Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Mádenı oshaqtar jańaryp jatyr
Memleket basshysynyń tapsyrmalaryna sáıkes mádenı ınfraqurylymdy jańǵyrtý, sala qyzmetkerleriniń áleýmettik kepildikterin kúsheıtý, shyǵarmashylyq bilim berýdi damytý men jas talanttardy qoldaý baǵytyndaǵy jumys júıeli túrde jalǵasyp keledi. Bul sharalar mádenı qyzmetterdiń sapasyn arttyrýǵa, ulttyq murany saqtaý men otandyq ónerdi keńinen nasıhattaýǵa baǵyttalǵan.
Memleket mádenı nysandar salý, qoldanystaǵy ınfraqurylymdy jańǵyrtý, mádenıet mekemeleriniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtý sharalaryn kezeń-kezeńimen júzege asyryp keledi. Keıingi bes jylda elimizde 274 mádenı nysan salynyp, onyń 1 293-i jóndeýden ótti. Bıyl 64 nysannyń qurylysy jalǵasyp, 130 nysanda jóndeý jumysy júrgizilip jatyr.
Teatr ınfraqurylymyn damytýǵa erekshe kóńil bólinip otyr. Keıingi jyldary Astanadaǵy Q.Qýanyshbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq akademııalyq mýzykalyq-drama teatry, Túrkistandaǵy mýzykalyq-drama teatry, Petropavldaǵy S.Muqanov atyndaǵy oblystyq qazaq mýzykalyq-drama teatrynyń jańa ǵımarattary paıdalanýǵa berildi. Qazir Aqtóbe men Qonaev qalalarynda teatrlar salynyp jatsa, Shymkent qalasynda opera teatrynyń, Qyzylordada drama teatrdyń, Semeıde mýzykalyq-drama teatrynyń qurylysyn júzege asyrý josparlanyp otyr.
Qoldanystaǵy mádenıet mekemelerin jańǵyrtý jumysy da jolǵa qoıylǵan. M.Áýezov atyndaǵy Qazaq ulttyq drama teatry men N.Sas atyndaǵy Memlekettik akademııalyq orys balalar men jasóspirimder teatry ǵımarattaryn rekonstrýksııalaý jumysy júrip jatyr. Demeýshilik qarajat esebinen Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq opera jáne balet teatrynda da jóndeý men jańartý jumysy atqaryldy.
Mýzeı jáne týrıstik ınfraqurylymdy damytý da – basym baǵyttyń biri. Byltyr Astanada jańa О́ner mýzeıi ashyldy. Túrkistan oblysyndaǵy «Saýran» jáne «Gaýhar ana», Almaty oblysyndaǵy «Esik» vızıt-ortalyqtarynyń qurylysy júrip jatyr. Sonymen qatar Bozoq kóne qalashyǵynyń arheologııalyq qazba jumystary negizinde qurylǵan ashyq aspan astyndaǵy ulttyq park aýmaǵynda ortaǵasyrlyq sáýlet úlgisindegi qorshaý salý jobasy júzege asyrylyp jatyr.
Budan bólek, demeýshi esebinen byltyr Á.Qasteev atyndaǵy Memlekettik óner mýzeıi ǵımaratyna kúrdeli jóndeý júrgizildi. Almatydaǵy Ortalyq memlekettik mýzeıdegi jeldetý men aýa baptaý júıeleri jańartyldy.
О́ńirlik mádenıet úılerin jańǵyrtý jumysy «Qazaqstan halqyna» qorymen, 2027 jylǵa deıin kitaphanalardy jańǵyrtý jónindegi jol kartasy jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip atqarylyp jatyr. Byltyr úsh jańa kitaphana salynyp, 13 kitaphana kúrdeli jóndeýden ótti, 64 kitaphanada aǵymdaǵy jóndeý júrgizilip, 197 kitaphananyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy jańartyldy.
Shyǵarmashylyq bilim salasynda da mańyzdy jobalar bastaý aldy. Almatyda T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń jáne Júsipbek Elebekov atyndaǵy respýblıkalyq estrada-sırk kolledjiniń stýdentterine arnalǵan 500 oryndyq jataqhananyń qurylysy bastaldy. Sonymen qatar A.Seleznev atyndaǵy Almaty horeografııalyq ýchılıshesiniń ǵımaratyn qaıta jańartý jumysy júrgizilip jatyr. Úsh mamandandyrylǵan mýzykalyq mekteptiń jańa ǵımarattarynyń jobalaý jumysy bastaldy.
О́ńirlerde shyǵarmashylyq bilimdi damytýǵa erekshe kóńil bólinip jatyr. Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimdigimen birlesip, Petropavlda K.Baıseıitova atyndaǵy Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń ókildigin ashý pysyqtalyp jatyr. M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetimen yntymaqtastyq negizinde memlekettik bilim tapsyrysy sheńberinde jyl saıyn 100 talapkerdi qabyldaı otyryp, 9 bilim baǵdarlamasy negizinde kadr daıarlaý josparlanǵan. Jalpy alǵanda, búginde Astana men Almatyda ónerdiń barlyq baǵytynda kadr daıarlaıtyn 4 shyǵarmashylyq JOO jumys isteıdi.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes Shymkentte jańa mádenıet jáne óner ýnıversıtetin qurý jumysy júrgizilip jatyr. Kıno jáne dramatýrgııa, kıno jáne TV rejıssýrasy, grafıka, mýltımedıa jáne medıa menedjmentti qosa alǵanda, mádenıet salasyna tehnıkalyq mamandardy daıarlaýǵa basa nazar aýdarylmaq. Shyǵarmashylyq jastardy qoldaý maqsatynda jyl saıyn joǵary oqý oryndarynda oqýǵa 1000-nan astam grant, kolledjderge 500-den astam grant bólinedi.
Áleýetti arttyratyn áleýmettik kepildikter
Kórnekti mádenıet jáne óner qaıratkerleriniń jekelegen sanattaryna qosymsha áleýmettik kepildikter kózdelgen. «Qazaqstannyń Eńbek Eri», «Halyq ártisi», «Halyq jazýshysy» ataqtaryn qosa alǵanda, joǵary memlekettik ataqtar men nagradalarǵa ıe bolǵan adamdar, memlekettik syılyqtardyń laýreattary, sondaı-aq ulttyq akademııalardyń akademıkteri tegin ambýlatorııalyq-emhanalyq qyzmet alýǵa jáne medısınalyq qamsyzdandyrýǵa quqyly. Búginde Prezıdenttiń Is Basqarmasynyń Medısınalyq ortalyǵynda osyndaı qurmetti ataqtardyń 494 ıegerine qyzmet kórsetiledi. Budan bólek, osy azamattar men olardyń jubaılaryna jylyna bir ret elde tegin sanatorııalyq-kýrorttyq emdeý men saýyqtyrý demalysy beriledi.
Elimizde jalpy áleýmettik kepildiktermen qatar mamandyǵy erekshe fızıkalyq júktemelermen jáne eńbek jaǵdaılarymen baılanysty ártisterge de arnaıy qoldaý sharalary qarastyrylǵan. «Mádenıet týraly» zańǵa sáıkes keminde 20 jyl kásibı ótili bar ári zeınetkerlik jasqa deıin mamandyǵymen jumysyn aıaqtaǵan balet ártisteri aı saıynǵy aqshalaı tólemder ala alady. Búginde mundaı qoldaýdy 56 qyzmetker alyp otyr. Jyl saıyn osy maqsattarǵa respýblıkalyq bıýdjetten 89 mln teńge bólinedi.
2024 jylǵy qańtardan beri mundaı shara memlekettik mekemelerdegi halyq bıi ártisterine de, zııandy eńbek jaǵdaılarynda jumys isteıtin qyzmetkerler úshin de qoldanylady. Tólem jumys berýshi keıingi jeti jyl ishinde mindetti kásiptik zeınetaqy jarnalaryn tólegen jaǵdaıda 55 jastan bastap taǵaıyndalady. Ol zeınetkerlik jasqa tolǵanǵa deıin beriledi, jeke tabys salyǵy salynbaıdy jáne «Azamattarǵa arnalǵan úkimet» memlekettik korporasııasy arqyly júzege asyrylady.
Birqatar óńirlerde áleýmettik sala qyzmetkerlerine qosymsha qoldaý sharalary qarastyrylǵan. Olardyń qatarynda qyzmettik pen jaldamaly turǵyn úı berý, sondaı-aq jeńildetilgen sharttarmen nesıe usyný tetikteri bar.
Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn oryndaý aıasynda Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi sala qyzmetkerlerin qyzmettik turǵyn úımen qamtamasyz etý jumysyn júıeli júrgizip jatyr. 2024 jyly mınıstrliktiń Astana qalasyndaǵy vedomstvolyq baǵynysty uıymdarynda jumys isteıtin qyzmetkerlerge 200 páter berildi.
Bul jumys bıyl da jalǵasyn tapty. Almatydaǵy mádenıet uıymdarynyń qyzmetkerlerine qosymsha 60 páter bólindi. Páter kiltterin tabystaý rásimin Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi men Astana jáne Almaty qalalarynyń ákimdikteri birlesip uıymdastyrdy.
Jalpy, Memleket basshysynyń qoldaýymen mádenıet salasynyń qyzmetkerlerine 260 páter berildi. Bul sharalar mamandardyń áleýmettik qorǵalý deńgeıin arttyrýǵa, saladaǵy bilikti kadrlardy turaqtandyrýǵa ári sala mamandarynyń bedelin kóterýge yqpal etedi.
О́nerli jasqa – óris keń
Elimizde mádenıet, ádebıet qaıratkerleri men shyǵarmashyl jastardy qoldaýǵa baǵyttalǵan keshendi sharalar júzege asyrylyp jatyr.
2023 jyldan bastap Prezıdenttiń jas jazýshylar men aqyndarǵa arnalǵan arnaıy ádebı syılyǵy tabystalyp keledi. Osy kezge deıin 12 avtor laýreat bolyp tanyldy, jalpy berilgen syılyq kólemi 50 mln teńgeni qurady. Marapat tórt baǵytta beriledi: proza, poezııa, dramatýrgııa jáne balalar ádebıeti.
«Aıboz» ulttyq ádebı syılyǵy aıasynda 28 qalamger marapattalyp, júlde qory 140 mln teńgeni qurady. Syılyq qazirgi ádebıettiń negizgi janrlaryn qamtıdy.
Kitap oqý mádenıetin damytý maqsatynda byltyr Memleket basshysynyń tapsyrmasymen alǵash ret respýblıkalyq deńgeıde Ulttyq kitap kúni atalyp ótti. Sonyń aıasynda elimizde shamamen 300 is-shara uıymdastyryldy. Sondaı-aq toǵyz atalymnan turatyn «Ulttyq kitap» baıqaýy ótkizilip, «Jyl kitaby» Gran-prıi tabystaldy. Jas jazýshylardy qoldaý maqsatynda 2024-2025 jyldary 40 avtorǵa arnaıy granttar berilip, kitaptary jaryq kórdi. Sonymen qatar Jumysshy mamandyqtar jyly aıasynda «Erlik pen eńbek dastany» atty shyǵarmashylyq baıqaý ótkizilip, jeńimpazdary aqshalaı syılyqtarmen marapattaldy. Daryndy jastardy qoldaýǵa arnalǵan «Daryn» memlekettik jastar syılyǵynyń búginge deıin 380 laýreaty anyqtaldy. Syılyq ıegerlerine dıplom, tósbelgi jáne 1 mln teńge kóleminde aqshalaı syıaqy tabystalady.
2021 jyldan bastap Memleket basshysynyń bastamasymen jyl saıyn «Táýelsizdik urpaqtary» granty taǵaıyndalyp keledi. Onyń mólsheri 3 mln teńgeni quraıdy. Bul grant belsendi shyǵarmashyl jastardyń jańa ıdeıalary men bastamalaryn qoldaýǵa baǵyttalǵan. Osy kezge deıin 153 adam grant ıegeri atandy. Sonymen qatar jyl saıyn 75 mádenıet qaıratkerine memlekettik stıpendııa taǵaıyndalady. Bıyldan onyń mólsheri 5 mln teńgege deıin ulǵaıdy.
Memleket basshysynyń tapsyrmasymen dástúrli óner sheberlerin qoldaýǵa jáne ulttyq mádenı muraǵa degen qyzyǵýshylyqty arttyrýǵa baǵyttalǵan «Asyl mura» ulttyq syılyǵy qurylyp jatyr. Bul marapat Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń usynysy negizinde Prezıdent Jarlyǵymen mádenıet pen óner salasyndaǵy eń talantty ókilderge tabystalatyn bolady.
Vedomstvo shetelde tanylǵan mádenıet ókilderin yntalandyrýdyń jańa tetigin ázirlep jatyr. Qazirdiń ózinde respýblıkalyq irikteýdiń erejeleri daıyndalyp jatyr. Onda keminde on eldiń qatysýymen ótetin halyqaralyq baıqaýlar men festıvaldardyń jeńimpazdary marapattalady. Marapattar birneshe baǵyt negizinde beriledi dep josparlanǵan. Qazir bul sharany 2027 jyldan bastap respýblıkalyq bıýdjet esebinen qarjylandyrý máselesi pysyqtalyp jatyr.
Sonymen qatar úzdik qatysýshylar men olardyń tálimgerleri aqshalaı syıaqylar, granttar, vedomstvolyq nagradalar men arnaıy tólemder ala alady. Mundaı qoldaýdyń kólemi men tártibi is-sharanyń deńgeıine, mekeme mártebesine, ýákiletti nemese jergilikti atqarýshy organdardyń sheshimderine baılanysty bolady.
Bıyl Mádenıet jáne óner qyzmetkerleri kúnine oraı 120 azamat memlekettik marapatqa ıe boldy.
Jas daryndardy qoldaý shyǵarmashylyq mektepter, granttyq baǵdarlamalar, baıqaýlar, festıvaldar, bilim jobalary men stıpendııalar arqyly júzege asyrylyp jatyr.
Sonyń aıqyn mysaldarynyń biri – 2024 jyly kópultty «BIRLIK» án-bı ansambli quryldy. Arnaıy kastıng nátıjesinde ujymǵa elimizdiń túrli etnostarynan 20 úzdik bıshi men mýzykant qabyldandy.
Bilim ushtaýǵa da múmkindik mol
Kreatıvti ındýstrııalardy damytý qory shyǵarmashyl jastarǵa qosymsha múmkindikter usynady. Onyń qyzmeti talanttardy qoldaýǵa, ınvestısııa tartýǵa, ınfraqurylymdy damytýǵa, otandyq kreatıvti ónimderdi syrtqy naryqtarǵa shyǵarýǵa baǵyttalǵan.
Qazir eldegi shyǵarmashyl jastar «Bolashaq», «Erasmus+», «DAAD», «Fulbright», «Chevening» jáne basqa da halyqaralyq baǵdarlamalar arqyly álemniń jetekshi ýnıversıtetterinde bilim alý múmkindigine ıe. «Bolashaq» stıpendııasy aıasynda «Kreatıvti ındýstrııalar, shyǵarmashylyq, óner» baǵytynda jyl saıyn magıstratýra baǵdarlamalaryna qabyldaý júrgiziledi. Baǵdarlamalarǵa «Royal Conservatoire of Scotland», «University of Reading», «Regent London», «Stanford University», «New York Film Academy» jáne basqa da jetekshi shyǵarmashylyq oqý oryndary kiredi. Budan bólek, «Bolashaq» baǵdarlamasy mádenıet salasy qyzmetkerlerine, shyǵarmashylyq joǵary oqý oryndarynyń oqytýshylaryna arnalǵan taǵylymdamalardy da qarastyrady.
Basymdyq berilgen mamandyqtar tizimine art-menedjment, akterlik óner, mýzyka jáne vokal, dırıjerlik, dızaın, sándik-qoldanbaly jáne beıneleý óneri, keskindeme, músin óneri, operatorlyq óner, rejıssýra, prodıýserlik, teatr, kıno jáne TV, anımasııa jáne ónertaný kiredi.
Úkimet jas oryndaýshylarǵa arnalǵan festıvaldar men baıqaýlar ótkizedi. Mundaı alańdar jastardyń shyǵarmashylyq áleýetin ashýǵa, kásibı damýyn qoldaýǵa múmkindik beredi.
Memlekettik qoldaýdyń arqasynda otandyq ártister halyqaralyq bedeldi baıqaýlar men festıvalderde tabysty óner kórsetip júr. Bıbigúl Tólegenova atyndaǵy, Petr Chaıkovskıı atyndaǵy baıqaýlar, Ekaterına Maksımova atyndaǵy «Arabesk», Vıtebsk qalasyndaǵy «Slavıan bazary», sondaı-aq «World Dance Council», «World DanceSport Federation» jáne «International Dance Sport Union» týrnırleri sııaqty birqatar jarystardyń jeńimpazdaryna granttar beriledi ári shyǵarmashylyq oqý oryndaryna konkýrstan tys túsýge múmkindik qarastyrylǵan.
