Rýhanııat • 14 Mamyr, 2020

Sheberlikti sheginen asyrǵan shandoz (Teatr jáne kıno óneriniń ǵajaıyp sýretkeri Nurmuhan Jantórın týraly baıan)

138 ret kórsetildi

(Sońy. Basy 92-nómirde)

Áıgili akterdiń oıǵa tunǵan fıloso­fııa­lyq obrazdaryna, abstraksııalyq qubylysqa jan bitirgen dınamıkalyq joıqyn qýatyna tańǵalmasqa bolmaıdy.

Sóz arasynda aıta keteıik, túrkilerge ishi buryp, «Drevnıe tıýrkı», «Drevnıaıa Rýs ı Velıkaıa step», «Gýnny» degen tamasha ǵylymı-tarıhı ocherkter jaz­ǵan, óziniń qypshaq tegin jasyrmaıtyn Lev Gýmılev marqum dúnıeden óter­den eki jyl buryn radıodan bergen suh­batynda qazaqtarǵa qarata: «Men búkil ómirimdi sizderdiń tarıhtaryńyzdy qaıta tiriltýge, sony qorǵaýǵa arnap edim, shovınıster meni aradaı talap jat­qan­da sizder bir aýyz iltıpat bildirýge jara­madyńyzdar», dep ókpelegen eken.

 

Sol tárizdi, Nurmuhannyń ǵajaıyp talantyn moıyndaǵanymen, Shyńǵys Aıt­matov, taǵy basqalar, tipti óziniń shashyn alyp berip júrse de Sábıt Muqanov ta (Sábeńniń shashyn únemi Jantórın alyp beretin bolǵan – S.Orazbaev) ony qyz­ǵanyshtyń qyzyl ıtinen arashalaı alǵan joq.

Arashalaǵany bylaı tursyn, óner úshin qý janyn qýyrdaq qylyp júrgen, oınaǵan rólderiniń bári klassıka, sahna men ekran dúldúli Jantórınge kez kelgen alyp jatqan KSRO Halyq ártisi ataǵy da, respýblıka memlekettik syı­lyǵy da buıyrmady.

Alaıda joıdasyz talantymen kókke shapshyǵan kók azý shyńdy kózden tasalaý múmkin emes eken, ǵajaıyp akterdiń 70 jyldyǵy 1998 jyly Máskeýde, óner qyzmetkerleriniń ortalyq úıinde saltanatpen toılandy. Mereıtoıy Máskeýde merekelengen Qazaqstan túgil, Orta Azııa­daǵy jalǵyz akter Nurmuhan Jan­­tórın bolatyn.

Osy oraıda, uly sýretker týraly sóz bastalǵannan keıin biraz nárse aıtylýy ke­rek sııaqty.

Nurekeńniń zaıyby Margarıta Iov­leva-Jantórına óz esteliginde bylaı deıdi: «Sultan Beıbarys» fılmi kórermenderge jol tartqannan keıin, Tver qalasynda ótken kınofestıvalda Jantórınge laýreattyq dıplomǵa qosa «Akterlik mamandyqty damytýǵa kórnekti úles qosqany úshin» arnaýly syı­lyǵy tabys etildi. Nurmuhan Tver kóshesine shyqqan boıda halyq: «Sul-tan Beı-barys! Sultan Beı-barys!» dep qulaq tun­dyra daýystap, jabyla qol soǵyp, qoshemettep turyp aldy. Al óziniń respýblıkasy – merzimdi basylymdary men kıno-teatr qaıratkerleri bir aýyz jyly sózin qımaı únsiz qaldy». (Tárjimalaǵan Maqsot Izimuly)

Iá, bizde sahna, kıno tarıhyndaǵy iri tulǵalardy sala-salaǵa bólip zertteý, taný, ardaqtaý, marapattap nasıhattaý, onyń jan-jaqty tabıǵatyn ashý kemshin qalǵan ǵoı.

Qalaı degenmen de, tóbesi kóringe­nimen túbi jetkizip bolmaıtyn, qara quz shyńdar sııaqty, Nurmuhannyń san qyrly talanty kim-kóringenge ashyla bermeıdi.

Jantórın 1955 jyldary Sábıt Mu­qanovtyń «Shoqan Ýálıhanov» tra­gedııasyndaǵy Shoqan rólin kenelte somdady. Al 1957 jyly Nurmuhan Shoqan obrazymen kınoda taǵy kezdesti. Onyń keskindegen Shoqanynyń boıynda erkindikti ańsaý, ishte tunshyǵyp jatqan zapyrandy aqtarý, táýelsizdikti kókseý anyq ańǵarylyp, aıqyn sezilip turýshy edi. Mysaly, Qashǵardaǵy syńsyǵan jaý, tyńshy, jansyz ortasyndaǵy qareketi, qaýip-qaterdi sezse de, ózin sonshalyq beı­tarap, salqynqandy ustaýy qandaı ǵajap! El-halyqtyń armanyndaı bolyp ǵasyrlar tolǵaǵynda ǵaıyptan taıyp týa qalǵan, aqyl men bilimnen shaqshadaı basy jarylaıyn dep turǵan órimdeı jigittiń aq patshanyń aldynda aıylyn jımaı óz halqynyń qasireti men muńyn aıtýy... general Chernıaevpen óz qandastaryn qyrǵan jendettigine bola janjaldasýy...

Iá, osy bir ekrandaǵy qaıtalanbas sátterdi sezim qundaǵyna áldeneshe ret orap, qaıtalap kóre bergiń keledi.

Qashanda ulylyq tarazysy – eńbek, talant jáne ýaqyt bolmaq. Keıde osyndaı búkil qajyr-qaıratyńdy sarqyp ketetin, tipti bolat qashaýǵa da kónbeıtin asa qatty mıneraldaı, ıaǵnı qabilet-da­ry­nyńdy soryp alatyn máńgilik rólder bolady.

Osy oraıda, Nurekeń óz kókiregindegi qupııa kómbeni bylaısha aqtarady: «Ana­lar barlyq balasyn jaqsy kóredi ǵoı, men de sol sııaq­tymyn, jek kóretin rólderim joq. Árıne, óz aýqymdylyǵymen, psı­ho­lo­gııalyq tereńdigimen Shoqanǵa, Beıba­rysqa teń keletini az. Aıtmatov prozasy negizinde túsirilgen «Jorǵanyń júrisi» fılmindegi Tanabaı shopannyń róli de ózinshe erekshe. Munda taǵdyr taýqymetin artqan keıipkerdiń qaıǵy­syn, mineziniń myqtylyǵyn, alaı-dúleı ishki álemin sózben emes, qımyl-qozǵalyspen – júris-turysymmen, ymmen... kórsetý kerek boldy. Odaq tarqardyń aldynda meni Odessa kınostýdııasy «Danııl – knıaz Galıskıı» fılmindegi Batýdyń beınesin jasaýǵa shaqyrdy. Shyńǵyshannyń osy bir tun­jyr, qatygez, sonymen qatar aqyldy urpaǵy meni qatty qyzyqtyrdy. Kóp­­tegen kitap­ aqtaryp, ol týra­ly de­rek­terdi tam-tumdap taptym. So­dan Eý­ropa men Azııa­daǵy moń­ǵol shap­qyn­shy­lyǵyn qozǵa­ǵan Bartold­tyń, Iаnnyń, Chıvılıhınniń zertteý maqalalaryn oqyp shyqqannan keıin, fılmge túsý úshin jolǵa shyqtym. Bul rólden keremet lázzat aldym. Men akterlerden óte kúshti, myqty she­berlikti talap etetin rólderde oınaýdy armandaımyn. Sonyń qatarynda III Rıchard ta bar.

Mendegi bar qymbat nárseni osy dú­nıege tastap ketkim keledi. Jınaǵan táji­­rıbem, bilimim topyraqtaǵy qurt­­tarǵa jem bolmasa eken deımin. Áli kóp nárse istegim keledi...».

Mine, Nurmuhan ómiriniń sońǵy kezeń­derindegi bir suhbatynda osylaı aqtarylypty.

