Abaı • 20 Mamyr, 2020

Dýlat Icabekov: Pýshkın, Abaı jáne basqalar

262 retkórsetildi

(Sońy. Basy 95-nómirde)

Reseı statıstıkalyq ortalyǵynyń málimeti boıynsha, 1917 jylǵy revolıý­sııaǵa deıin Reseı halqynyń 87 paıyzy saýatsyz bolǵan eken. Al Pýshkın zamanynda hat tanıtyn adamdardyń ózi sanaýly bolǵan, tipti, «Evgenıı Onegın» romanyndaǵy (keıde ony poema dep ataıdy) Tatıananyń ózi oryssha hat jaza almaıdy emes pe? Oqıyn, bileıin, oıanaıyn dep áreket etpeıtin nadandar men toǵysharlarǵa jany kúıgen Pýshkın:

«Pasıtes, rýsskıe narody,

Dlıa vas ne vnıaten slova chestı,

Ne nýjny vam dary svobody, –

Vas nado rezat – ılı strıch!» – dep ashý-yzaǵa toly qatal úkim aıtqan óleń joldaryn jazyp edi. О́z halqyńdy soqyr sezimmen súıe berýdiń halyqqa da, ózińe de paıdasy joq, halqyńdy shyn súıseń aldymen onyń kemshiligin kórip al, «mal sııaqty jaıyla berińder!» dep Pýshkın kúıingendeı, onyń beıǵamdyǵy men bar kemshiligin betine basyp aıta bil. Qur maqtaýdan góri aıybyn ashyp aıtqan adam ǵana halqyna paıdaly. Jıdebaıda jatqan Abaı da óziniń 41-sózin­de nadandyq hám boıkúıezdikpen kúre­sý­diń amalyn tappaı sharasyzdyq halge túsedi. «Bu qazaqty aqylmenen, ne jerlep, ne syrlap aıtqanmenen esh nár­sege kóndirý múmkin emes. Etinen ótken, súıegine jetken, atadan mıras alǵan, ananyń sútimenen bitken nadandyq áldeqashan adamshylyqtan ketirgen. О́zderiniń yrbańy bar ma, pysh-pyshy bar ma – sonysynan dúnıede eshbir qyzyqty nárse bar dep oılamaıdy, oılasa da buryla almaıdy, sóz aıtsań túgel tyńdap tura almaıdy, ne kóńili, ne kózi alańdap turady. Endi ne qyldyq, ne boldyq!» – dep halqyn qarańǵylyqtan shyǵarýdyń jolyn tappaı, Pýshkınnen de artyq qınaldy.

 

Oı birliginiń uqsastyǵy oıshyldar­dyń birin-biri qaıtalaýy emes, árkim ózi ómir súrip otyrǵan qoǵamnyń joǵary-tómen deńgeıine baılanysty ne kúıinip, ne súıinip aıtýynan týǵan múlde derbes oılar dep qaraýǵa tıispiz. Ásirese, Abaıdyń jaǵdaıynda. Adamzat adamzat bolyp qaýym qurǵaly sol adamdardyń az ǵana tobynyń kózi ashyq bolyp, qalǵan kópshiligi tobyrlyq sanada ómir súrip keledi eken. Oı oılaý, sanany jetildirý, izgilikke umtylý, o dúnıe men bu dúnıe arasyndaǵy jaqsylyq pen jamandyqty oımen ólshep kórý, obal men saýaptyń básin túsiný – tobyrdyń esine kelmeıdi eken. Aqyl-esi tolyq toptan góri kóńili soqyr, óssem eken, jetilsem eken dep alǵa talpynbaıtyn tobyr kóp bolatyn kórinedi. Olardyń kóńil-kózderi jaqsylyqtan góri jamanshylyqty kórýge qushtar. Dál osyndaı toǵyshar toptyń kesapat minezine kúıingen Pýshkın P.A.Vıazemskıge jazǵan bir hatynda: «Tolpa jadno chıtaet ıspovedı, zapıskı ı etc. Potomý chto v podlostı svoeı radýetsıa ýnıjenııý vysokogo, slabostı mogýshestva. Prı otkrytıı vsıakoı merzostı ona v voshıshenıı» deıdi. О́zgeniń tabysyn kóre almaý, aralarynan aqyly asqan bireý shyǵa qalsa «táıiri, o da adam bola qapty ǵoı» dep kemsitý, ozǵan adamnyń kemshiligin kórýge qumartyp turatyn Pýshkın kúıingen toǵyshar top qazaqta da jetip-artylatynyn Abaı 39-sózinde aıtyp ótipti. «Qazaqtyń shyn sózge nanbaı, qulaq ta aspaı, tyńdaýǵa da qoly tımeı, páleli sózge, ótirikke sútteı uıyp, bar sharýasy sýdaı aqsa da, sony ábden esitip uqpaı ketpeıtuǵyny qalaı?» – dep ózi qulap jatyp, elge syıly adamnyń súringenine kúletin, taǵy bir súringenin kórýge qumar bolyp turatyn «kúlkishil kerdeń nadandardyń» ósekqumar minezine Abaı da Pýshkınnen kem kúıingen joq.

