Tanym • 25 Mamyr, 2020

Munaıshylar áýletiniń tuńǵyshy

438 ret kórsetildi

Alǵash ret Ravıl Tájiǵarauly Shyrdabaevpen 1986 jyly Gýrev qalasynda (qazirgi Atyraý) kezdestim, onda ol qalalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp jumys isteıtin edi. Sol kezde alǵashqy tanystyǵymyz uzaq jyldyq berik dostyqqa ulasyp, búgingi kúnge deıin jalǵasady dep oılaǵan joq edim.

Áńgime barysynda alǵashqy mınýttan bastap onyń aryndy jigeri men ózine degen senimdiligi maǵan áser etti. Partııa uıymdaryn birge aralap, munaı óńdeý zaýyty, balyq kombınaty, qurylys tres­teri, mashına jasaý zaýyttarynyń eńbek ujymdarynyń múshelerimen kezdesý kezinde onyń sol mekemelerge jıi qatynaıtyny, jergilikti problemalardy jaqsy tanıtyn jáne olardy erteńge qaldyrmaı, jedel sheshýge tyrysatyny baıqaldy. Adamdar oǵan senetini anyq seziletin. Bul shaǵyn qala oblys ortalyǵy bolsa da, qalalyqtar bir-birin jaqsy biletin.

Ravıl Tájiqarauly óziniń eńbek jolyn 16 jasynan Gýrev (Atyraý) obly­­sy Maqat aýdany Dossor eldi-meke­ninde avtokólik, traktor jáne mu­naıǵa qajet­ti kural-jabdyqtardy shyǵaratyn zaýytta slesardiń shákirti bolyp bastap, 5 jyl boıy slesar bolyp jumys istep, «kom­mýnıstik eńbek ekpini» joǵary ata­ǵyna ıe bolǵan. Bul «jumys ýnıver­sıtet­teri» onyń qıyn ómirlik jolynda qoǵamdyq jáne memlekettik qyzmette birinshi tulǵa bolýyna múmkindik berdi.

Oblystyq komsomol komıtetiniń, aýdandyq jáne qalalyq partııa komıtet­teriniń, birinshi hatshysy, oblys basshysy, Qazaqstan tarapynan «Teńizshevroıl» atty qazaqstan-amerıka BK birinshi dırektory, munaı jáne gaz ónerkásibiniń birinshi mınıstri boldy.

Ravıl Tájiqarauly úlken kóp balaly Shyrdabaevtar otbasynda tárbıe­lendi, áke-sheshesiniń tiregi boldy. Ja­ýap­kershilik sezimi, maqsattylyq jáne ki­shilerge úlgi bolý, taǵy basqa asyl qa­sıetteri ana sútimen, otba­sylyq dástúr­lermen qalyptasqan.

Shyrdabaevtar otbasynyń tarıhy ǵasyrlar tereńine ketedi jáne Kaspıı teńi­ziniń soltústik jaǵalaýynyń damý tarıhymen tyǵyz baılanysty. Ravıldiń egiz atalary Aldońǵar men Shyrdabaı dáý­letti, óz týystaryna ǵana emes, irgeles jat­­qan eldi meken turǵyndarynyń da úlken qu­rmetine bólengen belgili adamdar bolǵan.

Soltústik Kaspıı mańynda HH ǵasyr­dyń basynda munaı ónerkásibiniń paıda bolýyna baılanysty Shyrdabaıdyń uldary eńbek joldaryn «Aǵaıyndy No­bel» kompanııasynyń munaı kásip­shi­liginen bastaǵan. Dál osy ýaqyttan Qazaq­­stannyń munaı salasynda Shyr­dabaevtar áýleti ókilderiniń eńbek ótili bastalyp, osy ýaqytqa deıin jalǵasyp keledi. Eger Shyrdabaevtardyń munaı salasyndaǵy eńbek ótilin esepteıtin bolsaq, 1200 jyl­dan asady. Bul esep jyl saıyn ósip keledi, óıtkeni olar­dyń besinshi urpaǵy da osy halyq sharýa­shyl­yǵy salasynda eńbek etip júr. Bul eńbek áýletiniń ǵumyry Qazaq­stannyń jer qoınaýynda munaı barreli barda jal­ǵasa beretin bolar. Buǵan Ravıl Táji­qa­raulynyń ómir joly dálel. Bul patrıotızm, azamattyq belsendilik, memlekettik múd­delerdi qorǵaý, qoǵamnyń óndiristik áleý­­mettik-eko­nomıkalyq máselelerin she­shý­diń ozyq úlgilerine toly ónegeli jol.

1989 jyldyń maýsymynda Mańǵystaý óńirindegi Jańaózen qalasynda ultaralyq qaqtyǵys, kólikterdi órteý sııaqty jap­paı tártipsizdik oqıǵalary boldy. Qala bıligi baǵynbaǵan halyqtyń aldyn­da álsizdik kórsetti. Bul oqıǵa 16 maý­symnan 17 maýsymǵa qaraǵan túni boldy, jaǵdaıdy retteý úshin qalaǵa el bas­­shylyǵynyń ókilderi keldi. Jańaózen qala­lyq partııa komıtetiniń birinshi basshysy týraly másele kóterildi. Onyń ornyna jumys tájirıbesi bar, jigerli, kadrlardy, qala turǵyndaryn, óndiristi, jergilikti erekshelikterdi biletin adam kerek bolatyn.

1989 jyly 22 maýsym kúni saılan­ǵan Qazaqstan Kompartııasy Orta­lyq Komıtetiniń birinshi hatshysy N.Á.Nazar­baev maǵan (sol kezde men OK uıym­das­tyrý bólimi tóraǵasynyń birinshi oryn­­basary bolyp jumys istedim) óz aty­nan Jańaózenge qalalyq partııa komı­tetin basqarýdy R.Shyrdabaevqa usynýdy tapsyrdy. R.Shyrdabaev sońǵy jyly jergilikti oblystyq basshylyqqa jaqpasa da, «Teńizmunaıgaz» birlestiginiń teh­nı­kalyq máseleler jónindegi bas ınje­neriniń orynbasary bolyp jumys isteıtin.

KK OK plenýmynan keıin, jumysyna OK músheligine kandıdat retinde qatys­qan, Ravıl Tájiqaraulyna N.Á.Nazarbaev­­tyń usynysy kútpegen jaǵdaı boldy.

Biraq Jańaózen qalalyq partııa komı­tetiniń basqarý usynysyn sabyrmen, iskerlik baıyppen qabyldap, aıtylǵan jerge birden ushyp ketti. Keıinirek, bir jyldan soń, áńgime barysynda KSRO Mu­naıgazqurylys mınıstrliginiń «Teńizmunaıgaz» birlestigi basshysynyń atyna R.Shyrdabaevty Iraktaǵy «Munaıgazqurylys» tresin basqarý­shynyń birinshi orynbasary retinde taǵaıyndaý úshin ony jiberý týraly sha­qyrý haty bolǵany anyqtaldy. Bul sheshim Ravıl Tájiǵaraulynyń joǵary moraldyq qasıetterin, patrıottyq sezim­derin, úlken azamattyq jáne mem­lekettik jaýapkershiligin kórsetedi.

Ol ata-babalarynyń jerinde qan tógilip, ǵasyrlar boıy qonaqjaılylyq pen ártúrli ult adamǵa degen qurmet or­naǵan Jańaózen oqıǵalaryna nem­quraıdy qaramady. Qandaı da bir saldarynan qoryqpaı, batyldyq tanytyp, qalanyń taǵdyry, onyń bolashaǵy úshin barlyq jaýapkershilikti ózine aldy.

Qazaqstan Kompartııasy OK birinshi hatshysy N.Á.Nazarbaev tańdaý jasaǵan­da qatelespepti.

R.Shyrdabaev balama negizde qalalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp saılanyp, alǵashqy kúnnen bastap jumys kabınetinde túneı júrip, adam­dardyń senimine qol jetkize bildi. Onyń áleýmettik-ekonomıkalyq, ıdeologııalyq jáne etnostyq problemalar­dy sheshýdegi standarttyq emes is-áreketteri qalada turaqty jáne qaýipsiz jaǵdaıdy qamta­masyz etýge múmkindik berdi. Oqıǵadan úsh apta ótkennen keıin Ravıl Shyrdabaev respýblıka basshylyǵyna Jańaózendegi tótenshe jaǵdaıdy toqtatyp, qaladan ishki ásker bólimderin shyǵarý týraly ótinish bildirdi. Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi 1989 jyly 24 shildedegi sheshimimen onyń óti­nishin qoldady.

R.Shyrdabaevtyń Jańaózendegi qa­ýyrt eńbegi Nursultan Ábishuly tarapynan eleýsiz qalǵan joq. Ravıldi komsomol kezinen jaqsy bile tura, ol onyń joǵary moraldyq qasıetterine, Otan ıgiligi úshin rııasyz qyzmet etip, kúrdeli memlekettik mindetterdi júzege asyra alatynyna taǵy da kóz jetkizdi.

Tuńǵysh Prezıdenttiń jeke tapsyrmasy boıynsha ol óziniń 25 jyldyq tabys­ty jáne tıimdi jumysynyń mereıtoıyn atap ótken «Teńizshevroıl» birlesken kásipornyn qurylǵan kúnnen basqardy. Aıta ketý kerek, jas táýelsiz memleketke álemniń eń tabysty kompanııalarynyń al­ǵashqy úshtigine kiretin álemge áıgili mu­naı korporasııasynyń kelýi bizdiń eli­mizge ınvestısııanyń qýatty aǵynyn ashty.

Budan keıin Ravıl Tájiqarauly úki­met qurylymynda alǵash ret quryl­ǵan munaı jáne gaz ónerkásibi mınıs­tri qyzmetine taǵaıyndaldy. Mı­nıstrlik halyqaralyq baılanystar or­natyp, Munaı men gazdyń orasan qory, qolaıly ınvestısııalyq ahýalmen sa­lynǵan qara­jattyń qaıtarylýyna kepil­dik beretin zańdar týraly keńinen aqparat­tan­dyra otyryp, áleýetti ınves­torlar tartýda eleýli ról atqardy.

Munaı mınıstri R.Shyrdabaev Pre­zıdenttiń Eýropa elderine, Saýd Ara­bııa­syna resmı saparlarynda birge júrip, osy elderdiń munaı-gaz kompanııalarynyń bas­shylarymen jemisti kezdesýler ótkizdi.

Al 1994 jyldyń qazan aıy ol úshin bet­burysty kezeń boldy. R.Shyrdabaev Atyraý oblysyna basshy bolyp oraldy. Mınıstrlik laýazymynan ketkenine bir sát ókinbesten, óz eńbeginiń oń nátı­jelerin kóre alatyn ortaǵa enip ketti.

90-shy jyldardyń alǵashqy bóligi Táýelsiz Qazaqstannyń tarıhyndaǵy eń aýyr kezeńi bolatyn. Ekonomıkalyq daǵdarys, jumys istemeıtin kásip­oryn­dar, toqtap qalǵan qurylystar, tólen­begen jalaqy, zeınetaqy, joǵary ın­flıasııa qyspaǵyndaǵy halyqty jylý­men jáne elektr energııasymen qamtamasyz etýdegi irkilister eńseni basyp turdy.

Ravıl Shyrdabaevty da óte aýyr má­seleler kútip turǵan edi. Jańa­ózen oqı­ǵalarynan keıin bul qıyn­dyq­tar­dan ol qoryqqan joq. Bar kúsh-jige­rin salyp, jumysqa kirisip ketti. Jer­gilik­ti kadrlardyń qabiletin, mu­naı-gaz aımaǵynyń damý baǵytyn jaqsy bile­tini, sondaı-aq sheshim qabyl­­daý kezinde Tuńǵysh Prezıdent N.Á.Nazarbaev­tyń qoldaýyn seziný oǵan batyldyq berip, jigerine jiger qosty.

Alǵashqy kúnderi oblys ákimi qala­nyń tynys-tirshiligin qamtamasyz etetin barlyq nysandardy aralap, quqyq qorǵaý organdarynyń ujymdarymen, qoǵam­dyq uıymdar men ulttyq-mádenı ortalyqtardyń ókilderimen kezdesti, qala quraýshy kásiporyndardyń eńbek ujymdarynda jáne aýdandarda boldy. Bul oǵan bar problemalardyń mán-jaıyn túsinýge, adamdardyń pikirin bilýge, olarǵa óziniń kózqarasyn jáne daǵdarystan shyǵý joldaryn belgileýge múmkindik berdi.

Úsh aptadan keıin oblystyq aktıvke daǵdarysty eńserýdiń muqııat pysyqtalǵan baǵdarlamasy usynyldy. Ony iske asyrý boıynsha kúnde­likti, tynymsyz jumys bastaldy. Is­tiń jaǵdaıyna qaraı, kezekti baǵdar­la­malar ázirlenip, iske asyryldy. Eki jyldan keıin Atyraý oblysy áleýmettik-ekono­mıkalyq da­mýdyń barlyq kórset­kishi boıynsha elimizdiń eń úzdik óńirle­riniń úshtigine qosyldy.

Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy memleket damýynyń árbir kezeńinde jańa mindetterdiń týýyna baılanys­ty kadr­lardy iriktep, olarǵa jańa mindet júk­­tep otyrady. Bul joly Ra­vıl Tá­ji­qaraulyna Qazaqstan Respýb­lı­kasy­nyń Ýkraınadaǵy jáne Moldo­vadaǵy Tó­tenshe jáne О́kiletti elshisi bolý týraly kútpegen usynys jasady.

Bes jyl belsendi nátıjeli jumys dıplomatııalyq qyzmettiń qupııasyn tanýǵa, ýkraın, moldovan jáne qazaq halyqtary arasyndaǵy tarıhı baılanys­tardy qarqyndy nyǵaıtýǵa múmkindik berdi. Onyń tabıǵı kommýnıkabeldiligi, adamdarmen ortaq til tabýy, osy memleketter óńirleriniń basshylarymen, ýkraın jáne moldova bıligimen iskerlik baılanystardy qysqa merzimde jolǵa qoıýǵa septigin tıgizdi.

2003 jyly qazan aıynda Prezıdent N.Á.Nazarbaev SIM Erekshe tapsyrmalar jónindegi elshisi R.Shyrdabaevqa Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi boıynsha halyqaralyq kelissózderge qaty­satyn Qazaqstannyń arnaıy ókili mindetin júktegen edi. Onyń dıplo­matııalyq ju­mys tájirıbesi, kelissózder júrgizý qa­bileti kez kelgen deńgeıde nátıjeli boldy.

Belgili bolǵandaı, KSRO taraýyna deıin Kaspıı teńizi eki memleketke: Keńes Odaǵy men Iranǵa, endi bes elge – Ázerbaıjan, Iran, Qazaqstan, Reseı jáne Túrikmenstanǵa tıesili boldy. Olardyń aldynda ádil, órkenıetti, halyqaralyq quqyq pen álemdik tájirıbe qaǵıdattaryna negizdelgen teńiz bólimi mindeti boldy.

Kelissózder 1991 jyldan 1994 jylǵa deıin júrgizilip, negizinen teorııalyq sıpatqa ıe boldy. Ýaqyt tez arada sheshim qabyldaýdy talap etti, kelissózder Kas­pıı mańy elderiniń astanalarynda kezek­pen ótti. Ár memlekettiń Kaspıı bóliminiń óz nusqasy boldy. Keıinnen arnaıy memleketaralyq komıssııa quryldy, onyń jumysyna 2003 jyldyń jeltoqsanynda Tegeranda alǵash ret R.Shyrdabaev qatysty.

2018 jyly 12 tamyzda Aqtaýda Kaspıı mańy memleketteri basshylarynyń ta­rıhı sammıti ótti, onda Kaspıı teńi­ziniń quqyqtyq mártebesi týraly konvensııaǵa bir­aýyzdan qol qoıyldy. Tuńǵysh Pre­zıdent N.Á.Nazarbaev aıtqandaı, «Kon­vensııa Kas­pıı teńiziniń konstıtýsııasy bolyp tabylady». Ol jaǵalaýdaǵy bes memlekettiń quqyqtary men mindet­temelerine baılanysty barlyq keshendi máselelerdi retteý, sondaı-aq óńir­degi qaýipsizdik, turaqtylyq pen gúlde­ný­diń kepili retinde moıyndaldy, – dep málimdedi Qazaqstan Prezıdenti. Munaı­shylar áýletiniń laıyqty ókili Ravıl Shyrdabaev qatysqan, kóp jyldyq qıyn jumysqa núkte qoıyldy. Sammıttiń qory­tyndysyn ol kópten kútken jeke qýa­nysh retinde qabyldady.

2004 jyldyń maýsymynda Pre­zıdenttiń tapsyrmasymen R.Shyrdabaev Parlament Májilisiniń depýtattyǵyna kandıdattardyń saılaý tizimine engizildi. Qarasha aıynda depýtattyq kúnder bas­taldy. Keńes zamanynda ol birneshe ret Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolyp saılanǵan. Endi depýtattyq negizgi kásibı qyzmetine aınaldy. El bo­ıynsha, shetelderge saparlar, saılaýshylarmen kóptegen kezdesý, zań shyǵarý jumysy, jumys toptary, komıtet, palatalyq otyrys, respýblıkalyq elıtamen resmı jáne beıresmı qarym-qatynas – barlyq jerde ol ózin «sýdaǵy balyq» retinde sezindi. Onyń orasan zor tájirıbesi, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory retindegi ǵylymı tanymdary oǵan ártúrli aýdıtorııalarda, parlamenttik tyńdaýlarda, kóptegen konferensııada, naqty usynystary bar jáne talqylanǵan máse­leler boıynsha muqııat taldaýlar jasaýǵa múmkindik berdi.

Memleket jáne qoǵam qaıratkeri retinde Ravıl Shyrdabaev bizdiń elde ǵana emes, odan tys jerlerde de tanymal tulǵa boldy. Ol Qazaqstan Kom­par­tııasynyń OK quramynda, QazKSR Joǵarǵy Keńesiniń 10 jáne 11-shi shaqyrylymynyń depýtaty bolǵan eldiń qoǵamdyq ómirine belsene qatysty. 3-shi shaqyrylymdaǵy Parlament Májilisiniń depýtaty, son­daı-aq «Nur Otan» partııasy saıası keń­esiniń múshesi bolyp saılandy. О́ziniń nátıjeli eńbegi úshin Ravıl Tájiqarauly 1-dárejeli «Barys», «Parasat», «Qurmet» ordenderimen jáne medaldarmen, sondaı-aq KSRO jáne Ýkraına ordenderimen marapattalǵan. Ol Qazaqstan Respýblıkasy dıplomatııalyq qyzmettiń jáne munaı-gaz salalarynyń eńbek sińirgen qyzmetkeri bolyp tabylady. Oǵan Maqat, Mahambet aýdandarynyń, Atyraý qalasy men Atyraý oblysynyń jáne AQSh-tyń Baltımor (1982 j.) men Dallas (1992 j.) qalalarynyń Qurmetti azamaty ataǵy berildi.

