Rýhanııat • 07 Mamyr, 2020

Baýyrjan moıyndaǵan batyr

1168 retkórsetildi

«Sosıalıstik Qazaqstannyń» barsha qyzmetkerleri birimiz qalmaı redak­sııa­da­ǵy keń bólmege – kitaphanaǵa jı­nal­dyq. Árkimniń júzinen buǵan deıingi kúnderdegideı jaırańdaǵan qýanysh nyshany emes, yzǵarly yzbar esedi. Otan taǵ­dyryn oılaǵan ýaıym taby seziledi. Bul jıyn josparly jı­na­­lys nemese kún saıynǵy lezdeme emes edi.

Bizdi redaktor, partııa uıymynyń hat­shysy shaqyrǵan joq. Jurt ózdiginen jınalǵan. Kún jeksenbi, 1941 jyldyń 22 maýsymy. Álginde ǵana radıodan óte sýyq habar estigenbiz. Fashıstik Ger­ma­nııa súıikti Otanymyzǵa opa­syz­dyq­pen tap berdi.

 

Baıtaq elimizdiń barlyq ul-qyzdary sııaqty bizdiń shaǵyn kollektıvtiń ár mú­she­si osy saǵattan bastap ózin Otan sol­datymyn dep sezinýi kerek, – dedi gazet re­daktory Saqtaǵan Báıishev. – Endi qalam ornyna qarý ustaımyz. Jaýdy jeń­genshe jýrnalıstik jumysty qoıa tu­ra­myz. El namysy – er namysy. Endeshe, jol bolsyn, joldastar!

Únsiz qaldyq. Únsizdikti redak­sııa­nyń mal sharýashylyǵy sek­to­ry­nyń meńgerýshisi Muhamedqul Islam­qu­lov­tyń sańqyldaǵan daýysy buzdy. Ol Qyzyl Armııanyń zapastaǵy ofıseri edi.

– Áriptester, osy mınýttan-aq siz­dermen qoshtasamyn, – dedi Muha­med­qul. – Qazir úıge de soqpastan týra áskerı bó­limge tartamyn. Barlyq jigitterge sát-sapar tileımin. Jeńispen joly­ǵy­sa­ıyq, joldastar!

Bárimizben qushaqtaı qoshtasty. Áıel­der betinen súıdi, kózderi botalap barady. Osylaısha «Sosıalıstik Qazaq­stannan» birinshi bolyp maıdanǵa attan­ǵan M.Islamqulov edi. Minezge baı, adamgershiligi mol, qoly ashyq bul jigit endi ortamyzǵa kelmeıdi dep sonda oı­ladyq pa? Qarymdy qalamgerdiń, ja­lyndy jaýyngerdiń redaksııa qabyr­ǵa­syndaǵy mármár taqtaǵa ǵana atyn qal­dyryp, ózi oralmasyn sol sátte kim bil­ip­t­i. Al ishimiz alaı-dúleı edi...

2

Qyryq jylǵa jýyq qazirgi «Egemen Qa­zaqs­tan­da» tilshi, bólim meńgerýshisi bolǵan qalamdy da, qarýdy da ustanǵan soǵys jáne eńbek ardageri belgili jýrnalıst Qabı Myńjanov aǵamyz bul maqalasyn ga­zet­tiń jetpis jyldyq toıyna oraı sol kez­­degi jolbarys júrekti jigitterdi qur­metpen eske alyp jazǵan eken. Ol kisi­niń aıtýynsha, qan maıdanǵa redaksııa­dan attanǵan jıyrma áriptesiniń altaýy qahar­mandyqpen qaza tapqan. («Egemen­qazaqs­tandyqtar», 2009 jyl).

Búginde kópshilik taǵzym eter maıdangerler esimi jazylǵan eskertkish taqta sol kúnderdiń habarshysyndaı «Egemen Qa­zaq­stan» redaksııasynyń qasterli or­nyna aınalǵan. Osy eskertkish taqta jaıynda jáne de ondaǵy esimi ja­zyl­ǵan ekinshi dúnıejúzilik soǵysta er­lik­pen qaza tapqan jýrnalıst-jaýynger Muhamedqul Islamqulov haqynda qazaqtyń namysynan jaralǵan bahadúr ba­tyrymyz, kórnekti jazýshy Baýyrjan Momyshuly «Kóz aldymdasyń báriń de...» degen jınaǵyndaǵy «Arysym edi» degen esteliginde úlken qurmetpen ja­zady.

