl ıesi bolýy shart». Iаǵnı, alǵyrlyq, ańǵarympazdyq, aqyldylyq syndy qasıetter basshynyń boıynda neǵurlym kóp bolsa, sonshalyqty halqynyń da jaǵdaıy jaqsy bolady.

El bıleýshi boıynda taǵy bir qasıet bolýy qajet. Bıleýshi «ótkir sóz ıesi jáne túıgeniniń bárin aıdan anyq aıtyp bere alatyn tilmar bolýy shart». Árıne, bul qasıet kez kelgen bıleýshiniń qolynan kele bermeýi múmkin. Másele sózýarlyq týraly bolyp otyrǵan joq. Aıtqanyna jurtty ılandyra alatyn sheshen de, kósem de bolatyn tulǵaǵa laıyq uǵym. Bı-sheshenderden qalǵan sóz – sonyń aıǵaǵy.

Bizdiń zamanymyzdan burynǵy, shamamen 620-555 jyldary ómir súrgen Anaharsıs qaldyrǵan myna joldarǵa nazar aýdaralyq:

Meniń bar jamylǵym –

Saqtyń shapany,

Etigim – aıaǵymnyń terisi,

Tańǵy asym men tústigim –

Sút, irimshik jáne qýyrdaq,

Sýsynym – sý.

«Halqymnyń sultany emes – ultany­myn» degen sóz osyndaı zamandardan qal­ǵan jádiger.

Kúltegin aıtady:

Sonaý bastan, o bastan,

Bir-birine jarasqan,

Jaralǵaly qara jer,

Jaralǵaly Kók Aspan,

Estemı men Bumynnyń,

Adamzattyń baǵy asqan.

Tórt buryshy dúnıeniń,

Solarmenen sanasqan.

Búkil túrki álemi,

Ekeýine qarasqan.

Mine, qanshama jyldar, ǵasyrlar aýys­sa da uly tulǵalardyń esimi óshken joq. Esi­mderi tarıhta qaldy.

Buqar jyraý babamyz Han Abylaı aýy­r­yp jatqanda kóńil suraı baryp:

Qaıǵysyz uıqy uıyqtatqan,

 hanym-aı,

Qaıyrýsyz jylqy baqtyrǵan,

hanym-aı,

Qalyńsyz qatyn qushtyrǵan,

hanym-aı,

Úsh júzden úsh kisini qurban qylsam,

Sonda qalar ma eken qaıran,

janyń-aı»

de­gen sózdiń ar jaǵynda Abylaı hanǵa degen halyq mahabbaty tur.

«...О́ner bilimge qushtar bolý, oqyp úı­renýden sharshap shaldyqpaı, osyǵan jum­­salatyn eńbekten qınalyp azaptanbaı, buǵan jetetin bolýy kerek» deıdi ál-Fara­bı.

Bul – ulaǵat. Babamyzdyń oıyn tereńi­­rek túsiný úshin uly Abaı hakimniń qyryq birin­shi qara sózine júgingen jón.

– Qazaqqa aqyl kerek, túzeımin dep qam jegen adamǵa eki nárse kerek, – deıdi hakim Abaı. – Áýeli – bek zor ókimet, jarlyq qolyn­da bar kisi kerek».

Al jarlyq kimniń qolynda bolady? Árı­ne, bılik ıesinde. Basynda baq, astynda taǵy bar adamnyń qolynda bolmaq. Sol jarlyqty Abaı babamyz halyqty oqytý, bilim-ǵylymǵa úıretý úshin jumsaý kerek dep biledi.
«...Dúnıede kóp esepsiz ǵy­lymnyń joldary bar, árbir jolda úıretýshilerge berip, sen bul joldy úıren, sen ol joldy úıren dep jolǵa salyp, mundaǵy halyqqa shyǵynyn tóletip jiberse, hátta qyzdardy da eń bolmasa musylman ǵylymyna jiberse, jaqsy din tanyrlyq qylyp úıretse, sonda sol jas­tar jetip, bul atalary qartaıyp, sózden qalǵanda túzelse bolar edi».

Ál-Farabı babamyzdan qalǵan mu­ra­ny Abaı hakim de amanat, ulaǵat etip biz­ge tas­tap ketti.

Búginde qos danyshpanymyzdyń ósıe­ti oryndalyp jatyr. Onyń kýási bolyp otyrmyz. Daryndy bala­la­ry­myzǵa ar­nalǵan mektepter bar, Na­zar­­baev Zııat­ker­lik mek­tep­teri ju­mys isteıdi. On úsh myńnan astam talant­­ty qyz-jigit álem­niń ozyq ýnı­­ver­sıtet­te­rinde bilim alyp keldi. Qa­zir olar joǵary bılikte, ekono­mı­­kada, saıa­satta, bızneste, kvazısektorlarda jaýap­ty jumystar atqaryp júr.

– «...Taǵamǵa, ishimdik ishýge, suhbat qurýǵa kelgende qanaǵatshyl bolýy kerek, jaratylysynan saýyqqumarlyqtan aýlaq bolyp, budan alatyn lázzatqa jırene qaraýy shart» degen sózderdi de ál-Farabı úl­ken laýazymdy qyzmetker saq­tanatyn qa­sıet dep esepteıdi.

Memleketti basqarý baqytyna ıe bol­­ǵan adamnyń qaperinen shyqpaıtyn taǵy bir mańyzdy shart bar. Uly oıshyl «...shyndyq pen shynshyl adamdardy súıip, ótirik – jalǵan men sýaıt­tardy jek kórýi kerek, jany asqaq jáne ar-namysyn ardaq­taı­tyn bolýy shart, onyń jany jaratylysynan pasyq isterdiń bárinen joǵary bolyp, jaratylysynan ıgi isterge yntyzar bolýǵa tıis» degen sózderdiń esh ýaqytta eskirmeıtin, óshpeıtin muraty bar.

Kez kelgen bıleýshi qasyna jany taza, ary taza, shyndyqty jaqtaıtyn, eshkimniń ala jibin attamaıtyn adamdar júrýi kerek dep esepteıdi.

Qazaqtyń batyr uly Baýyrjan Momysh­uly: «Shyndyq bar ma?» degen suraqqa bylaı dep jaýap bergen ǵoı: «Shyndyq bar. Biraq shyndyqqa shyryldap jetem degenshe ósek pen ótirik aldyńdy órtep jiberedi».

Oıshyl, danagóı babamyz «Qaıy­rym­dy qalanyń» basshysy boıyndaǵy eń asyl qasıetterdiń biri onyń adaldyǵy dep biledi. Oqıyq: «...dırhem, dınar ataýlyǵa jalǵan dúnıeniń basqa da atrıbýttaryna jırene qaraýy kerek, jaratylysynan ádilettilik pen ádilettilerdi súıip, ádiletsizdik pen oz­byr­lyqty jáne osylardyń ıelerin jek kórý kerek».

«Altyn kórse perishte joldan taıady» dep halyq beker aıtpaǵan ǵoı. Osy oıdy ǵulama ári qaraı tereńdete túsedi. «...jaqyn­daryna da, jat adamdarǵa da ádil bolyp, jurtty ádildikke baýlyp, ádiletsizdikten zardap shekkenderdiń zalalyn ótep, jurttyń bárine óz biliginshe jaq­sylyq pen izgilik kórsetip otyrýy qajet, ádil bolý kerek, biraq qyńyr bolmaýy kerek». Naǵyz ulttyq fılosofııa os­y. Adamzattyń bárine qajet qundylyq jáne ulaǵat.

Bul oıdy ál-Farabıdiń zamandas­tary da, k­eıingi danagóı oıshyldar da aıtqan.

J.Balasaǵunı óziniń ataqty «Qutadǵý bilik» atty izgilik kitabynda bylaı deıdi:

«Týrashyl er – tili shyndyq,

 tyńdalyq

Túgel sózdiń túp atasy – týralyq.

Týra júr de zulymdyqty jebeme,

Qarany aqqa, qaraǵa aqty

teńeme demeı me?

Uly Abaı babamyz Otyz segizinshi qara só­zinde «ynsap, uıat – bul ǵadiletten shy­ǵa­dy» deıdi. Bul – oıshyldar úndestigi.

Ál-Farabı berik sheshim aıta alý bı­leý­shi­ge tán qasıetterdiń biri dep esepteıdi. «...Qorqynysh pen jasqaný degendi bilmeıtin, ba­tyl, erjúrek bolý kerek» degen sózi osy­nyń aıǵaǵy.

Ál-Farabı ilimin túsinýge talaptana otyryp «Qaıyrymdy qala» basshysy bolý úshin qandaı qasıetter kerek ekenin bildik. Biraq osylardyń bári bir adamnyń boıyn­da bolýy múmkin be? Buǵan danyshpan ál-Farabıdiń ózi jaýap beredi. «Kimde-kim týǵan kezinen bastap jáne jas jetkinshek sha­ǵynda joǵaryda atalǵan sharttardy boıyna darytqan bolsa jáne eseıgennen keıin basqa alty shartqa saı keletin bolsa, birin­shisiniń ornyn basatyn ekinshi basshy sol bolady».

Mine, ómir osyny dáleldep otyr. Saıası synnan ótken, álemdik órkenıet joly damýynyń negizderin bile­tin, saıa­sı sarap­­shy, Syrtqy ister mı­­nıstri, Úkimet basshysy, Senat Tóra­ǵasy, Birikken Ulttar Uıy­mynyń jetek­shi­si­niń orynbasary bol­ǵan Q.K.Toqaev­tyń Memleket basshysy bolyp saılanýy osyndaı syndarly synnan ót­ken­diginiń kórinisi.

Ǵulama ǵalym el basqarýǵa laıyq adam­nyń taǵy alty qasıetin alǵa tartady. Olar «dana bolý», «zańdardy, erejeler men ádep ǵuryptardy jadyn­da saqtap jetik bilý, óziniń barlyq is-áreketin osylarǵa sáıkes júrgizý», «burynǵylardan tıisti zań saqtamaǵan jaǵdaıda, birinshi ımandardyń (Ata zań – Ý.Q.) úlgisimen áreket jasaı otyryp, bul jóninde tapqyrlyq kórsetý», «...bolashaq oqıǵalardy da qalaǵan ke­zinde tanyp bilip otyrarlyqtaı tap­qyr­ da bilgir bolý, óziniń osyndaı is-áreket­terinde ol halyq­tyń ál-aýqatyn jaq­sartýdy maqsat etýge tıis», «...ózi bel­gi­le­gen zańdardy oryn­daýǵa jurtty óz sózimen jigerlendire bilý», «áskerı isterdi júrgizý úshin qajetti dáre­­jede qaıratty bolý, onyń ber jaǵynda áske­rı ónerdi qyzmet babyndaǵy óner re­tin­de jáne bıleýshi óner retinde bilip alý».

Danagóı ǵalym, danyshpan retinde ál-Farabı babamyz oıǵa oı qosady. Al osy alty qasıet bir adamnyń boıynda bolmaǵan jaǵdaıda ne isteýge bolady? Osyǵan oraı oıshyl tómendegideı qorytyndy jasaıdy. «...Eger osy qasıet­ter bir top adamnyń bas­taryna bólek-bólek bitken bolsa, sóıtip birin­de danalyq, ekinshisinde taǵy bir qasıet, úshinshisinde taǵy bir, besinshisinde taǵy bir, altynshysynda taǵy bir qasıet bolsa, onda osy adamdar ózara kelisken jaǵ­daıda, bári de qaıyrymdy basshylar bol­maq».

Kez kelgen memleket tarıh synynan ótedi. Bizdiń elimiz de aýyr syndardy ba­synan ótkizdi. Eltutqa bolǵan adamdar ha­lyq­ty talaı tyǵyryqtan alyp shyqty. Biz Egemen, Táýelsiz memleket retinde saıası sahnaǵa shyqtyq. Álem mo­ıyn­dady, órkenıetti otyz eldiń sana­ty­na qosylýdy murat etip otyrmyz.

Tarıhı, ádebı muralarymyzdy zert­tep, zerdelep jatyrmyz. Ál-Fara­bı ba­ba­myzdyń uly murattary da jańa za­man­nyń jańa adamdaryn qalyp­tas­ty­rý­ǵa, tár­bıeleýge yqpal etetini sózsiz.

Ál-Farabıdiń danalyq oılaryn ana tilimizge aýdarǵan Q.Saǵyndyqov, M.Janǵalın, M.Ishmýhammedov sııaqty sóz zergerlerine jas urpaq rıza ǵoı dep oı­laımyn.

Hakim Abaı:

Bilimdiden shyqqan sóz,

Talaptyǵa bolsyn kez.

Nuryn, syryn kórýge,

Kókireginde bolsyn kóz – deıdi.

Babalar rýhy asqaqtap, qazaq eliniń Kók baıraǵy jelbireı bersin.

 

Ýálıhan QALIJANOV,

UǴA akademıgi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

 

Sońǵy jańalyqtar

Áke rýhynan qýat alǵan qaısar jan

Rýhanııat • Búgin, 11:54

Abylaıhannyń aq joly

Aımaqtar • Búgin, 10:05

Aqmolada qaıyrymdy jandar kóp

Aımaqtar • Búgin, 09:31

Uqsas jańalyqtar