Qoǵam • 14 Mamyr, 2020

Haliń qalaı, Marqakól? (Qoryqshy kózimen)

130 retkórsetildi

Iá, osy suraqty qoıatyndar kóp búginde. Sirá, Altaıdyń alqasyndaı ǵajaıyp meken Marqakóldiń taǵdyryna alańdaıtyndyqtan bolsa kerek. Balyq bar ma? Marqakólge kelgen jurttyń ekinshi qoıatyn saýaly – osy. Rasynda, kóldegi maıqan (ýských) men harıýs balyǵynyń az-kóptigi mundaǵy jaǵdaıdyń anyq kórsetkishi deýge bolady. Alaıda qazir kól basynan qarmaq salǵan bes, ári ketse 10 adamdy ǵana kóresiz. Bular – kól jaǵalaýynda, qorǵalatyn aýmaqta turatyn jergilikti turǵyndar. Qazir balyq aýlaýǵa lısenzııa tek solarǵa ǵana beriledi. Kólden on shaqyrym alysta turatyn adamnyń balyq aýlaýǵa quqy joq.

Sýretti túsirgen Mereı QAINARULY

Kóldegi balyqtardyń jaı-kúıin bilý úshin ǵylymı jumystar qolǵa alynyp turady. Osy rette ótken jyly mamyr-tamyz aılarynda respýblıkalyq Balyq sharýashylyǵy ǵylymı-óndiristik ortalyǵy Altaı fılıalynyń júrgizgen zertteýlerine kóz jú­gir­tip kórelik. Bul jerde tek maı­qan men harıýstyń sońǵy 8 jyldaǵy bıologııalyq dınamıka­syn ǵana alyp qaraıtyn bolsaq, qazirgi maıqandardyń iri ekendigin baıqaımyz. Iriligi sondaı, eń úlkenderi 1100 gramǵa deıin tartady. Bul – 2013 jylǵy maı­qandardyń ortasha salmaǵynan 420 gramǵa kóp. Sáıkesinshe qazir­gi maıqandar iri ǵana emes, jas jaǵy­nan da eresek. Harıýs te osyndaı. 2020 jyly kóldegi maıqan popýlıasııasy 1 mıllıon, 505 myń danany (bul degenińiz – 1319 tonna, kásiptik qory – 614 tonna) qurady. Kólde 27 myńǵa (9,751 tonna) jýyq harıýs júzip júr. Demek, zertteýler nátıjesi sońǵy jyldary kólde balyq sany arta túskenin kórsetedi.

Al sý quzǵyndarynyń (bak­lan) kólge zııany bar ma? Sóz joq, olardyń paıdasynan zııa­ny kóp. Bul qustar balyqty qoma­ǵaı­lana jep qana qoımaı, ózderi uıa basqan jerlerdi de bylǵap, búl­diredi. Sondyqtan bir tarap sý quzǵyndarynyń sanyn shekteý sharalaryn qolǵa alý kerek deıdi. Alaıda bul «Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar» týraly zańǵa qarama-qaıshy keledi. Ekinshi tarap arnaıy zertteý júrgizip, saraptama jasap, sodan keıin baryp qandaı da bir sheshim qabyldaǵan jón dep otyr. Qalaı desek te, bul máseleni ǵalym-ornıtologtar jáne ıhtıologtarmen aqyldasa otyryp sheshken durys bolatyn sııaqty.   

Sý quzǵyndarynyń balyqty qalaı jeıtinin ózimiz de kórip, kýá bolyp júrmiz. О́tken jyldyń qyr­kúıek aıyndaǵy sý qustaryn sanaý kezinde bizdiń qoryqtyń ekolog-ıns­pektory Eldar Baıyr­­qanov toptala jınalǵan sý quzǵyn­darynyń janynan, ıaǵnı, kól beti­nen eki jáne bir jyldyq óli maıqan­dardy kóripti. Bul olardyń jas maı­qandardy qurtyp, balyq po­pýlıa­sııasyna qanshalyqty zııan tıgi­­zip jatqandyǵyn anyq kórsetse kerek.

 Kól jaǵalaýyndaǵy aýyldar

Balyq jaıyn aıttyq. Al osy balyqty qorǵaýǵa jáne qyzyǵyn kórýge tıis kól jaǵalaýyndaǵy turǵyndar týraly ne bilemiz? Osy oraıda byltyr kól jaǵalaýyndaǵy aýyldardyń áleýmettik-demo­gra­fııalyq jaǵdaıyn bilý maqsa­tynda Marqakól qoryǵynyń qyzmetkerleri arnaıy reıdke shyqqan bolatyn. Sonda kóz jetkizgenimiz mynaý, búginde Mar­qakól kóliniń jaǵalaýynda turaqty túrde 380-nen astam adam turady. Olar tórt aýyldy meken etedi. Onyń úsheýi qysqartylǵan, kartadan óshken eldi mekender. Munda ázirge turǵyndary kóp kóshpeı, oty óshpeı otyrǵan negizgi aýyl – dál kóldiń jaǵasyndaǵy Uranqaı aýyly. Uranqaıda 105 tútin bar, 365 adam turady. Marqakól men aýdandy, odan ári О́skemendi jal­ǵaıtyn jol osy aýyldyń ústimen ótedi. Marqakól óńirindegi jańa tehno­logııalardyń qyzyǵyn kórip otyr­ǵan jalǵyz aýyl da osy – Uran­qaı. Munda ınternet te bar, uıaly telefon da ustaıdy. Qoryq ta, orman sharýashylyǵy da, FAP  (feldsherlik-akýsherlik pýnkt) ta, meteostansa da, poshta bólimshesi de, saýda dúkenderi men janar jaǵarmaı stansasy da – osynda. Aýyldaǵy orta mektepte 60 bala oqıdy, 20-dan astam baldyrǵan shaǵyn ortalyqqa barady. Al Uranqaıdan 16 shaqyrym jerdegi joǵary Qaraǵaılybulaq (jergilikti jurt Elovka deıdi) aýylynda 4 úı bar. Qoryqtyń ınspektory osynda turady. Tómengi Qaraǵaılybulaqta bir ǵana úıden tútin shyǵady. Úı bolǵanda, birneshe jyl buryn salynǵan, burynǵy turǵyndardyń ızbýshkalarynan quralǵan shaǵyn kottedj. Qalǵan úıler qańyrap bos qalǵan. Kól jaǵalaýynda bar-joǵy úsh qana úıden turatyn Matabaı degen de aýyl bar. Úsh úıde  – bes kisi. Onyń ekeýi – qoryqtyń ınspektorlary. Jalpy alǵanda, jaǵalaýdaǵy turǵyndardyń 15-i eresek adam bolsa, úsheýi – kishkentaı bala. Jumyssyz turǵyndardyń negizgi tirshilik kózi – baý-baqsha men tórt túlik. Mynaý álemde ne bolyp jatqanyn olar spýtnıktik tabaqshalar arqyly ǵana biledi. Keshke qaraı benzın quıylǵan elektr qurylǵysyn qosyp, sham jaǵyp, teledıdar kóredi. Qara­ǵaılybulaq turǵyndary uıaly telefonmen sóılesý úshin kólge jaqyn taý­ǵa keledi. Matabaıda uıaly telefon aýyldyń keıbir tustarynda ǵana ­ustaıdy.

Árıne, qanshama aýmaqty alyp jatqan qoryqty, ondaǵy úlken baılyq – balyq pen ań-qusty qorǵaý ońaı sharýa emes. Bul oraıda qoryqshylardyń biliktiligin arttyrý, qoryqty tolyq baqylaýda ustaý úshin jańa tehnologııalardy engizýdiń mańyzy zor. Osy rette bizge Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi jaqsy qoldaý bildirip, kól ústin erkin ári jedel qadaǵalaýǵa múmkindik beretin zamanaýı eki motorly qaıyq alýǵa kómektesti. Pılotsyz basqarylatyn «Dron» qurylǵysy men GPS navıgatordyń da paıdasy kóp. Qoryq sonymen qatar jańa ÝAZ «Patriot» kóligi men «Patrull-Tayga» jol talǵamaıtyn qar shanasyna qol jetkizdi. Qazir qoryqqa órtke qarsy paıdalanýǵa bolatyn, jol talǵamaıtyn GAZ-3308 «Sadko» markaly kóligi men mobıldi beketterdi uıymdastyrýǵa múmkindik beretin eki jyljymaly stasıonarlyq modýl alý máselesi qarastyrylýda. Qoryqtyń ǵylymı bólimi maıqan popýlıasııasynyń azaıýy men sý quzǵyndarynyń ne sebepti kóbeıgenin zertteýmen shuǵyldanýda. Jergilikti tur­ǵyndarmen de birlese jumys isteı­miz. Bir sózben aıtqanda, alda jos­par kóp. Basty maqsat – ǵajaıyp meken Marqakóldi saqtaý jáne qorǵaý.

 

Tımýr AIKENOV,

Marqakól memlekettik tabıǵı qoryǵynyń dırektory

 

Shyǵys Qazaqstan oblysy,

Kúrshim aýdany

Sońǵy jańalyqtar

ForteBank: Bir dollar – 388 teńge

Qazaqstan • Búgin, 15:35

Nurbank 20 mlrd teńgege kapıtaldandyryldy

Ekonomıka • Búgin, 15:29

Áke rýhynan qýat alǵan qaısar jan

Rýhanııat • Búgin, 11:54

Abylaıhannyń aq joly

Aımaqtar • Búgin, 10:05

Uqsas jańalyqtar