«...Osy kúni «Sosıalıstik Qazaqstan» men «Kazahstanskaıa pravda» gazetteriniń re­daksııasyna bara qalsańyz, tekpershekten kóterilgende, oń qol jaqta qa­byr­ǵada qos mramor taqta qaǵýly tur. Mra­­mor­dan qashalǵan altyn jazýlar bar. Osy redaksııalarda kezinde jumys istep, sodan soǵysqa attanyp, erlikpen qaza ta­ýyp, qaıtpaı qalǵandar tizimi.

Men áldeqalaı redaksııaǵa jolym túse qalsa osy mramor taqtalar aldynda basymdy ıip, uzaq turamyn. Neshe túrli oılar keledi. Sonaý surapyl so­ǵys­tan osylar qusap qaıtpaı qalýym da múmkin edi-aý. Oq adamdy tańdap tı­meıdi. Nebir bozdaqtar ketti. Myna tizim­de­gi­ler­diń kóbin bile bermeımin. Biraq men jaqsy biletin bir adam osy tizimniń orta tusynda tur. Ol – Muhamedqul Is­lam­qulov. Ol menen on jas úlken edi. Tiri bolsa, bıyl jetpiske shyǵar edi. «Muqa, Muqa» dep jetpiske shyǵýymen qut­tyq­tap, qaýmalap otyrar edik. Iá, «tiri bolsa» degen tilekke jete almaǵandar qan­shama...»

Osylaısha jalyndaǵan jas jýrna­lıst 1941 jyly soǵysqa suranyp, 316-atqyshtar dıvızııasynyń úshinshi ba­talon quramyna alynady. Batalon ko­man­dıri 40 jas shamasyndaǵy ma­ıor Nıkolaı Polıakov bilimdi de alǵyr Muha­medquldy birden shtab bastyǵy etip taǵaıyndaıdy. General Panfılov bastaǵan qazaqstandyqtar dıvızııasy Máskeý túbinde astanaǵa antalaǵan nemis kúshiniń dál naq ortan beline qarsy turady. 1941 jyldyń 23 qazanynda nemisterdiń surapyl shabýylynan aldymen maıor Polıakovtyń batalony qatty soqqyǵa urynady. Shtab bastyǵy Muqametqulǵa oqqa ushqany bar, bóli­nip qalǵany bar batalondy jınaý ońaı­ǵa túspeıdi. Baıqaıdy dushpannyń qor­sha­ýynda qalǵan. Sol kezde órshil, namysshyl Muhamedqul dáti shydamastan, jaýǵa qarsy shabýylǵa daıyndalyp «Za mnoı!», «Za rodıný!», «Za Stalına!» dep aı­qaılap shyǵady. Muny kórip baqylap ot­yrǵan maıor Polıakov: «Erim-aı, erim-aı» dep Muhamedquldy qushaqtaıdy. Sol mezette Polıakovqa oq tıip, til tart­paı ketedi. Bul onyń qandy qyrǵyn jaǵ­daıynda da esh qoryqpaıtynyn kór­set­ken jaýjúrektigi edi.

1941 jyldyń 26 qarashasynda qazaq ofıseriniń soǵysta naǵyz strateg, taktık ekenine kózi jetken marshal Ro­kos­sovskıı Baýyrjan Momyshulyn dı­vızııa shtabyna shaqyryp, polk ko­man­dı­ri etip taǵaıyndaıdy. Budan keıingi kes­kilesken urystar jaıynda Baýkeńniń ózi sóılesin.

«...Buıryqtyń aty buıryq. Soǵys ke­zinde oǵan qarsy turýǵa bolmaıdy. Qaıtar jolda «Ot pen sýdan birge ótken ba­talonymdy kimge tapsyramyn» dep oılap kelemin. Kóp tolǵanyp, kóp oılanyp, batalonymdy Muhamedqul Is­lam­qulovqa tapsyrsam degen sheshimge kel­dim.

Birneshe kúnder, birneshe túnder, bir­neshe aptalar qyrǵyn soǵystyq. Islam­qulovtyń batalony alǵy shepte edi. Jaýapty jerlerde boldy. «Bárin aıt­ta, birin aıt» degen deıin, Sokolovo qys­­taǵynda dushpan tyqsyryp bizdi qor­­shaı bastady. Islamqulovty sha­qy­ryp aldym:

– Muqa, jaǵdaıdy kórip tursyń ǵoı, men polkti alyp shyǵýym kerek naq osy jerden. Alyp shyǵý ońaı emes, sol sebep­ti sizdi tosqaýylǵa tastap ketemin.

– Túsindik, Baýke.

Bul polkti aman alyp qalýda bir ba­tal­­ondy jaýdyń arandaı aýzyna tyǵyn bolsyn dep tastaı salǵanymen birdeı. Buǵan erdiń erleri ǵana shydas beredi. Sol soǵysta Islamqulov óz batalony­men jaýmen shaıqasyp, taban tiresip tu­ryp aldy. Men polkti qorshaýdan shy­ǵaryp, jańa shepke alyp keldim. Eki kún­nen keıin Islamqulov bizdi qýyp jetti.

Men óz batalonymmen bes ret qor­shaý­da qaldym. Biraq ta buǵaýdy buzyp, jaý shebin jyrtyp, udaıy qorshaýdan shyq­tyq. Bir kezdesýde Muhamedqul maǵan: «Áı, Baýyrjan, esińde bar ma? Men saǵan bir kezde óte qatal ekensiń dep aıt­qanym, – dedi. – Sen sonda: «Muqa, meni jumsartyp qaıta jumsamaqsyz» degen­de jyǵylyp, ishimnen «sóz tapqanǵa qolqa joq» degen osy eken ǵoı» dep qoı­ǵanmyn. Seniń qataldyǵyńdy men jaq­tyr­maýshy edim. Biraq soǵysta qatal bolý kerek eken. Marqum maıor Polıakov jum­saq kisi edi. Sonyń jumsaqtyǵynyń qorlyǵyn soǵysta kórdik.

29 noıabrde Krıýkovaǵa keldik. Kes­ki­les­ken urys tolassyz bir aptaǵa sozyldy, derevnıany birese nemister, birese biz alamyz...

Orysta maqal bar: «О́zim batyr re­tin­de sizdi de batyr dep tanydym» («Kak hrabres prıznaıý vas hrabresom») degen. Sol Krıýkovadaǵy soǵysta Muhamedqul Islamqulovty naǵyz erjúrek azamat dep tanyp, qaharmandyǵyna basymdy ıip edim. («Juldyz» jýrnaly, tamyz, 2008 j.)

Budan neni ańǵaramyz, Ekinshi dúnıe­jú­zilik soǵysta qaıtalanbas erli­gi­men aty ańyzǵa aınalǵan, ózine ǵana tán uly­lyqpen ómir súrgen dańqty qol­basshy Baýyrjan Momyshulynyń son­daı sheshýshi kezeńde ózi basqarǵan ba­talonnyń tizginin senip tapsyrýy – onyń alǵyr da órshil, qaıtpas qaısar, jaý­júrek jaýyngerlik qasıetterin tanyp, baǵalaǵany, Otanyn, elin, jerin súıgen adal perzent ekenine esh kúmán kel­tir­megeni dep bilemiz. Bolmasa maıdanda nebári alty-aq aı soǵyssa da oq pen ottyń arasynda qandy qyrǵynnyń alǵy shebinde kózsiz batyrlyqqa baryp, óshpeıtin, ólmeıtin osy jasaǵan erligin ol «Qanmen jazylǵan kitabyna», «Psıhologııa voıny» eńbekterine arqaý etpes edi. Tek Baýkeńniń ǵana emes, Is­lam­qulovtyń maıdan dalasyndaǵy erligi A.Bektiń «Volokolom tasjoly», «Ar­palys», A.Trefılovtyń «Ý vorot Moskvy», M.Ǵabdýlınniń «Meniń maıdandas dostarym», Á.Nurshaıyqovtyń «Aqı­­qat pen ańyz» kitaptarynda shynaıy sýrettelgen. Son­daı-aq ol kisiniń Máskeý túbindegi shaı­qasta kórsetken erlikteri men qahar­man­dyq is-áreketteri týraly merzimdi basy­lymdarda da kóptegen maqala, ocherkter jarııalanǵan.

Esil er Muhamedqul 1942 jyly
5 aq­panda keskilesken urysta erlikpen qaza taýyp, Otan úshin sheıit bolady. Bul sýyt habardy estigen Baýkeń qandykóılek joldasyn ólimge qımaı, júregi qan jylap qatty qaıǵyrady. О́mir men ólim beldesken tusta senim­di seriginen aırylyp qalǵanyna qapa­la­nady. Sol sezimin, ári arýaqtyń al­dyn­da­ǵy adamı, azamattyq paryzy sanap, eli, jeri Otany úshin janyn pıda etken erjúrek baýyrynyń er­ligi­ne taǵzym retinde qan maıdanda jaýmen aıqasa júrip, qalamyn qanǵa batyra qazasyna arnap jyrdan eskerkish soǵady. Bul 1942 jyldyń 22 aqpany edi.

 

SERIGIM EDI

Kelbetti, orta boıly, ójet minez,

Keń mańdaıda aqyldy jaınaǵan kóz.

Ádepti hám ónerli saltanatty,

Sendeı jigit anadan týa bermes –

Deýshi edim ishimnen men seni kórip,

Aıtpaǵanmen ózińe shyn syr berip,

Bolashaqta qolbasshy bolatyn er

О́tkelden ótse qıyn joryq kórip.

Qııa jerden qısaımaı,

Tike júrip ketip eń.

Seskenbesten qaýipten,

Qaıtpastan alǵan betińnen.

Birneshe qyrǵyn soǵysta

Jaltaqtamaı artyńa

Jigittik, erlik, batyrlyq,

Qaharmandyq etip eń.

Tosynnan tıgen dushpanǵa

Tapqyrlyqpen, ádispen

Tabandylyq etip eń.

Polkqa buıryq bolǵanda,

Bir ózińe amanat

Erlerdi tabys etip em.

Qan maıdandy qaq jaryp,

Shyqqanyńa súısinip,

Bizdiń batyr mynaý dep

Kórsetip maqtan etip em.

О́rshil ójet batyrym,

Erligińe senýshi em,

Qas batyrdyń beınesin,

Sıpatyńnan kórýshi em.

Aqylǵa da keń ediń,

Úlgi, ónege kórseter,

Er serkesi bolar dep

Ishimnen baǵa berýshi em.

Serigim ediń senimdi

Jaýdy birge shabysqan.

Júrekke sýyq, janǵa jat

Esittim habar alystan:

Syımaı kettiń mańdaıǵa

Qyrshyn, sheıit arystan.

Qazańa qatty qaıǵyryp,

Jiger baýyrym qum bolyp,

Qabyrǵam meniń qaıysqan»

(«Qanmen jazylǵan kitap», 1991j.).

 

Taý tulǵa Baýyrjan Momyshuly maı­danger baýyrynyń aldyndaǵy paryzyn ómiriniń aqyryna deıin atqarýǵa bar kúsh-jigerin salyp ótedi. Qaı kezde de osy bir ardaqty esimniń halyq aldynda mereıi ústem bolsa dep armandaıdy. «Islamqulovty bir emes, eki márte Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usyndym. Biraq ákesi bolys boldy degen syltaý­men, ol ataq berilmedi» dep aıtatyny sol batyr babamyzdyń.

Jaýynger-jýrnalıst Muhamedqul Islamqulov Tashkent qalasyndaǵy Ortalyq Azııa ýnıversıtetinde oqyǵan al­ǵashqy qazaqtyń biri. Sonda jýr­na­­lıstıka fakýltetin bitirip, «Oń­tús­tik Qazaqstan», «Sosıalıstik Qa­zaq­stan» ga­zetterinde eńbek etedi. Mu­ha­med­qul­­dyń atasy Tóregeldi aqsaqal Syr­da­rııa ózeniniń jaǵasyndaǵy Sarykól aýmaǵyna bolys bolǵan. Ol Tashkentte bolys bolyp turǵanda uly Islamqul Reseıdiń saıası jáne mádenı astanasy Sankt-Peterbordaǵy zań kolledjin támamdaıdy. Hatshy bolyp qyzmet atqarǵan ony ákesi bolystyq saılaýǵa qatystyrady. Osy bolystyq qyzmetti Islamqul 21 jyl, ıaǵnı qatarynan jeti kezeń, 1926 jylǵa deıin atqarady.