R.Shyrdabaev búginde zeınet demalysynda. О́ziniń eńbek jolynda kandı­dattyq jáne doktorlyq dıssertasııalaryn daıyndaý barysynda jınaqtalǵan jeke muraǵatyn zertteýge kiristi.

Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor, birqatar halyqaralyq jáne respýblıkalyq akademııanyń akademıgi Ravıl Tájiqarauly 120-dan astam ǵylymı-zertteý jarııalanymdary men birqatar kitaptyń avtory.

Ol ústelge otyryp, burynǵy she­neý­nikterdiń absolıýttik kópshiligi sııaq­ty memýarlar jazbaı, naǵyz ensı­klopedııalyq sıpattaǵy zertteýlermen aınalysty.

«Munaı keshe, búgin, erteń» atty ke­zekti kitaby Qazaqstannyń munaı ónerká­sibiniń 110 jyldyǵy qarsańynda eki jyldan soń keń aýqymdy oqyrmandar nazaryna usynyldy. Kitaptyń tusaýkeseri 2009 jyldyń qyrkúıek aıynda Atyraý qalasyndaǵy «Teńizshevroıl» BK konferens-zalynda, al qarasha aıynda Almaty qalasyndaǵy Q.I.Sátbaev atyndaǵy Ult­tyq tehnıkalyq ýnıversıtetinde ótti. Kitapty oqyrmandary, ásirese ǵalymdar, kásibı munaıshylar, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkerleri jastar jyly qabyldady. Bul eńbekke álemge áıgili saıasatkerler, ǵalymdar men kórnekti munaıshylar E.M.Prımakov, B.E.Paton, V.Iý.Alekperov, V.G.Martynov, V.S.Cher­no­myr­dın jáne S.E.Chakabaev jo­ǵary baǵasyn bergenin atap ótken jón.

Sál keıinirek «Qazaqstannyń munaıy. Ǵasyr tarıhy» jáne «Kaspıı» kitaptary jaryq kórdi. Bul kitaptar tek kásibı mamandarǵa ǵana emes, sonymen qatar kópshilik oqyrmanǵa da qoljetimdi jáne túsinikti tilde jazylǵan mazmuny men aýqymdylyǵy jaǵynan biregeı boldy.

Búginde óziniń 80 jyldyq belesine qa­dam basqaly turǵan Ravıl Tájiqarauly barlyq saıası jáne ekonomıkalyq oqı­ǵalar­dy qalt jibermeı, qadaǵalap otyrady.

 «Egemen Qazaqstan» jáne «Kazahstan­skaıa pravda» jáne taǵy basqa gazetterde ustazdaryna, naǵyz eńbekkerlerge, óndiris komandırlerine, munaı jáne gaz ken oryndaryn alǵashqy ashýshylarǵa arnalǵan maqalalary jaryq kórdi.

Bir joly Tuńǵysh Prezıdent N.Á.Nazarbaev, maǵan by­laı dedi: «Mine, sen qazir zeınet­ker­liktesiń, nemen aına­lysasyń, kimmen aralasasyń? Men eń birinshi Ravıl Shyrdabaevty atadym. Sol kezde Elbasy ol týraly «be­deldi adam. Azamat» dep iltıpat bildirdi.

Meniń oıymsha, osy eki sózben-aq Ravıl Tájiǵaraulynyń bolmys-bitimi aıtylyp tur.

Ravıl Tájiǵaraulyn mereıtoıymen shyn júrekten quttyqtaı otyryp, uzaq jyldar boıy baqytty ómir men densaýlyq tileımin!

 

Oralbaı ÁBDIKÁRIMOV,

Memleket jáne qoǵam qaıratkeri

 

Sońǵy jańalyqtar

Almaty mańynda jer silkindi

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar