Rýhanııat • 30 Shilde, 2020

Kesene kúmbezi tarıhı kelbeti saqtalyp, qaıta qalpyna keltirildi

58 ret kórsetildi

Túbi bir túrki jurtynyń rýhanı ortalyǵy – Túrkistan qalasyndaǵy tarıhı-mádenı oryndardy qaıta jańǵyrtý, zertteý jáne týrıstik ortalyqqa aınaldyrý maqsatynda Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń úsh jyldyq damý jospary júzege asyp jatqany belgili.

Bul oraıda «Áziret Sultan» mem­le­kettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıi aý­maǵyndaǵy tarıhı oryndardy qaıta qal­pyna keltirý, ortaǵasyrlyq Kúltóbe qalashyǵy, Han ordasy men meshiti ornalasqan magıstraldy kóshe boıynda arheologııalyq qazba jumystary júrgizilýde. Qylýet jerasty meshiti (XII ǵasyr), Juma meshiti (XII-XIX ǵ.), Ra­­­bııa Sultan Begim kesenesi (XVI ǵ.), Shıl­dehan (XIV-XV ǵ.), Shy­ǵys mon­shasy (XVI ǵ.), taǵy da basqa oryn­dar­yn­da da aýqymdy jumystar qolǵa alynǵan.

Al úsh jyldan beri jabyq turǵan, Ortalyq Azııadaǵy sáýlettik kesenelerdiń biregeıi – Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń kúmbezin qalpyna keltirý jumystary aıaqtaldy. Kúmbezdiń tarıhı kelbeti saq­talyp, jeldetkish qabattary retke keltirildi. Qazir kúmbez etegindegi se­giz qyrmen qosylǵan jerinde gıdro­oq­shaýlaý jumystary aıaqtalýǵa ja­qyn. Kúmbezdi qaıta qalpyna keltirý ju­­mystaryn Mádenıet jáne sport mınıstr­liginiń bastamasymen «Qazqaı­ta­jańartý» RMK júrgizgen bolatyn. Qal­pyna keltirý jumystary barysyn­da ǵylymı-zertteý jumystary júr­gizilip, oǵan belgili tarıhshylar men zert­teýshiler jáne bilikti restavratorlar qatystyryldy.

Kúni keshe Qoja Ahmet Iаsaýı kese­nesinde atqarylǵan jumystarmen Máde­nıet jáne sport mınıstrligi Mádenıet jáne óner isteri departamentiniń dırektory Kúmis Seıitova tanysyp, BAQ ókilderimen kezdesti. Sondaı-aq jýr­nalıster kesenege qoldanylǵan qury­lys materıaldary men sáýlettik erek­sheligi jóninde qoryq-murajaı qyz­metkerlerinen tereń maǵlumat aldy.

1

Túrkistan qalasyna jaqyndaǵan kezde Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi birden kózge túsedi. Bıiktigi jaǵynan oǵan teń ke­letin sol zamanǵy ǵımarattar óte az. Osy qasıet onyń negizgi bir erekshe­ligine jatatynyn atap ótý qajet. «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-máde­nı qoryq-murajaıy qyzmetkerleri Shah­rısıabz­daǵy Aq-Saraıdyń mań­daıynda Ámir Temir: «Bizdiń qýatymyzǵa, kúshimizge kúmán keltirseń – bizdiń sal­ǵan ǵımarattarǵa qara» degen uran jaz­dyrǵanyn aıtady. Al kúni keshe qalpyna keltirý jumystary aıaqtalǵan kúmbezdiń rámizdik qasıetteri týraly buǵan deıin de pikir bildirgen ǵalymdar barshylyq. Ámir Temir tapsyrys berýshi retinde ózi de kúmbezderge kóp kóńil bólgen eken. Qalalyq sáýlet óneri Ámir Temir dáýirinde gúldengeni týraly Kastılııa men Lıon patshasynyń elshisi Klavıho bylaı dep jazady: «Ámir Temir jáne onyń urpaqtary qalyptastyrǵan dúnıe ekonomıkalyq órkendeýdi ynta­lan­dyrýdyń negizi bolyp tabylady. Osyǵan baılanysty Iran men Ortalyq Azııada sansyz ǵımarattardyń salynýy sáýletshilerdi shabyttandyra tús­ti. Arýaq qonǵan jerler erekshe kó­ńilge alyndy: bar ǵımarattar qaıta jańǵyrtyldy jáne áshekeılendirildi, kóptegen jańa kesene salyndy». Iаǵnı Ámir Temirdiń kórkem murasy Ortalyq Azııa óner tarıhynyń jarqyn beti dep aıtýǵa bolady. Ǵalymdar tarı­hı qujattar, ańyz-ángimeler negizinde Túrkistan tóńiregindegi radıýsy – 40-75 shaqyrymda ornalasqan eldi me­ken­derdegi kóptegen balshyq túrine zert­teý jumystaryn júrgizgen. Zertteý nátıjesinde eskertkishtiń keramıkalyq kirpishteriniń hımııalyq quramyna eń jaqyn jáne sáıkes keletin balshyq Túrkistan qalasynan 35 shaqyrym jerde ornalasqan qazirgi temirjol boıyndaǵy Saýran stansasyndaǵy kóne Saýran qorǵany mańynan alynǵan topyraq ekendigi anyqtaldy.

