Aımaqtar • 16 Mamyr, 2020

Qoı ósirýden túsetin tabys mol

50 retkórsetildi

Kóktem bolashaq mol egin men astyqtyń negizi qalanatyn kez ǵana emes, sonymen birge mal tóldep, qorada shý bolatyn qarbalas shaq. Osy arada Aqtóbe oblysynda qoı ósirýge qatysty keıbir máselelerdi ortaǵa salǵandy jón kórdik.

Qoı ósimtal túliktiń biri. Budan alynatyn ónim de kól-kósir ekeni eshqandaı talas týǵyzbaıdy. Bul rette eń aldymen aıtaıyn degenimiz oblystaǵy Yrǵyz, Oıyl, Baıǵanın jáne Shalqar aýdandyrynyń tabıǵı-klımattyq ereksheligi, mundaǵy túgin tartsa, maıy shyqqan shuraıly dalalyq alqaptar qoı sharýashylyǵyn órkendetýge óte qolaıly ekendigi. Keńestik kezeńde óńirdegi qoı otarlary dál osy aýmaqtarǵa shoǵyrlanypty. Qazirgi kezde buǵan deıingi qoı ósirý dástúri men tájirıbesi atalǵan aýdandar aýmaǵynda jańasha kózqaras jaǵdaıynda jalǵasyn taýyp keledi. Iаǵnı búgingi kezde aımaqta jappaı jaı, teksiz qoı ósirý úrdisi joıylyp, onyń ornyna tekti jáne asyl tuqymdy qoı ósirýge baǵyt ustalyp otyr. О́ıtkeni 4-5 bas jaıdaq maldan góri bir bas asyl tuqymdy mal ustaý – áldeqaıda tıimdi ekendigi tájirıbede tolyq dáleldengen. Budan alynatyn ónim sapasy joǵary bolatyny da beseneden belgili. Taǵy bir atap óterlik másele ejelgi qoı sharýashylyǵymen aınalysyp kelgen aýdandarǵa qosa oblys ortalyǵynan asa qashyq emes Qobda, Alǵa jáne Muǵaljar sekildi aýdandarda da asyl tuqymdy qoı ósiretin agroqurylymdardyń kóbeıip kele jatqandyǵy.

Tutastaı alǵanda óńirdegi qoı ósirý isiniń basym baǵytyn jartylaı qylshyq júndi jáne qylshyq júndi qoı tuqymdary quraıdy. Buǵan qosa usaq maldyń taǵy bir asyl tuqymdy túri – sıgaı merınosyn ósirýge de kóńil bólingen. Sońǵy jyldary respýblıkamyzdyń kóptegen oblystarynda asyl tuqymdy edilbaı qoıyn ósirýge de suranys kúrt ósip keledi. Árıne muny tekten-tek deýge bolmaıdy. О́ıtkeni edilbaı qoı etiniń sapasy óte joǵary ekeni ǵylymı turǵydan dáleldengen. Ekinshiden onyń qatań tabıǵı klımattyq jaǵdaılarǵa tózimdi keletini, bap talǵamaıtyny, jylqy sekildi qys kezinde de tebindeı júrip, qardyń astynan óz azyǵyn ózi taýyp jeıtini onyń ózge tuqymdastarynan artyqshylyǵy men ózgeshiligin kórsetedi.

Asyl tuqymdy qoıdyń bul túri oblystyń Yrǵyz aýdanyndaǵy «Altyn Ásel» JShS men Oıyl aýdanyndaǵy «Danagúl» jáne «Tolǵanaı» atty sharýaqojalyqtarynda ósirilýde. Árıne, kez-kelgen sharýa ıesi eń aldymen ózi ósirip otyrǵan mal ónimderinen paıda taýyp, qajet bolǵan jaǵdaıda ony eksportqa shyǵarýǵa qam jasaıtyny haq. Qoı ósirý isiniń basy-qasynda júrgen mamandardyń málimdeýinshe edilbaı qoıynyń quıryǵy eksporttyq ónim qataryna kirmeıdi eken.

Asyl tuqymdy túliktiń bul túriniń salmaǵynyń 4/1 onyń tegenedeı quıryǵy quraıtynyn eskersek, bul ónimdi ótkizýshiler úshin tıimsiz bolyp shyǵady. Edilbaı qoıy quıryǵynyń taǵamdyq qunary joǵary, emdik qasıeti mol jáne onyń quramynda holesterın mólsheri óte tómen tipti joqqa tán ekenin eskersek –bul kereǵarlyq onyń qadir-qasıetin ǵylymı turǵydan dáleldep berý jaǵy kemshin ekenin kórsetedi.

