Rýhanııat • 06 Mamyr, 2020

Abylaı hanǵa arǵymaǵyn mingizgen

86 retkórsetildi

Qazaq tekti bolmasa, júgir­gen ańnyń tuıaǵy, ush­qan qustyń qanaty talatyn osyn­shalyq ulan-ǵaıyr da­laǵa ıe bolyp qalýy neǵaı­byl edi. Tus-tus­tan anta­la­ǵan jaýdan týǵan jerin qy­lyshtyń júzimen qyz­ǵysh­taı qorǵaǵan erjúrek ata-babalarymyz keıingi urpa­ǵyna osyndaı baǵa jetpes qundy baılyqty ama­nat etti. Uly dalanyń ár tasynan qazir tulparlardyń tuıaq izin baıqaǵandaı bolamyz...

Jońǵar shapqynshylyǵynda qol bastaǵan batyrlardyń biri – qa­zaqtyń Arǵyn ishindegi qara­kesek rýynyń Kárson atasynan shyqqan Beknazaruly Tańy­baı batyr shamamen 1670 jyldary Saryarqanyń Bet­paq­dalamen japsarlas Ortaý, Jel­taý, Qyzyltaý dep atalatyn taý­larynyń arasynda dúnıege kelip, 1755 jyly sol tóńirekte qar­taıǵan shaǵynda, 85 jasynda dúnıeden ozady.

Beknazaruly Tańybaı batyr (1670-1755 j.j.) – Aqtaban shu­byryndy, Alqakól sulama zama­nynda 1700-1740 jyldary qaptaǵan jońǵarǵa qarsy Bolat taýynyń mańynda Dýana óze­ni­niń boıynda, á degende úsh júz­den asa qol, keıin kele 5 myń­­nan 10 myńǵa deıin jasaq qur­ǵan ul­ty­myzdyń jaýjúrek, jan­kesh­ti batyry. HVII ǵasyrdyń 80-90 j.j. jońǵar áskeri Jetisý men Ońtústik Qazaqstanǵa basyp kirdi, qazaqtyń 9 qalasyn, onyń ishinde Saıram, Mankent, Qa­rasman kentteri men biraz ul­ys­taryn qıratty. Al 1680 jyly jońǵarlar Táýke han­nyń aq ordasy Túrkistan qala­sy­na shapqynshylyq jasady. Joń­ǵar shapqynshylyǵyna tótep berý úshin 1710 jyly Táýke han Qaraqumda jalpy qazaq taı­pa­la­ry­nyń quryltaıyn ótkizedi. Qazaq batyrlary bas qosyp biryń­ǵaı soǵys strategııasyn be­ki­tedi. Sol kezde Arqadan segiz myń qol jınaǵan Tańybaı Táýke han­nyń soǵys keńesshisi bolady. Bul óńir Tańybaıǵa jaqsy tanys edi. Sebebi Túrkistan aımaǵynan bastap, sonaý Ulytaý, Torǵaı taý­lary men arǵy jaqtaǵy Omby, Tom jerlerine deıin babalary mal jaılap, tirshilik jasap, meken etken. Qan maıdanda talaı synnan súrinbeı ótken Tańybaı batyr Táýke hannyń kózine túsip, onyń tý ustaıtyn bas batyryna da aınalady. Eli úshin shaıqastan sharshamaǵan Ábilmámbet han Tańybaı batyrǵa úlken úmit art­qan, al Abylaı hannyń ke­zin­de myndaǵan jasaqqa qol­bas­shy bolyp, onyń ústine aldyń­ǵy sheptegi sholǵynshy-bar­laý­shy jasaǵyna basshylyq etken. О́mir boıy jeldiń ótin­de, jaýdyń betinde júrý Tańy­baı batyrdyń peshenesine ja­zyl­ǵan sybaǵasyndaı edi. Qasıet­ti Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı mazarynan oryn alyp, ólgende de tek jatpaı, qazaq jeriniń bir shetin kúzetip jatýy da teginnen-tegin emes. Aby­laıdyń jaý shebine attan­dyrǵan Tańybaı batyr basta­ǵan sholǵynshy jasaqtary qar­sy­lastardyń qaı tusta qansha áske­ri baryn anyqtap bilip kelgennen keıin áskerı keńes soǵys baǵytyn belgilegen.