Osyndaı toǵysharlyq pen topastyq­ty óz elinen kóp kórgen Pýshkın kúıini­shin odan ári jalǵastyra kelip: «Chert dogodal, s takım ýmom ı talantom rodıtsıa mne v Rossıı» dep ókine kelip: «Jıvaıa vlast dlıa chernı nenavıstna, onı lıýbıt ýmeıýt tolko mertvyh» dep oıyn aıaqtaıdy. Pýshkın oıyn jol­ma-jol qaıtalamasa da, alysta jat­qan Abaı da osymen úndes oıyn ózin­she órbitip, bir-aq aýyz suraqpen shek­teledi. Pýshkın sııaqty san túrli máde­nıetpen, san túrli ulttarmen aralasyp kórmegen Abaı, taǵy da sol qazaǵynyń ómirin mysalǵa ala kelip: «Osy, bizdiń qazaqtyń ólgen kisisiniń jamany joq, tiri kisisiniń jamandaýdan amany joq bolatuǵyny qalaı?» deıdi. Tirini tildep, ólini pir dep qaraıtyn qasıet qazaqqa da, orysqa da, basqaǵa da ortaq eken. Adam balasynda qandaı qasıet bolsa, ol qasıettiń bári qazaqqa da ortaq ekenin Abaı tap basyp aıtyp otyr. «Osyndaı aqyl men talant berip, meni Reseıde týǵyzýǵa qaı saıtan túrtki boldy eken!» degen Pýshkınniń ókinishin oqyp otyryp, eriksiz Abaı eske túsedi. Kóp qarǵanyń ishindegi bir suńqar, kóp jabynyń ishindegi bir tulpar. Sol kóp qarǵa men kóp jaby «ózi ermeı, erik bermeı qor etip», «japyraǵy qýarǵan eski úmitteı», «ne ol emes, bul emes» bolyp, «muńdasýǵa jan tappaı» kúı keship júrgen Abaıǵa shyn janyń ashı­dy eken. 14 jasynda Jýkovskıı men Der­javınnen «orys poezııasynyń bola­shaǵy» dep maqtaý estigen, 27 jasynda ımperator Nıkolaı I-niń: «Men búgin Rossııanyń eń aqyldy adamymen kezdestim» degen sózin óz qulaǵymen tyńdaǵan Pýshkın álgindeı dep ókinse, Abaıdyń kúıi qandaı bolmaq?

Pýshkın ólgen soń 9 jyldan keıin dúnıege kelgen Abaıdy Pýshkınniń «zamandasy ǵoı» dep ózimizge jaqyn tutsaq, Pýshkınnen eki jarym myń jyl buryn ómir súrgen fılosoftarmen Abaı oılary qalaı úndesip jatqanyna zer salyp kóreıik.

Álemdi jaratqan Qudaı týraly aıta kelip Platon: «Kakovo bylo namerenıe boga sozdavaıa vselennýıý? Kakova prıchına sozdat mır byla ý nego? – Sdelat dobro, lıbo Bog dobr». О́zi qoıǵan suraqqa Platon kámil senimmen ózi jaýap berse, Abaı da bul suraqqa eki jol óleńmen jaýap berip ótedi.

«Allanyń ózi de ras, sózi de ras...