Túlik – óziniń tóli esebinen ósedi. Bul úshin oblystaǵy qoı ósirýshiler tabıǵı jáne qoldan uryqtandyrý arqyly onyń sanyn ósirýge qam-qareket jasap júr. Aqtóbe oblystyq aýylsharýashylyǵy basqarmasy mal sharýashylyǵy bóliminiń bas mamany Nurlybek Álimbekovtyń aıtýynsha oblystaǵy analyq saýlyq qoıdyń 90-95 paıyzy jolmen uryqtandyrylady. Iаǵnı ár otarǵa atalyq mal koshqarlar jiberilip, kúıekten ótkiziledi. Sonymen birge óńirde «Altyn Ásel» JShS sekildi on myń bastan asatyn qoı ósiretin agrokásiporynda qoldan shaǵylystyrý qosyndary jasaqtalǵan. Munda negizinen ár túrli jastaǵy jartylaı qylshyqty júndi qoılar kúıekten ótedi eken. Bolashaq tóldiń basyn qalaý sekildi jaýapty jumystar óńirde ár jyldyń 11 qarashasy men 15 jeltoqsany aralyǵyna oraılastyrylǵan.

Qazirgi kúni maldy óz tóli esebinen ósirý isinde burynǵydaı ár 100 saýlyqtan 120 nemese 130 qozy alý degen sekildi lepirm, sosıalıstik mindettemeler men asqaq urandar kelmeske ketkeninde aıta ketken jón sekildi. Eger búgingi kúni menshik ıeleri ár júz saýlyqtan 85-90 qozy alynsa, muny qanaǵat tuta alady. Mundaǵy basty másele tóldiń kóptigi emes, sany az bolsa da sapaly bolyp, tez shıryǵyp ósirilýinde ekenin osy maqalany gazet óndirisine ázirleý kezinde aıqyn ańǵardyq.

Oblystyq aýylsharýashylyǵy basqarmasynan alynǵan sońǵy derekter oblysta 1 mıllıon 250 bas qoı-eshki bolsa, sony 613 myńy analyq saýlyq qoı bolyp otyr. Atalǵan memlekettik mekemeniń málimetinde bıylǵy 2020 jyldyń 1 mamyryna deıin óńirde barlyq menshik tilindegi qoı ósiretin sharýashylyqtarda 391 287 qozy alynǵany aııylǵan. Bul kórsetkish ótken jyldyń eseptik kezeńimen salystyrǵanda 11 myń tólge artyq ekenin aıǵaqtaıdy. Bul árıne táýir nátıje deı tursaq ta, ótken jyldyń dál osy ýaqytymen salystyrǵanda tutastaı óńirde usaq maldyń ósimi nebári 1,8 paıyz quraǵany tym tómen kórsetkish sekildi kórinedi. Siz buǵan ne deısiz dedik biz osy turǵyda Aqtóbe oblystyq aýylsharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Qusaıyn Sársembaıǵa.

-Bul negizgi ári túbegeıli kórsetkish emes. Onyń ústine maldyń tóldeý merzimi áli aıaqtalǵan joq. Aýyl ákimderi maldyń, sonyń ishinde qoı-eshkinyń sanyna jylyna eki ret túgendeı jumystaryn júrgizip otyrady. Sol kezde siz qomsynyp otyrǵan paıyzdyq sanǵa biraz ózgerister engiziletinine senim mol dedi ol saýal tórkinine oraı. Kóktem qoı qozdap, qorada shý bolatyn ýaqyt ekenin materıalymyzdyń basynda aıtyp ótkenbiz. Iаǵnı qazir sahmannyń naǵyz qyzǵan kezi. Keńes dáýirinde qoı tóldetý naýqanyn tıimdi ári shyǵynsyz ótkizý úshin oǵan jan-jaqtan, tipti oblys ortalyǵynan adamdar qosymsha tartylatyn. Al qazirge kúni she? Búgingi jaǵdaı budan bólekteý. Áıtse de naqty istiń jaı-kúıi keńestik kezeńnen tómen deýge bolmaıdy. Sahman máselesin menshik ıeleri ózderi sheship, kelisim-shart arqyly bos júrgen aýyl adamdaryn ýaqytsha maýsymdyq jumysqa qabyldaý arqyly sheship otyr dedi aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bas mamany Nurlybek Álimbekov.