Dál sol jer, ásirese, ańyz áńgi­melerde kóp aıty­lady. Belgili tarıhshy M.E.Masson by­­laı dep jazdy: «Ańyz ángimege baı­la­nysty ke­seneniń qurylysy jáne ór­nekti kir­pishteri Saýranda daıyndalyp, Iаsydaǵy qurylys ornyna deıin qol­ma-qol jetkizilgen». Ǵalymdardyń de­regine júginsek, kúıdirilgen Saýran balshyǵynyń hımııalyq taldanýy mynadaı qatynasty kórsetken: kremnıı – 61%, qalaıy totyǵy – 14%, kal­sıı men magnıı – 15%, temir toty­ǵy­ – 5%, kalıı men natrıı – 4,5%. Bul kór­set­kish kesene kirpishterine júrgizil­gen hımııalyq taldaýymen sáıkes keledi. Iаǵnı irgetasy balshyq pen tastan qu­ıyl­ǵan Ahmet Iаsaýı kesheni HIV ǵa­syrdaǵy qurylys ınjenerleriniń sóz­siz ozyq sheshimi bolyp tabylady. Pro­porsııalyq qatynastardyń birligi, qurylys tájirıbeleri ortaǵasyrlyq sheberlerdiń sáýlet óneriniń kúrdeli teorııalaryn meńgergendigin kórsetedi.

Al ortaǵasyrlyq Kúltóbe qala­shy­ǵy men Jeti ata negizgi kóshe­lerin­degi arheo­logııalyq-qalpyna kel­tirý jumys­tarynyń nátıjesinde Qoja Ahmet Iаsa­­ýı kesenesi men kóne Túrkistan qa­la­synyń tarıhı-mádenı kesheniniń aýma­ǵynda elimizdegi eń úlken ashyq aspan astyndaǵy murajaıyn uıymdastyrý jos­parlanýda. Atalǵan jumystardy «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıi men Qazaq ǵylymı zertteý ınstıtýty, «Qazqaıtajańartý» RMK júrgizýde. Budan bólek, Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń aldynda týrıs­ter demalatyn, qalyń baý-baqshaly sel­­fı-aımaq jasaqtalady. Tarıhı nysannyń «Taqııa qaqpasy» mańynda qazba jumystary júrgizilip, tabylǵan jádigerler týrısterdiń kóz qýanyshyna aınalmaq. Sondaı-aq B.Sattarhanov dań­ǵyly aýmaǵynda etnoaýyl salynýda. Kúltóbe qalashyǵyndaǵy qazba ju­mystarynyń nátıjesi boıynsha ótken jyly 5000-nan asa bizdiń zamanymyzǵa deıingi I ǵasyrda jasalǵan ejelgi altyn buıymdar tabylǵan. Túrkistan aýmaǵyndaǵy alǵashqy qala­lyq qonystardyń biri – 27 gektar jerdi alyp jatqan Kúltóbe qalashyǵyn qaı­ta qalpyna keltirý maqsatynda Má­de­nıet jáne sport mınıstrligine qaras­ty Qazaq ǵylymı-zertteý máde­nıet ınstıtýty 2018 jyldan beri arheo­logııalyq qazba jumystaryn júrgizip keledi. Arheologııalyq zertteý­lerdiń nátıjesinde qoqan jáne qazaq handyǵy tusyndaǵy úılerdiń oryndary, HVII-HIH ǵasyrlarǵa tán qysh-qumyralar, bas­­qa da túrli qundy jádigerler tabyl­ǵan.

Kúltóbe qalajurtynda áli de ashyl­­maǵan tarıhı syrlardy zert­­tep, anyqtaý, IýNESKO jáne IKOMOS halyqaralyq saraptamalyq qoǵamdastyǵy usynǵan mańyzdy tarıhı oryndardy saqtaý, qalpyna keltirý, arheologııalyq parktiń ǵylymı tujyrymdamasyn ázirleý jáne ártúrli áleýmettik baǵyttarǵa arnalǵan – ǵı­badathanalar, úıler, qolóner she­ber­hanalary jáne ózge de tarıhı arheo­logııalyq nysandardyń 3D úlgisin jasaý, tarıh, arheologııa, etnografııa, máde­nıettaný jáne ónertaný turǵysynan Kúl­tóbe qalajurtyn zertteýdiń ártúrli aspektilerine arnalǵan monografııa, ǵylymı jınaq, ıllıýstrasııalyq albom, birqatar ǵylymı maqalalar formatynda jarııalanymdar uıymdastyrý josparlanǵan. Tarıhı oryndardy qalpyna keltirý, abattandyrý jumys­tary oblys ákimi О́mirzaq Shókeevtiń qada­ǵalaýynda. Búginde 2019-2021 jyl­darǵa josparlanǵan arheologııa jáne restavrasııa jumystary aıasynda kóne qalashyq aýmaǵynda tabylǵan tarıhı oryndardy bastapqy kelbetine saı qabyrǵasyn qalaý, sondaı-aq týrıs­terdiń aralap, tanysýyna yńǵaıly gale­reıa­lyq joldar salý syndy birqatar ju­mys atqarylǵan.

 

Túrkistan oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Tashkent tragedııasy

Sport • Keshe

Uqsas jańalyqtar