Abaı • 30 Sáýir, 2020

Abaıdyń júrek aınasy

90 retkórsetildi

Uly Abaı jaıynda sóz aıtý, oı tolǵaý ár qazaqqa ońaı sekildi sezilgenimen, tap bermede qınalyp qalatynyńyz ótirik emes. Abaıdy bilmeıtin qazaq joq. Arǵy-bergi ýaqyttyń minberinen Abaı jaıynda sóz qozǵap, oı terbemegen qazaq zııalysy az. Onyń basynda Ahmet Baıtursynulynyń 1913 jyly jazǵan «Qazaqtyń bas aqyny» degen áıgili maqalasy tur.

Ahań Abaı shyǵarmashylyǵy týraly «Sózi az, maǵynasy kóp, tereń. Buryn estimegen adamsha shapshań oqyp shyqsań, azyna túsinip, kóbiniń maǵynasyna jete almaı qalady. Kóp sóz­derin oılanyp, daǵdylanǵan adam­dar bolmasa, myń qaıtara oqysa da túsine almaıdy. Son­dyqtan Abaı sózderi jalpy adamnyń túsinýine aýyr ekeni ras. Biraq ol aýyrlyq Abaı aıta almaǵannan bolǵan kemshilik emes, oqýshylardyń túsinerlik dárejege jete alma­ǵanynan bolatyn kemshilik. Olaı bolǵanda aıyp jazýshyda emes, oqýshyda. Ne nárse jaıy­nan jazsa da, Abaı túbirin, tamyryn, ishki syryn, qasıetin jazady», dep maǵynaly tereń oı túıedi. Sondyqtan da Abaı – qazaqqa jaqyn jáne alys.

Biz­ge, osy qazaqqa «qııanat­shyl dúnıe­den qyryq jamaý bolǵan» Abaıdyń jú­re­ginen jaqyn eshteńe joq. Abaıdyń jú­regi aınadaı taza, pák, sáý­leli júrek. Ol aınymasqa beki­­gen júrek. Jalpy, Abaı­dyń óleńderi men qara sózinde mol kórinis tapqan júrek kon­sep­tisi aqyn­n­yń dúnıe­tanym­dyq paıymynan, tolyq túsi­ni­gi­nen, adam bolmysy týraly fı­lo­sofııalyq oı qoryt­pa­lary­­nan bas­taý alyp, odan ári ádebı-kórkem beı­­ne­leýlermen, tildik ajarlaý­men kes­telenip, tutasqan este­tıkalyq-moral­dyq túzilisti qurap ketedi.

Dúnıe jaratylysty tanyp bilýdegi sony izdenister, fılosofııalyq kóz­qa­rastar, ǵylymı-teologııalyq usta­nym­­dar men umtylystar negizi­nen eki túrli ólshemge ıek artady. Biri – aqyl men sanany joǵary qoısa, ekinshileri – júrek kategorııasyn, ıaǵnı mahabbat, súıispenshilik hám izgilik (gýmanızm) murattardy alǵa shyǵarady. Abaı – dúnıe bolmystyń aqıqatyn mahabbatpen túsinýshiler qatarynda. Abaı fılosofııasynyń úsh taǵany – ımanıgúl úsh súıý. Ol mahabbatpen jaratqan Allany súıý, ekinshisi adamzatty súıý, úshinshisi ádiletti súıý. Abaı aıtqan jomart­tyqtyń úsh qazyǵy – ádilet­tilik, shapa­ǵattylyq jáne danalyq. Ádi­lettilik – adamnyń jaratylýynda bolsa, shapaǵattylyq – adamnyń aq pe­ıil­diliginiń ólshemi, al, danalyq – aqyl­dylyqtyń jemisi bolmaq.

Abaı adamnyń negizgi úsh qasıetine ystyq qaıratty, jyly júrekti, nurly aqyldy jatqy­zady. Osy úsheýinde jaratý­shynyń adamǵa bergen erekshe mándi syı-sııapaty turǵandaı. Bi­raq «aýrýdy jaratqan qudaı, aýyrt­qan ol emes» degendeı, ystyq qaı­rat­tyń, jyly júrektiń, nurly aqyl­dyń ıesi bolmaq adamnyń ózine qatys­ty. Adam óz bolmysyna ózi úńilip, jaq­sy­lyq pen jamandyqty ekshep, qa­sıet­sizdikten óz boıyn, júregin taza us­taýy shart eken. Manaǵy úsh qasıetke qarama-qaıshy keletin, qaıratsyzdyq, salqyn júrek, sýyq aqyl oryn tepse, dúnıeniń ońbaıtyny sol. Sóngen qaı­rattan – namyssyzdyq, jiger­sizdik, ynjyqtyq týynda­sa, salqyn júrekten – pıǵyl­syzdyq, nemquraıdylyq, yn­sap­syzdyq, uıatsyzdyq, súıe bilmeý­shilik, muratsyzdyq, jany ashymas­tyq, meıi­­rim­sizdik, qaıy­rym­syzdyq bala­lap, sýyq aqyl­dan – zulymdyq, qaty­­gez­dik, óshpendilik, kek­shil­dik, aılaker­lik, sum­paıy­lyq, sum surqııalyq bas kóte­redi. Adamzatty mahabbatpen jarat­qan Alla pendesine erik te bergen eken. Adam álgi erkin du­rys paıdalana almasa óziniń de, ózgeniń de ómirine balta shappaq.

Adam bolmysyndaǵy ózara úılesim­dilikti retteýshi, Abaı­sha aıtqanda, ol – júrek. On jetinshi qara sózinde álgin­degi «ys­t­yq qaıratty», «jyly júrek­ti», «nurly aqyl­dy» ózara aıtys­tyra kelip, tóre­shi ǵylymǵa mynandaı ýáj aıt­qyzady: «Sen úsheýińniń ba­syń­dy qospaq meniń isim. Biraq sonda bıleý­shi, ámirshi júrek bolsa jaraıdy. Aqyl, seniń qyryń kóp, júrek seniń ol kóp qyryńa júrmeıdi... Qaırat, seniń qarýyń kóp, kúshiń mol, se­niń de erkińe jibermeıdi. Osy úsheý­iń basyn qos, bárin jú­rekti bılet... Úsheýiń ala bol­sań, men júrekti jaqtadym. Qu­daı­­­­shylyq sonda qalpyńdy saqta...»

Abaıdyń «Et júreksiz erinniń aıtpa sózin», «Alla degen sóz jeńil, Allaǵa aýyz jol emes, yntaly júrek, shyn kóńil, ózgesi haqqa qol emes» degenniń mánisinde «júregińnen shyqpaǵan sózdi aıtpa, jaratýshy Allany, onyń hıkmetin, muǵjızasyz júrekpen sezin» degen baılaýly oı, baıypty ustanym jatyr. «Til júrek­tiń aıtqanyna kónse, jalǵan shyq­paıdy. Amaldyń tilin alsa, júrek umyt qalady... Qazaq ta adam ba­lasy ǵoı, kóbi aqyl­syzdyǵynan azbaıdy, aqyl­dynyń sózin uǵyp alar­lyq jú­rekte jiger, qaırat, baı­laý­lylyqtyń joq­ty­ǵynan azady» – deıdi taǵy da hakim Abaı.

Uly aqyn Abaı óleń tilinde adamnyń jan tebirenisin, kóńil tolǵanysyn, sezim názik­tigin, oı ótkirligin, minez qubyl­ma­lylyǵyn kórsetetin beıneli sóz­derdiń neshe túrin osy júrek degen ári zattyq, ári abstraktilik uǵymdarmen astastyryp beredi. Mysaly, júregim meniń qyryq jamaý, júrektiń jigi, júrektiń kózi, júrektiń oty, júrektiń aqyl sýaty, júrekte qaırat bol­masa, aýrý júrek soǵady, júrek – teńiz, júrekke jyly tııý, ystyq júrek, sorly júrek, jy­ly júrek, yntaly júrek, muz jú­rek, asyl júrek, asaý júrek, et júrek, jas júrek, yzaly júrek, sho­shynǵan júrek, ıt júrek, sum órbigen júrek, úr­pıgen júrek, sónip qalǵan júrek, mahabbat pen ǵadaýat maı­dandasqan júrek.

Júrek sózine baǵynyshty­lyq Allany, onyń hıkmetin súıý sýfızm ilimine tán. Islam dini ilimindegi maǵrıpat, tarıqat­tyń uzaq joly jankeshtilikti, jannan keshýshilikti, daǵýa taqýalyqty talap etedi. Qoja Ahmet Iаsaýıdiń 64-hıkmetinde bylaı deıdi: «Tarıqat – dúr tanyp bilse bári de, Maǵrıpat dúr qansa bilim nárine, haqıqattyń jetpek sonda mánine». «Jarat­qandy ynta-shynta janyń­men súı, adal jas bop sorǵa­lar qanyń­men súı» degendi de osy Qoja Ahmet rásıla etedi (65-hıkmet).

Abaı «aýrý júrek soǵady aqyryn jaı», «júregim oıbaı soqpa endi», «qaıran júregim muz bolmaı ma» dep tolǵansa, Qoja Ahmet «kózim – jas, kóńi­lim – qaıǵy, janym – jalyn», «jara­qat júregimdi sorlatpaı ma?!» dep ah urady. Al Qoja Hafız «Qaıran júrek daýa tappaı dal bolar da qamyǵar», «Me­niń bútin jan júregim – seniń ǵajap jana­ryńda, seniń ǵajap janaryńnyń tur­myn túgel qamaýynda», «Dos aqyl – aına beıne kesesi ǵoı Jámshıdtiń», «O júrek­tiń ámirshisi, qyzyl sharap boı­dy aldy», «Jylýyńnan júregimniń oty qaıta janady», «Bir óziń dep lúpil­deıdi keýdemdegi bul júrek» – dep óziniń ǵa­jaıyp ǵazaldarynda júrekke júginedi.

Álqıssa, júrek aınasyn kirletpeı aýyq-aýyq jýyp, tazartyp, adamdyq tulǵa­syn asqaq­ta­typ, kisilik beı­ne­sin paı­ǵam­barlyq qalypqa negiz­dep, aına­lasyna adamger­shilik izgi nuryn seýip ketken oıly Abaı­­dyń, qapaly Abaı­dyń, qajy­ǵan Abaıdyń bylaı­ǵy ómirdegi minez qyry da ózi­niń tezge salyp tekserip-ter­geýi­men, ózgertýmen, eńbek qylyp tárbıeleýimen jasam­­pazdyqtyń jarqyn úlgi­sine aınalǵan edi.

«Abaıdyń oıynsha adamzat ba­lasy yzaly júrektiń quly emes, sondyqtan da Adam ómir súrýge, eńbek etýge, j­áne adam­dyqqa umtylýy qa­jet», deıdi jazýshy Rollan Seı­sen­baev.

Súıý – júrektiń isi. Ultty súıý úshin kirshiksiz júrek azdyq etedi, oǵan kemel aqyl da kerek.

 

Nurbek NURALY,

oblystyq ádebıet jáne óner mýzeıiniń dırektory,

Qazaqstan mádenıet salasynyń úzdigi

 

KО́KShETAÝ

 

Sońǵy jańalyqtar

Portret (Úshtaǵan)

Ádebıet • Búgin, 08:51

Ár adam – jerdiń tutynýshysy

Ekologııa • Búgin, 08:48

Osyndaı elim bar!

Pikir • Búgin, 08:42

Ár eldiń óz damý joly bolady

Saıasat • Búgin, 08:40

Baılamy bekem bátýaly sóz

Saıasat • Búgin, 08:37

Keı óńirde vırýs órshı tústi

Koronavırýs • Búgin, 08:24

StopMusor ekologııalyq jobasy bastalady

Ekologııa • Búgin, 08:22

Toıymsyzdyq – tas joldyń sory

Qoǵam • Búgin, 08:14

«Meniń Týym» aksııasy ótti

Aımaqtar • Búgin, 08:09

Elimizdiń basty qundylyqtary

Saıasat • Búgin, 08:06

Sharalar qatań saqtalýy tıis

Tennıs • Búgin, 08:04

«Barys» – úzdikter qatarynda

Hokkeı • Búgin, 08:03

Ushty, ushty, shatyr ushty!..

Qoǵam • Búgin, 07:56

Yntymaqtastyq yrysymyzdy eseleıdi

Pikir • Búgin, 07:45

Almatyda aqyn kóp...

Ádebıet • Búgin, 07:44

«Aqbilek». Jan jarasy...

Ádebıet • Búgin, 07:42

Shuǵyla-nurdy betke alyp...

Rýhanııat • Búgin, 07:38

Abaıǵa arnalǵan músháıra

Abaı • Búgin, 07:36

Jalǵyz kompanııa Alataýdy ıgere ala ma?

Ekonomıka • Búgin, 07:28

Tarıh tarazysyndaǵy tórt jaıt

Tarıh • Búgin, 07:15

Salǵyrttyq san soqtyrmasyn

Qoǵam • Búgin, 07:10

Kósh basynda – Meıvezer

Kásipqoı boks • Búgin, 07:10

Uqsas jańalyqtar