Endigi kezekte burynǵy keńestik dáýirdegi shopan men búgingi qoı ósirýshilerdiń aıyrmashylyǵy qandaı degen máselege toqtala ketkendi jón kóremiz. Bul baǵytta naqty aıtarymyz táýelsizdik jyldarynda jańa menshik ıeleri eski mal ósirý bazalaryn qaıta jańǵyrtyp, onyń ornyna mal jáne ózderi sonymen birge jumys alýshylar turatyn zamanaýı ǵımarattar men turǵyn úıler salyp, oǵan barlyq ınjenerlik-kommýnıkasııalyq júıelerdi tartqany. Qazirgi kúni burynǵy uǵymdaǵy aıdaladaǵy qańyraǵan qara qystaý men eski qora-qopsylar, kópten beri jóndeý kórmeı, sylaǵy túse bastaǵan toqal tamdar men malshy shopandardyń jadaǵaı jazǵy lashyqtary kelmeske ketkeni basy ashyq másele. Búgingi zamanaýı qoı sharýashylyǵy keshenderinde eki myńnan on myń basqa deıin qoı baǵylyp ósiriledi. Munyń jarqyn mysaldary búgingi áńgimemizdiń basty qazyǵyna aınalyp otyrǵan Aqtóbe oblysynda da aıqyn kórinetinin aıtýdyń ózi bir mereı. Sóz sońynda búgingi kúni respýblıka úkimeti asyl tuqymdy qoı ósirýshilerge udaıy qarjylaı qoldaý kórsetip kele jatqanyn aıtqanymyz jón. Bul oraıda menshik ıeleri shyǵarǵan shyǵynnyń belgili bir bóligin jabý úshin ár bas asyl tuqymdy qoıǵa sýbsıdııa túrinde 8000 tenge bólingen. Bul esepke seleksııalyq-asyldandyrý jumystaryn júrgizýge qajetti memlekettik járdemaqy tólemi kirmeıdi. Qarjylaı kómektiń bul túri ózge esepter boıynsha qarastyrylǵan.

Sonymen birge bıylǵy jyly óńirde mal sharýashylyǵy salasyn sýbsıdııalaý úshin oblystyq bıýdjetten qosymsha 6 mıllıard tengeden astam qarajat bólingeni. Sonyń eleýli bóligi qoı ósirýshilerdiń enshisine tıgeni de eleýli is. Qysqasy oblysta qoı ósirip, paıda, tabys tabamyn deýshilerdi qarjylyq jaǵynan qoldaýda kidiris joq deýge ábden bolady. Bul jaǵymdy jáıt ejelden ata-kásibimiz dep sanalǵan qoı sharýashylyǵynyń odan ári damýyna alǵyshart qalaı alary anyq.

Aqtóbe oblysy

Sońǵy jańalyqtar

Portret (Úshtaǵan)

Ádebıet • Búgin, 08:51

Ár adam – jerdiń tutynýshysy

Ekologııa • Búgin, 08:48

Osyndaı elim bar!

Pikir • Búgin, 08:42

Ár eldiń óz damý joly bolady

Saıasat • Búgin, 08:40

Baılamy bekem bátýaly sóz

Saıasat • Búgin, 08:37

Keı óńirde vırýs órshı tústi

Koronavırýs • Búgin, 08:24

StopMusor ekologııalyq jobasy bastalady

Ekologııa • Búgin, 08:22

Toıymsyzdyq – tas joldyń sory

Qoǵam • Búgin, 08:14

«Meniń Týym» aksııasy ótti

Aımaqtar • Búgin, 08:09

Elimizdiń basty qundylyqtary

Saıasat • Búgin, 08:06

Sharalar qatań saqtalýy tıis

Tennıs • Búgin, 08:04

«Barys» – úzdikter qatarynda

Hokkeı • Búgin, 08:03

Ushty, ushty, shatyr ushty!..

Qoǵam • Búgin, 07:56

Yntymaqtastyq yrysymyzdy eseleıdi

Pikir • Búgin, 07:45

Almatyda aqyn kóp...

Ádebıet • Búgin, 07:44

«Aqbilek». Jan jarasy...

Ádebıet • Búgin, 07:42

Shuǵyla-nurdy betke alyp...

Rýhanııat • Búgin, 07:38

Abaıǵa arnalǵan músháıra

Abaı • Búgin, 07:36

Jalǵyz kompanııa Alataýdy ıgere ala ma?

Ekonomıka • Búgin, 07:28

Tarıh tarazysyndaǵy tórt jaıt

Tarıh • Búgin, 07:15

Salǵyrttyq san soqtyrmasyn

Qoǵam • Búgin, 07:10

Kósh basynda – Meıvezer

Kásipqoı boks • Búgin, 07:10

Uqsas jańalyqtar