Tańybaı batyrdyń qara­ýyn­daǵy sholǵynshy-barlaýshy jasaqtar jer jaǵdaıyn jaqsy bilip, jýsandy dalada josyp jatqan kóp izden jaý izin jazbaı tanıtyn suńǵyla qasıetke ıe, zerdesi myqty jaýynger­ler bolypty. Únemi alǵy shep­te, qıyndyǵy mol jortýyl­da júrip, shyńdalyp, shynyq­qan sholǵynshylar taýly-tas­taq­ty jerde ósken qalmaq jyl­qy­synyń tuıaq izin qapysyz tanypty. Jaýyn-shashynda ǵana emes, tańda túsken shyqtan da, tipti bultty kúnderdiń ózinde de qanǵa sińgen qazaqı zerek-tanymdarymen jaǵdaıdy tap basyp anyqtaıtyn bolǵan. Ile ózeniniń boıynda bolǵan alapat shaıqastarda darııanyń ji­­ńish­­ke quıylysyn tańdap alyp, arǵy betke myńdaǵan qol­­dy shy­ǵynsyz ótkizýde sap ja­saý­­dyń qa­za­qy tásilin utym­dy paı­da­lanǵandardyń biri de osy Tańybaı batyr bolatyn. Sol zamanda jaý basyp alǵan Sheshenqara óńiri, Taıatqan-Shunaqtaǵy Batpaqsý ózeni men Qalmaqqyrylǵan aımaǵy, Aq kelinshek, Qara kelinshek, Qapal taý mekenderin, Eshkiólmes, Oıran jerlerin qaıysqan qalyń jońǵar qolynan azat etken Beknazaruly Tańybaı batyrdyń el azattyǵy jolynda jasaǵan úlken erlikterin baǵalap, halqy Er Tańybaı degen ataq bergen.

Ábilmámbet han 1736 jyly qa­zaqtyń úsh júzinen elge áıgili 90-ǵa jýyq bı men batyr, sultan men baılaryn jınap, jasy 25-ke kelgen, urany «Abylaı» Ábilmansurdy aq kıizge kóterip, han saılaǵany tarıhtan barshamyzǵa belgili. Sol batyrlardyń arasynda elge dana sózimen, erligimen aty shyqqan aǵalyq sapyndaǵy Er Tańybaıdy Abylaı han keńes alqasynyń oń jaq qanatyna otyrǵyzǵan. Mańdaı aldy berik, oń men sol qaptaly da tutasqan ásker sapynda erlik kórsetip, kózge túsý bir basqa da, janyn shúberekke túıip, sholǵynshy-barlaý toppen jebe ushynda júrip aýyzǵa iligýdiń jóni tipti bólek edi. Abylaı han bılikti Saryarqadan júrgize bastady.

«..Talaı shaıqasta erlik synynan qapysyz ótken Tańybaı batyr qazaq pen qalmaq arasyndaǵy kezekti bir soǵysta Abylaı hannyń aty barlyǵyp qalǵanda óziniń Aqtanaý atyn Abylaı hanǵa mingizgen. Sonda Abylaı han: «O, batyr, ózińiz qaıtesiz?!» degende, er Tańybaı: «Siz aman bolsańyz, el týy jyǵylmaıdy!» – dep jaýap bergen eken. Abylaı soǵys aıaqtalǵannan keıin Tańy­baı­dy shatyryna sha­qy­ryp alyp, «Al batyrym, Aqta­naý­dy mingizip meni bir apat­tan qutqardyń, menen qandaı tilegiń bar?» degen eken. «Taqsyr, elime abyroıly atym bar, basyma jetetin dáýletim bar, jasym bolsa kelip qaldy, ornyma da­ıyn­daıtyn keleshekte kisim bar», depti. «Kerneıdiń jas kók bórisi Jarylǵap batyrǵa oń ja­ǵyńyzdan oryn berseńiz bola­dy», depti. Sonda Abylaı han oǵan rızashylyq bildirip, Jarylǵapty áskerı kúshiniń múshesi etip, jas batyrǵa oń jaǵy­nan keńesshi retinde oryn beripti. Tańybaı batyr sóıtip, qalyń jasaqty jáne qol­bas­shy­lyq týyn Jaryl­ǵap ba­tyr­ǵa tap­syr­ǵan...», dep zeı­net­tegi sýdıa Keńes Jal­muha­n­be­tov «Velenıe vre­­me­nı» kita­byn­­da baıandap ótken edi.

Beknazaruly Tańybaı ba­tyr­­­dyń eren erlikteri týraly aýyzsha, jazbasha jetken tarıhı derekter Shákárim, Máshhúr Júsip, A.Seıdimbek, Á.Bókeı­hanov, M.Sársekeev, J.Ábdirah­man­uly, A.Qasenqyzy, Q.Slam­bekov, B.Tóleýbekova sııaq­ty aǵa-apala­ry­­myzdyń eńbek­terinde jáne halyq jyr tol­ǵaý­larynda, qa­lyń el aýzynda, QR UǴA ǵylymı kitap­ha­nasynyń sırek qorynda, syrt memleketter ǵylymı qor­la­rynda saq­taý­ly.

Belgili jazýshy-etnograf Aq­seleý Seıdimbek óz eńbek­te­rinde bylaı atap kórsetedi: «Tańybaı batyr Dýanaǵa tý ti­gip, shatyr qurǵan, qol jınap, sol bir alashapqyn zamanda eldiń shetinde, jeldiń ótinde, jaýdyń betinde júrip, qazaq jasaqtaryna basshylyq jasap, soǵys tásilin jiti meńgergen, qal­maqtyń ataqty Ijenqara batyr­ynyń basyn alǵan, jekpe-jekte qalmaq hany Qapaldy jeńgen, erlikteri elge áıgili batyr retinde kózge túsedi». «Joń­ǵar­dyń hany Qapal urysqan eki jaqty baıqap, jeńilgen nóker­le­rin kórgennen soń jekpe-jek dep alǵa shyǵady, entelep Er Tańybaı men Naımantaı da alǵa shyǵady. Baıqaǵan bul ekeýin Oraq batyr, toqtatyp ekeýinen ruqsat alyp ózi alǵa shyǵady. Jekpe-jekte Oraq batyr qaza bolady. Batyrdyń qazasy janǵa batady, shydamaı Tańybaı alǵa shapty, aldynan qarsy shyqqan han Qapaldy óńeshinen naızasymen túıredi. Han Qapal ólgen­n­en soń jaý qashty. Jerin elin súıgen erjúrek batyrlar qor­ǵap qapty. Qapal taý dep sol urysta qalǵan aty». M.Kók­kó­zov­tyń «Kársón shejiresi» de­gen eńbeginde: «Tańybaı batyr bolǵan adam, aǵa batyrlar sapyna jatady. Zamanynda Ta­raq­ty Baıǵozy batyrdyń áke­si Naı­mantaı batyrmen bar­maq­dos bolǵan. Tańybaı áıelin juptaǵanymen balany paıǵambar jasyna shyqqannan keıin ǵana súıgen. Tańybaıdan – Shybyn, Toqbaı, Ýaq, Taına, Jáýtik, Bapaq, Sapaq, Jamanqul atty 8 bala órgen. Taınadan – Eset, Esetten – Kópbaı. Kópbaı da zamanynda iri tulǵa bolǵan. Es­per­gennen keıin Kársónde on segiz jyl bolystyq qurǵan. Qarqaraly ýezinde qazylyqty atqar­ǵan. Aǵa sultandyqqa to­byqty Qunanbaımen talas bol­ǵan. Kópbaıdyń kisiligi, tirligi qatarlastarynan kósh ilge­ri tur­ǵan. Qazaqtyń jaqsy-jaı­sań­da­rymen kóp aralasqan. Úısin Qyrbas bı Tańybaıǵa kúıeý eken...» dep jazylǵan.

Budan da basqa derek kózde­rin­de Tańybaı batyrdyń tórt áıeli bolyp, Sulý, Mádıne eki áıelinen segiz ul, bir qyz týǵa­ny aıtylady. Jalǵyz qyzy Sáki­taı­dy qyrǵyzdyń Buǵy rýynan shyqqan, óziniń jasaǵynda qol bastaǵan Qońyr batyrdyń balasy – qyrǵyz manaby, ári batyry Esenqulǵa (súıegi A.Iаsaýı kesenesindegi qorymda) turmysqa bergen, urpaqtary bar. Taıatqan-Shunaqtaǵy Esenterek degen jer sonyń atynan qalǵan. Mádıne sýǵa ketip ólgen. Batqan sýy Qara­­ǵan­dy qalasy men Jańaarqa, Uly­taýǵa qaraı jatqan óńirde kól men ózen, aýyl da bar – kúni búginge deıin «Sulý Mádıne» dep atalady. Batyrdyń urpaqtary da bar.

Tańybaı batyrdyń máıitin kıe­li Túrkistanǵa tobyqty Qara­men­di bı ári batyr bastaǵan Ja­ryl­qap batyr, Baıqozy batyr, Oraq batyr, Shybyn, Toqbaı, Ýaq, Taına, Jáýtik, Bapaq, Sapaq, Jamanqul batyr, jáne qyryq kisi jetkizgen eken. Er Tańybaıdyń súıegin Áziretke apa­ryńdar dep Abylaı han ózi de uıǵar­ǵan desedi. Tańybaı batyr – Táýke, Ábilmámbet, Abylaı han syndy aqsuńqarlardyń úzeń­giles serigi bolǵan, jasynan qaıratker, dańqty batyr bol­ǵan adam. Onyń batyrlyq jo­ryqtary Bógenbaı, Raıymbek, Naımantaı, Qarasaı, Qabanbaı, Naýryzbaı, Jarylǵap, Baıqozy, Jamanqul, О́tegen sııaqty batyrlarmen qatar atalýy tıis.

 

Rahman TО́LEÝBEKOV,

ekonomıst-saıasattanýshy

 

Sońǵy jańalyqtar

Jigittiń jaqsysy

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar