Pikir • 03 Maýsym, 2020

Aqtańdaqtar aqıqaty ashylýy kerek

25 ret kórsetildi

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúnine oraı úndeý jarııalap, tarıhı ádildikti qalpyna keltirý úshin arnaıy memlekettik komıssııa qurýdy tapsyrdy. Endi bul komıssııa zulmat jyldarynda jazyqsyz zardap shekkenderdi barynsha aqtaýǵa kúsh salady.

Kezinde 90-jyldardyń ba­synda saıası qýǵyn-súrgin qur­­bandaryn aqtaýmen aına­lys­qan arnaıy komıssııa boldy. Onyń qazirgi komıssııadan bir aıyr­mashylyǵy, Parlamentke qaraǵan edi. Al qazirgi komıssııa tikeleı atqa­rýshy bılikke qa­raıdy. Bu­rynǵy komıssııa biraz ju­mys atqardy, árıne. Biraq sol tusta prokýratýra men sot kim­niń atyna qaǵaz bolsa, solar aqtalady degen. Iаǵ­nı qýǵyn-súrginge ushyraǵan­dar­dyń otbasy nemese olardan taraǵan urpaǵy aqtaý týraly arnaıy ótinish jazýy kerek. Alaıda «Halyq jaýy» atanǵandardyń kóbi atylyp, otbasylary da qasiret kórip, birazynan urpaq ta qalmaǵan. Qýǵyn-súrgin kórgen qazaq zııalylary sottalyp, jaýapqa tartylsa, olardyń áıel, bala-shaǵasy lagerlerge aıdaldy. Biz «NKVD» dep atap ket­ken ishki ister halyq komıs­sarıaty jazyqsyz opat bol­ǵandardyń otbasylaryn da opa taptyrmaǵan. Aıtalyq, Turar Rysqulovtyń basyna kún týǵanda onyń úsh qy­zyn balalar úıine ótkizip jiber­gen. Olardyń keıingi taǵdyry úlken tragedııaǵa aınaldy.

Sonymen qatar kezin­de qýǵyn-súrginge ushyra­ǵan­dardyń kóbi bas saýǵalap sheka­ra asty. Olardyń sanyn naq­ty aıtý qıyn, 500 myńǵa jýyq dep aıtylady. Solaı el­den ketýge májbúr bolǵan­dardy urpaqtary búginde elge ora­lyp jatyr. Al olardan qu­qyq qorǵaý organdary sııaq­ty qyzmetke turarda ata-baba­larynyń qaıda týyp, qaı­da jasaǵany týraly sura­la­dy. Iаǵnı jazyqsyz jazalan­ǵan­dardyń urpaǵy áli kúnge deıin belgili bir qolaısyzdyqtarǵa tap bolady.

Meniń «Qazaq tutqyny» degen kitabym bar. Sonda basqa da málimetter qam­tyl­dy. Mysaly, soǵys kezin­de tutqynǵa túskender, Túrkis­tan legıonynda bolǵandar 1946-1947 jyldary 10-15 jyl­ǵa sottaldy. Sodan olardy 1955 jyly túrmeden bosat­ty, biraq aqtalǵan joq. Tek elimiz táýel­sizdik alǵan­nan keıin ǵana aq­taldy. Osy aralyqtaǵy qan­shama jyldar boıy aqtalmaǵan olardyń kóp­tegen quqy shek­teldi: ju­mys­qa tura almady, shetelge shyǵa almady, daýys bere almady, páter alma­dy. Táýel­sizdikti kóre almaǵan­dary aqtalmastan baqılyq bolyp ketti. Egemen el bolyp, esimizdi jıyp, tarıhı ádil­dik­ti qalpyna keltirý boıyn­sha jumystar qolǵa alyndy. Degenmen bul baǵytta atqa­ryl­maǵan áli talaı sharýa bar.

Endi qazirgi memlekettik ko­mıssııa prokýratýra men sotqa baılanbaı, arhıvterdi keńinen aqtaryp, sondaǵy derekterdiń negizinde aqtaý ju­mystaryna ekpin berýi kerek dep oılaımyn. Osy ret­te oblystyq, qalalyq arhıv­terge qosa ishki ister men she­karalyq arhıvterdi de qara­ǵan ma­ńyz­dy. Zulmat jyl­dar­dyń zardabyn tapqandardyń naqty sa­nyn anyqtaý qıyn bolar, biraq 3-5 jyldyń ishinde jalpy kólemin shama­laýǵa bolady. Bul degen úlken kúsh-jiger, ýaqyt, eń­bekti qajet etedi. Son­dyq­tan memlekettik komıs­sııa mú­she­lerine arnaıy grant bólinse, durys bolar edi.

 

Búrkitbaı AIаǴAN,

Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor

Sońǵy jańalyqtar

Jerlesterimiz Máskeýde aıqasady

Sport • Búgin, 15:00

Altyn quımasyna degen yqylas artyp barady

Ekonomıka • Búgin, 14:15

Brazılııada vırýs basylmaı tur

Koronavırýs • Búgin, 13:50

Dańqty basketbolshy 61 jasqa tolady

Sport • Búgin, 13:40

Pandemııa tyrnaǵy qatty batqan el

Álem • Búgin, 13:25

Ury alystan kelmepti

Aımaqtar • Búgin, 10:15

El ishindegi ózekti máseleler eksheldi

Aımaqtar • Búgin, 09:59

Shashtan shahmat tasyn jonady

Tanym • Búgin, 07:44

Onlaın-sórede – oıly kitaptar

Rýhanııat • Búgin, 07:42

Áýlıeatalyqtar asarlatyp úı salýda

Aımaqtar • Búgin, 07:36

Qaıran aýa, qymbattap barasyń ba?

Rýhanııat • Búgin, 07:29

Jaman tumaýmen jaǵalasý kúsheımek

Aımaqtar • Búgin, 07:26

Dárigerlerge kólik syılady

Oqıǵa • Búgin, 07:17

Aqmolalyq dıqandar alqapqa shyqty

Qoǵam • Búgin, 07:14

Kenjelegen salany kóteretin kúsh qaıda?

Ekonomıka • Búgin, 07:13

Sońǵy pasıent úıine qaıtty

Qoǵam • Búgin, 07:05

Kúltóbeden ejelgi Hanaka tabyldy

Oqıǵa • Búgin, 06:59

Jamantaýdy joǵaltyp almaıyq

Rýhanııat • Búgin, 06:50

Senat depýtattary saılandy

Saılaý • Búgin, 06:48

Ádepti ádemi ustaz

Rýhanııat • Búgin, 06:47

Uqsas jańalyqtar