Mahabbatpen jaratqan adamzatty», – dep túsindiredi Abaı dúnıeniń jaratylý sebebin. Biri Qudaı, biri Alla dep otyrsa da, ekeýi de bar álem bir Jaratýshynyń mahabbaty men meıiriminiń arqasynda jaralǵanyna shúbásiz senip otyr. Sokrat, Arıstotel, Dıogen, Evrıpıd, Arıstofandardyń arasynda talǵam men tanym (vkýs ı ýbejdenıe) jaıly talasa júrip, Platon jaratýshy men jaratylýshy jaıly osyndaı ǵaryshtyq suraqtarǵa jaýap izdese, Abaı aýyldaǵy Orazbaılarmen arpalysyp júrip-aq Platon qoıǵan suraqqa ózinshe jaýap taýyp qoıypty.

«Tómender sybyrlasady, bıikter syrlasady» degen osy bolsa kerek.

«Ne dlıa odnogo ýgolka ıa rojden: vse lıýdı mne bratıa, ves mır mne otchızna» (Seneka).

«Adamzattyń bárin súı baýyrym dep» (Abaı).

«Ákeniń balasy – adamnyń dushpany,

Adamnyń balasy – baýyryń» (Abaı).

«Neýmerennyı gnev porajdaet bezýmıe» (Seneka).

«Ashý – asaý at, tizginin tartyp ustamasań orǵa jyǵady» (Abaı).

«My pochıtaem vseh nýlıamı,

A edınısamı – sebıa» (Pýshkın),

«Edınısa nólsiz-aq, az basymdyq bolar ol. Edınısa ketkende ne bolady óńsheń nól» (Abaı).

«Ranshe ty ýmresh ılı pozje – nevajno. Horosho ılı ploho – vot chto vajno. Horosho ýmeret – ızbejat opasnos­tı jıt dýrno» (Seneka).

О́lim jaıly kóp tolǵanǵan Seneka: «Adam balasy anadan týa salyp ólimge betteıdi. Biri – jaqsy ólim, ekinshisi jaman ólim, úshinshisi – erte ólim. Jaqsy ólim – Jaratýshymen jaqyn bolyp, izgi­likpen is tyndyryp ólgen ólim, jaman ólim – qolynan kelip tursa da bas­ta­ǵan isin aıaqtaýǵa eringen adamnyń ólimi, erte ólim – ózi ólmeı jatyp ólý, ıaǵnı eshnárse bitire almaǵan adamnyń jaǵympazdyq pen jaramsaqtyqtyń arasynda jaltaqtap ómir súrgen adamnyń ólimi» (Seneka).

Senekanyń ólim týraly mundaı anyq­tamasyna Abaı ólim men ómir jaıly barlyq óleńderinde jerine jetkize aıtyp ketken. Ásirese, Ospanǵa degen óleńi Senekanyń jaqsy ólim jaıly aıtqan anyqtamasyna dálme-dál kelip-aq tur. Úzindi keltireıik.

«Jaınaǵan týyń jyǵylmaı,

Jasqanyp jaýdan tyǵylmaı,

...Jaqsy ómiriń buzylmaı,

Jan bitkennen túńilmeı,

Jaıdary júziń jabylmaı,

...Jan bitkenge jalynbaı

Jaqsy ólipsiń, ıapyrmaı!».

Ilim-bilimniń bulaǵynan erkin sýsyndap, álemdik oı-teńizinde erkin qulash uratyndaı Abaıda múmkindik bolǵan joq. Bar bolsa Semeıdiń jupyny kitaphanasy boldy. Sol jupyny kitap qory arqyly Abaı tanym deńgeıi­niń ǵaryshtyq bıigine qalaı kóteril­di? Atalǵan ǵulama fılosoftardyń eńbekterin mátindik nusqasy boıynsha oqyp shyǵa aldy ma? 37-sózindegi «Sok­ratqa ý ishkizgen, Ioanna Arkti otqa ór­tegen, Ǵaısany darǵa asqan, Paıǵambary­myzdy túıeniń jemtigine kómgen kim? Ol – kóp, endeshe kópte aqyl joq. Ebin tap ta, jónge sal», – degen ǵaq­lııasyn, 27-sózinde Sokrat shákirti Arıstodımge (Arıstotel. D.I.) qoıǵan: «О́nerimen adamdy tańǵaldyrǵan adam bar ma?» degen suraǵyna Arıstotel Gomerdiń aqyndyǵyn, Sofokldyń tragedııalaryn, Zevksıstiń sýretteri jaıly aıtqan jaýaptaryna qarap, Abaı Arıstoteldiń óner, teatr, dramatýrgııa jaıly «Poetıka» atty áıgili kitabymen tanys boldy ma eken dep te oılap qalasyń.

Lýsıı Seneka ósken orta men tárbıe­niń adam ómirin qalyptastyrýǵa zor yqpal etetini jaıly aıta kelip, mynadaı qorytyndyǵa keledi. «Eslı by on (Neron) rodılsıa v Parfın, to s mla­den­chestva natıagıval by lýk, eslı by v Germanıı, – to v detstve ýje zamahıvalsıa by legkım kopem, a jıvı on v vremena nashıh prashýrov, emý prıshlos by vyýchıtsıa skakat verhom ı bıtsıa vrýkopashnýıý. Kajdogo povelıtelno pobýjdaet k etomý vospıtanıe, prınıatoe ý ego plemenı».

Biz biletin ortada «Halqym nadan bolǵan soń, qaıtip adam bolaıyn» dep sharasyz kúı keship júrse de, Abaı sol Seneka jetken oı bıigine «soqtyqpaly, soqpaqsyz jerde» júrip-aq qarapaıym qazaqy tuǵyr arqyly kóterile bildi. «Qaınaıdy qanyń, ashıdy janyń, minezderin kórgende» dep qazaǵynyń jer-jebirine jetip urysaıynshy dep urysqan joq, oǵan jany ashyǵannan urysty. Adam bolsa eken, sanasy oıansa eken dep «Japyraǵy qýraǵan eski úmitpen», «Aýrý júregi aqyryn jaı soqqanǵa» deıin elin «Talaptyń dámin tatýǵa» shaqyrýmen boldy. Ári ózderi ermeı, ári erik bermeı «qor etken» jurtyna «Qaırattan berkin, jigerlen silkin» dep nasıhat aıtýdan qajyǵan kezde ashý-yzaǵa «sham jaǵyp», sol ashýy jan túbinde jatqan qatpar-qat­par oı marjandaryn kezek-kezegimen lyqa serpip kómeıge ákep tireıtin bolsa kerek. Abaı halqyn súıgendiginen urysty, súıgendiginen jany ashydy, sol kúıinish pen jany ashýdyń «aspandaǵy aı men kúnniń shaǵylysyndaı» alapat jarqylynan búkil adamzatqa ortaq oı marjandary Parnasta emes, Afınada emes, Rımde emes, alystaǵy Jıdebaıda týyp, álemdik oı-sanamen qanattasyp, ushtasyp jatýyn Abaı oıynyń ózindik jemisi, ıaǵnı «Abaı fenomeni» dep ataýy­myzǵa jaltaqsyz jol silteıdi.

Baıqaısyz da, Abaıdyń keýdesinen Pla­ton aıtqan «poezııa mýzasynyń qasıet­ti oryn tapqanyna» shúbá keltir­meısiz. «Jan qýaty deıtuǵyn qýat – kóp nárse, bárin munda jazarǵa ýaqyt syı­ǵyzbaıdy» dep 43-sózinde Abaı­dyń ózi jazǵandaı, qaǵaz betindegi oryn­ǵa qansha únemmen qarasaq ta, uly Abaı­­dyń búkil halyqtyq uly toıy­nyń tusynda Abaıdyń ulylyǵyn tany­ta­tyn oılarynyń baǵzy zaman men bertin­gi zaman oıshyldarynyń tanym-túsinik­teri­men ushtasqan, tym bolmasa tórt-beseýin aıtyp óteıikshi:

«Chelovek rojden dlıa smertı» (Seneka) dese, Abaı: «О́lmek úshin týǵan­syń, oıla shyraq» dep ekeýara sóılesip otyrǵandaı op-ońaı oı tastaı salady.

«Kajdyı ýhodıt ız jıznı tak, slovno tolko chto voshel» (Epıkýr). Abaıdyń – 34-sózin qarańyz.

«Tolko tot dostoın boga, kto prez­rel bogatstva» (Epıkýr). Abaı – 35-sóz. «Poezııa kak angel ýteshıtel, Stala menıa, ı ıa voskres dýshoı» (Pýshkın). Abaı – «О́zgege kóńilim toıarsyń».

«Vsıakı ıstınnyı chelovek dobra prıchasten bojestvý» (Seneka). Abaı: «Uıat kimde bolsa – ıman sonda» (36-sóz).

«Gordıtsıa slavoıý svoıh predkov ne tolko mojno, ne ývajat onoı est postydnoe malodýshıe» («Karamzın). Abaı – 24-sóz, nemese «Qazaqtyń shyǵý tegi týraly birer sóz».

«Lýsılıı, ty ýdıvlıaeshsıa, chto chelovek ıdet k bogam? No ı bog prıhodıt k lıýdıam ı daje – chego ýje bolshe? – vhodıt v lıýdı» (Seneka). Abaı – 35-sóz.

«Strah – straja sareı» (Seneka). Abaı – «Ýaıym – er qorǵany».

«Gore ot ýma» (Grıboedov). Abaı – «Qaıǵy shyǵar tilimnen, yza shyǵar bilimnen».

Tize bersek bul sekildi qatar oılar tolyp jatyr. «Abaı – danyshpan» dep jalpylama aıta bergenshe, onyń danyshpandyǵyn aıǵaqtaıtyn óleńderi men qara sózderindegi oılaryna tam-tumdap qana silteme jasap óttik.

Qazaq óleńiniń órisinde Abaıǵa deıin de, Abaıdan keıin de «uly» dep tanylǵan nemese uly dep aıtýǵa laıyq aqyndarymyz az bolǵan joq. Biraq, solardyń bárinen bıik turǵan – Abaı.

Nesimen? О́leń sózdiń bar boıaýy men qudiretin júregine uıalata bilýimen, jazba ádebıetiniń eýropalyq klassıkalyq úlgisin qazaq óleń qurylymyna erkin engize bilýimen, forma men mazmunnyń ishki-syrtqy garmonııasyn qazaqtyń qara óleńi dástúrimen tabıǵı jarasym taptyra bilýimen, ózine deıingi ne batystyń, ne shyǵystyń klassıkalyq poezııasynda kezdespeıtin jańa teńeýler men epıtetterdi kóp oılap qınalmaı, qalyptasqan kanondardy buzdym-aý dep jaltaqtamaı, jasqanbaı erkin engizýi – ony «Bar jańanyń basy» (Á.Kekilbaev) retinde tanýymyzǵa mol múmkindik beredi. Abaı oı men uıqas izdemeıdi, oı men uıqas Abaıdy izdep tabady. Qazaqtyń baıyrǵy sózderiniń ózi Abaı qajet etse jańasha túr, jańa boıaýǵa malynyp shyǵa beredi eken. «Jas júrek jaıyp saýsaǵyn», «Ýaqyt kúndi ıterip», «Adasqan kúshik sekildi, ulyp jurtqa qaıtqan oı», «Aqyl – júrektiń sýaty», «Júregińe súńgi», «Ishi zalym, syrty abyz», «Kúlkiniń erni kezermes», «Balalyq óldi, bildiń be?», «Menimen menikiniń aırylǵanyn», «Ishtegi eski jalyn», «Aýyr oıdy kóterip aýyrǵan jan», «О́zi shoshqa, ózgeni ıt dep oılar», «Shaı­tan­nyń shákirti», «Ury saǵat», «Uıyq­taǵan oı», «Yzaly júrek, doly qol, uly sııa, ashy til», «Qyryq jamaý júrek», «Adamzat búgin adam, erteń topyraq».

Basqa aqyndardyń shyǵarmalarynan qansha izdeseń de «Arystyń sýynan akýla izdegendeı» (A.Súleımenov), osy te­ńeý­lerge uqsas sózderdi taba almaısyń.

A.Pýshkınniń «Evgenıı Onegın» romanyn bitpeı qalǵan shyǵarma dep, al Onegındi «bola almaı qalǵan Don Jýan» dep qattyraq synap tastaǵan F.V.Býlgarın P.A.Vıazemskıge jazǵan bir hatynda: «Pýshkın dýelde ólmese onyń aty osynshalyqty aspandamas edi» dep ushqary pikir aıtyp qalǵan eken. Qazaq arasynda da Abaı jaıly: «Abaı óz halqyn jerden alyp, jerge salyp jamandaı bermese, munshalyqty aty shyqpas edi» degen kúńkilderdi estip qalamyz. Eger bárine osyndaı ustanymmen qaraıtyn bolsaq, Napoleon Bonaparttyń: «Eger Iısýs Hrıstos krestke kerilmese – ol Qudaı bolmas edi» degen pikirine búkil hrıstıan álemi moıynsunyp óter edi. Alaıda, olar osylaı dedi eken dep jaltaqtap qalǵan eshkim joq, bári de «baıaǵydaı kórinip» (Abaı), ómir kóshi jalǵasa berdi – Pýshkın poezııa shyńyna aınaldy, Iısýs Hrıstos Qudaıǵa aınaldy (nemese aınaldyrdy), Abaı – qazaqtyń Bas aqynyna aınaldy ( A.Baıtursynov).

Pýshkın men Abaı týraly qatar­lastyra sóz qozǵaǵanda «Tatıananyń hattary», «Tatıananyń qyrdaǵy áni» jaıly aıtpaı ketýge bolmaıdy. «Evgenıı Onegın» romanynda Tatıana Onegınge hat jazbaǵan, óıtkeni, ol fransýzsha bolmasa oryssha hat jaza almaıdy, tek Evgenıımen óz úıinde ekinshi ret kezdesken soń ony jan-dúnıesimen qulaı súıgen 15 jasar qyz ǵashyqtyq azabyn tartyp, bar sezimin qııalyndaǵy hatqa túsir­mek bolyp, óz-ózimen arpalysqa túse­di. Ishte jalyndaǵan mahabbat oty­nyń áserinen ol tershigen terezege kep «O.E.» dep jazǵanyn ózi de bilmeı qalady. Tatıananyń barlyq «haty» osy ǵana. Al Abaıda Tatıana jazǵan birneshe hat bar. Abaı shyǵarǵan «Tatıananyń qyrdaǵy áni» bar qazaqqa qazaq qyzynyń sherli mahabbatyndaı bolyp keń tarady.

Budan shyǵatyn qorytyndy – Onegın men Tatıana hattary eshqandaı da aýdarma emes, romandaǵy sezim tolqynystary men mahabbat azabynyń poetıkalyq keregesin keńeıtip, jas keýdedegi arman men amalsyzdyqty elegııalyq-romantıkalyq bıikke kótergen Abaıdyń tól týyndysy dep qaraǵanymyz jón...

Reseıdegi qalyń «uıqyda jatqan» tobyryna qansha ashý-yzasyn tógip bir kezde «Kolokolchık odnozvýchnyı, ýtomıtelno gremıt» dep óleń jazǵan Pýshkın ol tobyrdyń erte me, kesh pe áıteýir bir oıanyp, kókiregi sezimtal, kózi ashyq ultqa aınalaryna senimmen qarady. Chaadaevqa jazǵan hatynda ol: «Rossııa vosprıanet oto sna» dep burynǵy ókinish-kúıinishterin bir sátke umytqandaı boldy. Umytyp qana qoımaı onyń zor bolashaǵyn da kózine elestetti. «Ýaqyt óter, uly orys troıkasy qońyraýlatyp, bar jurt­ty tańǵaldyryp, keıbireýleriniń qyzǵanyshyn oıatyp, el men eldiń arasyn qaq jaryp ótip bara jatatyn kezi de keler» degen úmitpen eski qaıǵy-muńyn jýyp-shaısa, Abaı da odan qalyspapty. M.Áýezovtiń «Abaı» romanynda mynadaı kórinis bar.Bıik jartastyń basyna shyǵyp alyp Abaı Eraly jazyǵyna alystan qarap tur. Eraly jazyǵyn tegis tumshalaǵan saǵym kenetten Abaıdyń kózine sheksiz teńiz bop elesteıdi. Sol teńiz betinde Abaıdyń qııaldaǵy Aq kemesi júzip bara jatyr. Onda rý da joq, burý da joq, barymta men baqaı esep baqtalastyq ta joq, úlken maqsatqa bet buryp, basqa kemelermen qatarlasyp ashyq teńizge shyǵyp bara jatyr:

Ol – qazaqtyń kemesi

Ol – Abaıdyń Aq kemesi.

 * * *

1995 jyly «Jazýshy» baspasynda dırektor bolyp qyzmet istep júrgen kezimde aty-jóni belgisiz bir kisi kelip: «Mynaý Abaıdyń buryn-sońdy esh jerde jarııalanbaǵan óleńi» dep mashınkaǵa basylǵan bir japyraq qaǵaz usyndy. Oqyp shyqtym. Abaı stıline uqsaıtyn sııaqty. Jalǵyz óleńdi kitap etip shyǵara almaısyń, gazet-jýrnalǵa usynýdy asyǵystyq bolar ma eken dep júrgende men baspadan ketip qaldym. Býma-býma qaǵazdarymdy úıge alyp keldim. Biraq ýaqyt ótken soń baıaǵy qaǵaz esime túsip, arhıvterimdi aýdara qarap, aqtara tekserdim – álgi bir japyraq qaǵaz tabylmady. Jýyqta ǵana sol papkalardy qaıta qarap, basqa bir qaǵazdy izdep otyr edim, «bir joqty bir joq tabady» degendeı, úshti-kúıli joq bolyp ketken baıaǵy sary qaǵazdyń dál osy maqalany jazý ús­tinde taban astynda tabyla ketkeni! Sol qa­ǵazdaǵy «buryn-sońdy esh jerde jarııa­lanbady» degen Abaı óleńi mynaý (En­di onyń tóreligin abaıtanýshylar men kózqaraqty oqyrmandar aıta jatar):

Kókirekti sher kernep kóńil qaıaý,

Elim be dep júrgende, dosym da jaý,

Súıer kisim, súıener jaqynym joq,

Bir ózińe sıyndym, o, Qudaı-aý.

Sózge ersem-aq jolymnan adasamyn,

Kónbeı júrsem kóp ıtpen talasamyn.

Tek otyrsam tepkilep shydatpaıdy,

Endi qaıtip bul elmen jarasamyn?

Bir momynnyń ustasam túzik isin,

Jón demeıdi ǵariptiń jón jumysyn,

Ardan bezgen, ary joq, óńsheń zalym,

Yryldatyp jabady ıt pen qusyn.

Kóp tóbetke jetedi qaıdan kúshim,

Adaldy qutqara almaı pysady ishim,

Qabaǵyńdy qaqqansha qas bolady,

Jaqynym dep jan tartyp júrgen kisim.

Múmkin Abaı, múmkin abaıshylaǵan bir qazaq. Uly dala uly teńizdeı tolqı­dy. Biz sol uly teńizdi keship bara jatyrmyz.

 

Dýlat ISABEKOV,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty

Sońǵy jańalyqtar

Portret (Úshtaǵan)

Ádebıet • Búgin, 08:51

Ár adam – jerdiń tutynýshysy

Ekologııa • Búgin, 08:48

Osyndaı elim bar!

Pikir • Búgin, 08:42

Ár eldiń óz damý joly bolady

Saıasat • Búgin, 08:40

Baılamy bekem bátýaly sóz

Saıasat • Búgin, 08:37

Keı óńirde vırýs órshı tústi

Koronavırýs • Búgin, 08:24

StopMusor ekologııalyq jobasy bastalady

Ekologııa • Búgin, 08:22

Toıymsyzdyq – tas joldyń sory

Qoǵam • Búgin, 08:14

«Meniń Týym» aksııasy ótti

Aımaqtar • Búgin, 08:09

Elimizdiń basty qundylyqtary

Saıasat • Búgin, 08:06

Sharalar qatań saqtalýy tıis

Tennıs • Búgin, 08:04

«Barys» – úzdikter qatarynda

Hokkeı • Búgin, 08:03

Ushty, ushty, shatyr ushty!..

Qoǵam • Búgin, 07:56

Yntymaqtastyq yrysymyzdy eseleıdi

Pikir • Búgin, 07:45

Almatyda aqyn kóp...

Ádebıet • Búgin, 07:44

«Aqbilek». Jan jarasy...

Ádebıet • Búgin, 07:42

Shuǵyla-nurdy betke alyp...

Rýhanııat • Búgin, 07:38

Abaıǵa arnalǵan músháıra

Abaı • Búgin, 07:36

Jalǵyz kompanııa Alataýdy ıgere ala ma?

Ekonomıka • Búgin, 07:28

Tarıh tarazysyndaǵy tórt jaıt

Tarıh • Búgin, 07:15

Salǵyrttyq san soqtyrmasyn

Qoǵam • Búgin, 07:10

Kósh basynda – Meıvezer

Kásipqoı boks • Búgin, 07:10

Uqsas jańalyqtar