Biz tamasha kórip, máz bolyp otyr­ǵanda, sırk ártisteri halyqty yrza qylý úshin syrttarynan kúlip, ishterinen jylap júretin kórinedi. Oıyn tarqaǵan soń tula-boı­lary qaqsap, súıekteri syrqyrap, túnimen aýyrsynyp, bebeý­lep, yńqyldap shyǵady eken. Oılap qarasaq, ár rólge jankeshtilikpen da­ıyndalyp, nysanaǵa alǵan keıipkeriniń jan dúnıesine sıam egizderindeı kirigip, mehnat shekken Jantórınniń kór azap eńbegi álgi sırk ártisterinen áldeqaıda aýyr-aý!

Iá, osynaý bir-birine múldem kereǵar san alýan qubylysty, tuqymy basqa túrli keıipkerlerdi bir kókirekke qońsy qondyryp, olarǵa ámirin júrgizý, tek tákappar da tarlan bolmystyń ǵana qolynan keletin qudiret emes pe? Nur­muhan Jantórın – sóz joq, kemel túısik pen kenen talanttyń qoımasy, tipti sol álemdik teatr men kıno sańlaqtary kolıbrimen deńgeıles, ǵajaıyp akter ári suńǵyla sýretker edi.

Dáýirimizdiń dana perzenti, klassık Ábish Kekilbaıuly dańqty aǵasy týraly bylaısha syr shertedi: «1970 jyldar­dyń basynda Tashkent qalasynda Azııa já­ne Afrıka elderiniń II halyqaralyq kınofestıvali ótken edi. Dál osy ke­zeńde Tashkent qulpyra túsip, san ult­tyń ortaq jármeńkesine aınalyp ketkendeı. Azııa, Afrıka elderiniń, Keńes odaǵynyń áıgili akterleri, rejısserleri, operatorlary sezd kezinde de, basqa sha­ralar ústinde de jarq-jurq etip aı­ryqsha kózge shalyndy. Delegasııa qu­ramy saıası súzgiden ótkizilip jibe­ril­­gennen keıin ne ońsyn, qazaq kıne­matografısteri onsha nazarǵa ilige qoı­mady. Sol halyqaralyq festıvalǵa qatysqan elderdiń ulttyq kıimderi, salt-dástúri, tabıǵaty, etnografııasyn tú­gelge jýyq qamtyǵan, afrıkalyq savanna, úndilerdiń hramdary, túrkimenniń kilemderi, nesin aıtasyń kózdiń jaýyn alady. Tashkent bul halyqaralyq merekege janyn sala daıyndalǵany kórinip tur. Átteń, jańaǵy ár ulttyń ǵajaıyp panoramasynyń ishinde qazaqtyń aýyly, qazaqtyń baıtaq dalasyna oryn tımepti. Osy bir olqylyqtan kóńil-qoshym bolmaı, qaradaı jalǵyzsyrap eki-úsh kún ótkizdim. Keshigińkirep osy festıvalǵa aıaq astynan Nurmuhan Jantórın kele qaldy. Qudaı kórsetpesin, halyqtyń Nurmuhanǵa degen qoshemeti sumdyq boldy. Sibirdegi kıno túsirý alańynan shyqqan boıda, eshqaıda burylmaı osynda kelgen, ústinde sport kıimi bar Jantórındi kóshedegi el Qydyr kór­gendeı qorshap alyp, qushaq-qushaq gúlge kómip jibermedi. Álemdik kıno sa­la­­synyń talaı altyn men kúmi­sin japyra jıǵan, halyqaralyq festı­valdardyń laýreattary, lavr japy­raǵyna oranǵandar Nur­muhan aǵa janynda solǵyn tartyp qaldy.

Al Jantórınde mundaı ataq pen marapattyń birde-bireýi joq edi. Dál osy sátte qazaq kınosynyń dáýirleýi Sháken Aımanov pen Nurmuhan Jantórınge baılanysty ekenin uqtym.

Jantórın ylǵı da muń men qasiretke malshynyp júretin tragedııalyq plan­daǵy akter, suńǵyla sýretker. Ony tek grek mıfterindegi qudaıǵa qar­sy shyqqan Pro­meteı sııaqty jalań­tós­termen ǵana salys­tyrýǵa bolady. Ol alǵash ret álem­dik óner aıdynyna shyq­qan tereń ári shynaıy ulttyq akter bolatyn.

Túngi aspandaǵy temirqazyq juldyzy sııaqty, ol barshaǵa tanymal edi».

Mine, Ábish Kekilbaıuly dańqty aǵasy týraly osylaı tebirenedi. «Paı­ǵambar óz elinde tanylmaıdy» degendeı, Nurekeńdi ásirese ózge memle­ket­tiń kınematografııa mamandary aı­ryq­sha qurmet tutty. Kı­noǵa túsýge sha­­qy­rý­shy­lar kezekke turdy. Paıdaǵa bola ról­derde ońdy-soldy oınap qa­di­rin ketirgen joq. Ylǵı da óziniń ońtaıyna keletin, taǵdyry shytyrman, psı­holo­gııalyq ıirimdi talap etetin trage­dııa­lyq keıipkerlerdi tańdap aldy. Sol keıipkerlerdiń keýde tusyna dendeı enýi úshin Nurekeń talaı túnder boıy qanshama sarǵaıǵan folıanttarǵa úńildi deseńizshi!

Jantórınniń tereńnen qarpyp, keń kósilip, aıyzyńdy qandyryp, qoltyǵyn só­ge oınaǵan rólderi kórkemóner jazıra­syn­­da ózgermes etalondaı mórlenip qal­dy.

Áýlıeniń mazaratyna dirildep baratyn múrıt­terdeı, endi Beıbarys, Qur­­manǵazy, Batý beınelerin Nurekeń­deı somdaýǵa eshkimniń júregi daýalaı qoı­mas.

Atyraý óńirinen quldyqqa satylǵan Beıbarys týǵan jeriniń bir shoq jýsanyn qoltyǵynyń astyndaǵy bir qabat terisin tilip, qaıta tigip, jasyryp alyp ket­ken degen derek bar. Atamekenin sa­ǵyn­ǵanda sol jý­sandy alyp ıiskeıdi eken jaryqtyq!

Sol batyr babasy sııaqty Nurmuhan da týǵan jerine alystan kóz tigip, ańsap ótkenin baıqaımyz. Tipti, qazir Atyraý halqynyń kópshiligi Jantórınniń sol ólkede týǵanyn bile bermeıdi.

Kindik qany tamǵan topyraq degennen shyǵady, belgili qalamger, mar­qum, Muqan Kóptileýov aǵamyz bir es­te­liginde bylaı deıdi: «1966 jyly ýnı­­versıtetti jańa bitirip kelgen men Gýrev oblystyq «Kommýnıstik eńbek» gaze­tine» tilshi bo­lyp ornalastym. Sol jyly kúzde bir orys kempiriniń kishkene úıshigin jal­dap turdyq. Bir kúni tún ortasynda jeńil-jelpi, jelbegeı kúıimde túzge shy­ǵyp edim, esik aldyndaǵy qara aǵashty qoly­men tirep eńgezerdeı bireý tur. Qor­qyp ketkenim sonsha, úıge zyp berip, bo­sa­ǵadaǵy bilemdeı temirdi alyp qaıta shyq­tym. Daýsymdy barynsha zoraıtyp, kim ekenin suradym. Álgi adam meniń seskenip turǵanymdy bilip: «Aınalaıyn, qoryqpa, men Nurmuhan Jantórın degen aǵań bolamyn», dedi. Men áli de senbeı, júreksinsem de ja­qyn­dadym. Shynymen de Nurmuhan Jantórın, basynda beret, ústinde jeńil plash. Men de qalbalaqtap: «Aǵa, sizdi kórem dep kim oılaǵan, úıge kiri­ńiz, shaı ishińiz», dedim. Sonda Nure­keń: «Joq, rahmet, qaraǵym, men osy úıde ósip-ónip edim. Reseı jaqtan kınoǵa túsip kelemin. Týǵan jer, týǵan úıi qurǵyr qıyn eken, túsime kirip maza bermedi. Sodan jolshybaı burylyp, saǵynyshymdy basyp turǵan túrim ǵoı. Al, inim, aman-saý bol, qazir samoletim bar, asyǵyspyn», dedi de, meni bir qushaqtap, qara túnge sińip júre berdi».

Mine, Jantórın óz ómirinde eki-úsh ret osylaı týǵan jerine tún jamylyp kelip-ketip júripti. Múmkin onyń týǵan jerge degen óksigi men saǵynyshy Beıbarys beı­nesin somdaýǵa da septigin tıgizgen bolar?

Qalaı degenmen de, dúnıejúzine áıgi­li teatr men kıno korıfeıimen kózi tiri­­sinde Atyraý jurtshylyǵy bir ret te dı­­darlasyp kórmepti. Halyqta ne kiná bar, bul jerde barlyq kinárat – sol kezdegi oblystyq basshylardyń mádenı deńgeıiniń jermesheldiginde bolyp tur ǵoı. Eger qoshemettep shaqyryp jatsa, Nurekeńniń tún qatyp nesi bar?

 Zaıyby Margarıta Iovleva-Jan­­tórınanyń aıtýynsha, Nurmuhan S.Seı­fýllın atyndaǵy oblystyq drama teatrynda «Makbettiń» eki premeralyq spektaklinde oınaıdy. Osy ekinshi preme­ralyq spektakldiń shymyldyǵy ja­bylǵan kezde teatr ujymy áıgili ak­terdi biraýyzdan quttyqtaıdy. Nurekeń barlyǵyn únsiz tyńdaıdy da, sodan soń sahnanyń qaq ortasyna baryp, edenge shalqasynan túsip jatyp alady. Osylaı birneshe mınýt aıaq-qoldaryn jaıyp jiberip, kirpigin qaqpaı, joǵaryǵa qarap uzaq jatady. Jurttyń bári siltideı tyna qalady, keıbireýleri kirpigine monshaq ildi. Bári túsindi, óıtkeni dú­nıege endi keler-kelmesi belgisiz joı­qyn talant Jantórın sahnamen qosh­tasyp jatyr edi!

Dál osy zalda ózi aýdarǵan Shekspır­diń «Makbet» dramasyndaǵy Makbet rólin qanyńdy qaınata, quıqyljyta oınaǵan qazaqtyń uly akteri Jantó­rınnen kóz almaı: «Paı-paı, ónerińe bolaıyn!» dep Evneı Bóketov qaıta-qaıta tamsanyp otyrypty.

Nurmuhan da bir kúıdi ımprovı­zasııalyq tásilmen qubyltyp tartatyn áıgili kúıshi sheshesi Dına Nur­peıisova sııaqty, bir róldi ekinshi ret oınaǵanda basqasha reńde, burynǵyǵa uqsa­maı, qaıta odan da asqaqtatyp, qutyrta túse­tin. Eń bastysy, ol ózin-ózi qaıta­laý­dan qorqatyn edi. Sondyqtan kórer­men­der onyń ár oıynynan erekshe bir quby­lysty kútetin.

Irandaǵy munarasy terbelip tura­tyn ejelgi meshittiń qupııasyn bilý úshin ony buzǵanda, qaıta qurastyra almaǵan. Sol tárizdi, Nurmuhandy qaıta­laıtyn talant bizdiń zamanymyzda joq dese de bolady.

 «Ár daýysqa, ár talantqa Qudaı bel­gili bir ýaqyt beredi, al odan asyp ketý­diń qajeti joq. Sahnadan bir mınýt kesh ketkennen góri, jarty saǵat erte ketken áldeqaıda jaqsy», degen bolatyn kó­meıine bulbul uıa salǵan barqyt barıton Músilim Magomaev. Músilim Magomaev ta nege ekeni belgisiz sahnamen naǵyz talan­tynyń gúl atqan shaǵynda qoshtasty, al Nurekeń sahnadan erte ketti me, kesh ketti me – ol ózi men bir Allaǵa ǵana aıan. Qa­laı degenmen de, aqyldy, suńǵyla adam ǵoı, ǵu­myr saǵatynyń taýsylyp kele jat­qanyn sezdi me, kim bilsin?!

Jantórınniń osy bir ózin ónerdiń shyrqaý shyńyna shyǵarǵan Olımpi – sahnasymen erte qoshtasýy qara tuıaqtan hal ketkenshe meldektep, qartaıyp, týlaqtaı súıretilip qalǵansha teatrdan ketpeıtin keıbir topyrashtarǵa sabaq bolar jaıt.

Keler urpaq uly akter murasyna, bul jaısań ónerpazǵa áli talaı aınalyp soǵady. Alaıda myna bir soraqy­lyqqa beıjaı qaraýǵa bolmaıdy. Pro­dıýs­ser Maıra Qarsaqbaeva («Egemen Qazaqstan», 19.VIII.2019) óz ókinishin by­laısha bildiredi: «Artynda izdeýshisi joq klassıkterimizdiń endigi jaǵdaıy qıyn bolatyn túri bar. Tipti, Nurmuhan Jantórınniń bobınasyn (kıno taspasyn) qoqysqa laqtyryp jatqanyn da kórdik. Keıbir adamdar onyń kim ekenin de bilmeıdi. Keńes Odaǵy kezinde túsirilgen fılmderdiń túpnusqasy túgeldeı Reseı Federasııasy kınofılmderiniń bas arhıvinde saqtaýly. Bul qor álemdegi iri úsh kıno arhıviniń biri retinde belgili. Álgi Nurmuhan Jantórınderdiń kıno­tas­pasyn izdegen kezde bizge shyryldatyp turyp qyrýar qarjyǵa satady...»

Kórkemónerdiń baǵa jetpes qundy­lyqtary osylaı rásýa bolýda. Endigi jerde mynadaı kózapara jasalyp jat­qan qııa­natqa bizdiń Mádenıet jáne sport mınıs­tr­ligi tosqaýyl qoımasa bolmaıtyn shyǵar?!

Iá, qazaqtyń uly akteri Nurmuhan Jantórınniń ómiri jalyndaı laýlap baryp, eń joǵarǵy notada sheńbirek atyp, 62 jasynda úzilip ketti. Sahna men ekranda aldyna qara salmaǵan, aıaǵyn kósem tastap, kómbeniń shańyn burq etkizetin qaı­ran sabaz da ótti bul dúnıeden... Qaı­ter­siń, buıryqtan júırik joq. Quddy bir alapat shaıqasqa kirgendeı, jaýar bult­taı túıilip, tuıǵyndaı shúıilip, kúlli qaıǵy-muńy qaraqoshqyl betine jıylyp, kórermenderiniń emeshesin qurtyp, egildiretin edi-aý jaryqtyq! Jópshóńgi, qara­dombaı nárseni opyryp jiberetin ýaqytyńa da qyńa qoımaıtyn, granıtten qashaǵandaı ǵasyrlyq keıip­kerleri búginde dúnıe júzin kezýde. Onyń fılmderi, dramalary, dıskileri álemdik keńistikke qalqyp kete bardy.

Inshalla, Jantórınniń áýlıe talantynan quıylyp túsken mármár músinder halyqtyń júreginde aqyrǵa deıin jasaı beredi.

 

Jumabaı QULIEV

 

Sońǵy jańalyqtar

NASA Marska qamdandy

Tehnologııa • Búgin, 22:00

Ǵarysh ınjenerleri vırýspen kúresip jatyr

Tehnologııa • Búgin, 20:35

Almaty oblysynda ekpindi jel kútilýde

Ekologııa • Búgin, 18:47

Nur-Sultan qalasynda bazar órtendi

Elorda • Búgin, 18:35

Taraz qalasyna ystyq sý qashan beriledi?

Aımaqtar • Búgin, 15:14

Indetpen kúres jalǵasa beredi

Qoǵam • Búgin, 11:54

Uqsas jańalyqtar