Muhamedqul atamyzdyń artynda Oırat pen Qaırat esimdi eki ul qa­­lady. Oıraty Túrkistan obly­sy, Qa­­zy­­ǵurt aýdanynda balalar dá­ri­ge­ri bolsa, ákesi maıdanǵa attan­ǵan­da bir jasta, al sheshesi úsh jasynda qaıtys bolyp, balalar úıinde tárbıe­lengen Qaıraty Ýkraınanyń Dnep­rod­zerjınsk qalasyndaǵy metallýrgter ýchılıshesinde oqyp, eńbek jolyn Temi­rtaý qalasyndaǵy metallýrgııa za­ýy­tynda bastaǵan. Máskeý Bolat jáne qorytpalar ınstıtýtyn, Máskeý ma­shı­na jasaý ınstıtýtynyń aspırantý­ra­syn bitirgen. 1967-1995 jyldary Qa­zaq hımııa-tehnologııalyq ınstı­tý­tynda, Halyqaralyq qazaq-túrik ýnı­ver­sıtetinde aǵa oqytýshylyqtan bastap, dosent, kafedra meńgerýshisi bolyp eńbek etti. Tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Qaırat Muhamed­qul­uly ómiriniń sońǵy jyldaryn M.Áýezov atyn­daǵy OQMÝ-de ustazdyq qyzmetke arna­dy.

Qaırat qashanda ákesiniń maıdandas dosy bolǵan Baýyrjan atasyn izdes­ti­rip, hat jazady. 1963 jyly batyrdan «kezdesý buıyryp jatsa, ákeń týraly kóp áńgimelesetin bolamyz» dep sý­re­tin salǵan hat keledi. 1969 jyly Baýyr­jan atasyn Saryaǵashta demalyp jat­qan­da izdep baryp, uzaq áńgimelesedi. Sonda qazaqtyń has batyry maıdandas baýyrynyń eren erligi, jaýǵa toıtarys berýdegi áskerı sheberligi, erjúrektigi, áke­siniń qyp-qyzyl ottan qoryqpaıtyn, júrek jutqan adam bolǵanyn aıta kelip: «Balam, orysta bir qanatty sóz bar, «Ádi­let qashanda jeńedi, biraq ol keshik­se de kelmeı qoımaıdy...» dep úmit art­ty­rady.

Jaratqannan bala suraǵanda, artymda qalyp, izdeýshim, suraýshym bolsyn deıtin de shyǵar, Muhamedquldyń urpaǵy – uly Qaırat pen kelini Bıbihan 2012 jyly týǵan jerinen bir ýys topyraq alyp, Reseıdiń Novgorod oblysy, Staraıa Rýssa qalasyna qatysty Davydovo selosy mańyndaǵy áskerıler zıratynda jerlengen ákeleriniń qabiriniń basyna baryp, zııarat etedi. Sol joly áke men bala jetpis jyldan keıin qaýyshyp, kelini sálemin salyp, Quran baǵyshtap, eskertkish taqta ornatady. Araǵa eki jyl salyp, artynda qalǵan nemere, shóberelerine taǵylymy bolsyn dep, teleoperator, jýrnalıst qyzdy ertip, taǵy baryp qaıtady. Al Muhamedqul ákeleri júzge tolǵanda Shymkentte eldegi aǵa­ıyn-týǵan, jora-joldastardyń basyn qosyp, atalarynyń atynan táberik taratyp, Quran baǵyshtap, ol kisi týraly túsirilgen beınejazbany kórsetip, úlken as beredi. Sonda ǵoı belgili jazýshy aǵamyz Marhabat Baıǵutov jerles aǵalarynyń artynda osyndaı urpaq qalyp, ákelerine kórsetken qur­met­terine rıza bolyp: «Aınalaıyn, ha­la­ıyq, búgin bizdiń Muhamedqul atamyz tirilip ortamyzǵa kelgendeı boldyq. Ásirese osy ımanı tirlik, perzenttik boryshty óteýde Qaırat óz uly ǵoı, bárin uı­ym­dastyryp, janyn salyp júgirip júr­gen quıtaqandaı Bıbihan kelinge rah­met, Alla rıza bolsyn» degeni bar.

«...Men ózim qyryq jyl qyrǵynda tiri qalǵan jandardyń birimin. Sol surapyl qyrǵyn soǵysta elimizdiń talaı sańlaq batyrlarynyń, aqyldy erleriniń qaza tapqanyn qan maıdanda kózimmen kórdim. Menen artyq, menen batyr, menen aqyldy jigitterdiń ólip ketkenin kózimmen kórdim. Olardyń ımandary jol­das bolsyn! Olar Uly Otanymyzdyń tá­ýel­sizdigi úshin jan-tánin aıamaı so­ǵysty, sol táýelsizdik úshin jan tási­lim etti...», degen Qazaq radıosynyń altyn qorynda jazylǵan sózinde qazaqtyń ar-uıatynyń, namysynyń sımvolyna aınalǵan Baýyrjan batyr Máskeýdi nemis basqynshylarynan qorǵaýda teń­des­­siz erlik kórsetip, qaharmandyq ta­nyt­­qan batalon komandıri Muhamed­qul Islamqulov syndy erlerdi aıtqan bol­­sa kerek.

Endi osyndaı esil erge artyndaǵy qalǵan el-jurty sol dańqty erlikterin ulyqtaýda qandaı izgi qurmet nyshandaryn jasady degenge keleıik. Búginde Muhamedquldyń balalary Oırattyń qaıtys bolǵanyna on bes, Qaırattyń dúnıeden ótkenine úsh jyldyń júzi ótti. Kelini Bıbihan apaıymyz jıyr­ma jyldaı ár esikti ashyp júrip, taban­dylyǵynan atasy týyp-ósken Túr­kis­tan oblysy, Ordabasy aýdany, Shu­barsý aýylyndaǵy orta mektepke, Shym­kent qalasynda bir kóshege esi­min berýge uıtqy bolady. Endigi armany maıdanǵa Almaty qalasynan ózi suranyp attanyp, qaısarlyqtyń, er­liktiń, otansúıgishtiktiń úlgisin áı­gi­le­gen, ári qazaqtyń qaharman has batyry moıyndaǵan batyrdy máńgilik este qaldyrý maqsatynda 2010 jyldan (ol kezde qala ákimi A.Esimov) qalanyń ár ákimi aýysqan saıyn Qazaqstannyń halyq jazýshysy, soǵys ardageri Ázilhan Nurshaıyqov, Keńes Odaǵynyń Batyry Toǵambaı Qaýymbaev, batyr babamyzdyń uly Baqytjan Momyshuly, marshal G.K.Jýkovtyń adıýtanty bolǵan, ots­tav­kadaǵy polkovnık Jazyqbaı Aha­nov, panfılovshy, soǵys jáne eńbek ardageri Ádihan Shilterhanov qol qoı­ǵan hatty jańartyp alyp barady. Bar­ly­ǵynda «kelesi rette beremiz» degen jaýap alady. 2016 qalada júz adamǵa kósheniń atyn berilgende de, qyrshyn ketken bozdaq ataýsyz qalady. Búginde M.Islamqulov turǵan Shagabýdınov kóshesi Pojarskıı, Mının kóshelerimen qıylysady. Mının kim degenge kelsek, 1624 jyly Rýsta bolǵan kóterilisti basqarǵan adam eken. Qazir HHI ǵasyr. Búginde olardyń Qazaqstanǵa, Almatyǵa qan­daı qatysy bar?

 Iá, tarıhta da, ómirde de halqy mo­ıyn­daǵan, arda tutqan óz batyr­l­ary bolǵan. Endeshe, sondaı halyq batyrlarynyń erligin ulyqtaý, esimin ja­dymyzda jańǵyrtyp, nasıhattaý, ke­leshek urpaqty ultjandylyqqa, otan­súı­gish­tikke tárbıeleý búgingi urpaqtyń paryzy ekenin umytpaýymyz kerek...

 

Gúlzeınep SÁDIRQYZY,

jýrnalıst

 

Sońǵy jańalyqtar

Jigittiń jaqsysy

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar