Bilim • 21 Qarasha, 2024
Ulttyq qundylyqtar – tárbıeniń tóresi
Ulttyq qundylyqtar – bir ulttyń tarıhy, mádenıeti, tili, dástúri, salt-sanasy arqyly ulttyq biregeılikti qalyptastyratyn negizder. Olardy saqtap qalý jáne damytý qoǵamnyń turaqtylyǵy men keleshegi úshin mańyzdy. Qazirgi jańa dáýirde dástúrge saı tárbıe arqyly ulttyq qundylyqtardy jas urpaqqa jetkizý – qoǵam men mekteptiń ǵana emes, ár otbasynyń da basty mindeti.
Rýhanııat • 20 Qarasha, 2024
Bizge Batys álemin zertteý ortalyǵy kerek
Búgingideı jahandaný zamanynda memleketter arasynda mádenıetaralyq dıalog pen tarıhı zertteýlerdiń mańyzy arta tústi. Ortalyq Azııa, sonyń ishinde Qazaq dalasy, ǵasyrlar boıy kóptegen Batys áleminiń saıahatshylary men ǵalymdarynyń nazaryn aýdarǵany ras. Olar Ortalyq Azııaǵa sapar shegip, osy óńir týraly qundy derekter qaldyrdy. Jazǵan eńbekteri biz úshin tarıhı mańyzdy aqparat kózi bolyp qana qoımaı, keı aqtańdaqtardy ashýǵa sep bolmaq. Biraq bul derekter áli tolyq zerttelmeı, júıelenbeı otyr. Batys áleminiń Ortalyq Azııaǵa qyzyǵýshylyǵy ótken ǵasyrda, búgin de, bolashaqta da mańyzdy bola bermek.
Tanym • 14 Qarasha, 2024
Shotland jıhankeziniń jazbalary
1902 jyly Londonda jaryq kórgen Jon Foster Frazerdiń «Naǵyz Sibir» atty kitabynan qazaqqa qatysty biraz derekti kezdestirdik. Jon Foster Freızer – shotlandyq saıahatshy ári jýrnalıst. 1896 jyly ol dostarymen birge velosıpedpen kúlli álemge saıahat jasap, sol saparyn negiz etip kitap jazǵan. Meniń qolyma túsken «Naǵyz Sibir» kitabynyń 4-taraýynda 1901 jyldyń 28 tamyzynda sársenbi kúni ol Sibir aımaǵyna jetkenin jazady. Osy kitabynyń alǵysózinde «Sibirge asa qyzyǵýshylyqpen bardym. Orystyq kózqarastaǵy álemdi qarapaıym brıtandyq retinde óz kózimmen kórý maqsatym edi. Jaıyqtyń arǵy jaǵyndaǵy ulan-ǵaıyr ólkege barý úlken táýekeldi qajet etti. Ejelden beri adamdardyń sanasynda Sibir aq qar, kók muz ben jer aýdarylǵandardyń mekeni degen túsinik bar», depti. Baıyptap oqysaq, avtordyń bul saparǵa aldyn ala daıyndalǵany seziledi.
Ádebıet • 12 Qarasha, 2024
Ádebıet áleminde keıde bir-birimen úndes, rýhtas shyǵarmalar kezdesip jatady. Mundaǵy negizgi másele – qoǵamdyq oıdyń, keı ulttardyń bostandyqqa, adaldyqqa umtylysy jolyndaǵy oqıǵalarynyń uqsas bolýy oqyrmandy oılandyrmaı qoımaıdy. Mysaly, siz «Uly Getsbıdi» oqyp otyryp «bundaı oqıǵalar qazaq dalasynda da kóp qoı» degen oıǵa qalýyńyz bek múmkin. Áńgime onyń kóptiginde emes, qashan, qalaı jazylýynda. Oı júgirte bersek, ádebı maıdandaǵy birtalaı qalamger shyǵarmalarynan oqıǵanyń berilýi, keıipkerdiń beınelenýi jaǵynan biraz uqsastyq tabamyz. Búginshe biz qazaq aǵartýshysy, qalamger Ybyraı Altynsarın men amerıkalyq «birtúrli» jazýshy Djek Londondy bir-birimen «sóılestirip» kórelik.
Ǵylym • 08 Qarasha, 2024
«Scopus» ǵylym damýyna qanshalyqty áser etedi?
Jaqynda oı-sanasynyń ozyq qýatymen álemdik ǵylymǵa, ekonomıkaǵa ólsheýsiz úles qosyp otyrǵan Ilon Mask eki jańa ónimin jurtshylyqqa tanystyrdy. Birinshisi – júrgizýshisiz jańa turpatty kólik, ekinshisi – bárin isteýge daıyn robot. Osyny kórip «bizdiń ǵylym qaı deńgeıde?» degen úlken saýaldyń tuńǵıyǵyna shyrmalyp qalasyń.
Rýhanııat • 07 Qarasha, 2024
Rýhanı quldyraýdyń ashy shyndyǵy
Qazir álemdegi az halyqtardyń rýhanı quldyraýǵa ushyraýy haqynda zertteýler júrip jatyr. Bul – búgingi jahandaný dáýirinde kóptegen halyq úshin eń ózekti máselelerdiń birine aınaldy. At tóbelindeı az ulystar ózderiniń baı mádenıetin, tilin, dinin jáne ulttyq bolmysyn joǵaltý qaýpimen betpe-bet keldi. Baǵzy zamandardan beri ómir súrip kele jatqan úndis pen mádenı assımılıasııa barysyn basynan ótkizgen Soltústik Amerıkadaǵy kóptegen osy tektes taıpalar taǵdyry bárimizge belgili. Sany kún saıyn azaıǵan keıbir taıpalarda óz tilderinde sóıleıtin adamdardyń shoǵyry da sırep, eń sońynda umyt bolyp qala berdi.
Qoǵam • 01 Qarasha, 2024
Áleýmettik jeli bizdiń ómirimizge aralasqaly onyń paıdasy men zııany týraly da túrli kózqaras bar. Qalaı desek te, ınternettiń kúndelikti ómirimizdi ózgertip jatqanyn joqqa shyǵarmaımyz.
Mıras • 30 Qazan, 2024
AQSh zertteýindegi qazaq qolóneri
О́rkenıettiń bir ózegi ulttyq naqyshtaǵy qolóner buıymdary ekenin qart tarıhtyń ózi áldeqashan dáleldep úlgerdi. Ejelgi zamanda ár halyq oı-sanasynyń kúshimen, aqyl-parasatynyń kómegimen hal-qaderinshe rýhanı umtylys jasap, mádenıet qalyptastyrýǵa nıettendi. Sonyń nátıjesinde, álemdi ózgertken jańa dúnıeler jaryqqa shyqty. Atarbadan áýege kóterilgen alyp qusqa deıin (ushaq) adamzat balasynyń qanshama aqyl-oıy jumsalǵanyn zerdeleýdiń ózi úlken eńbekti qajet eteri anyq.
Tanym • 29 Qazan, 2024
Fransýz ǵalymy Bekmahanovty nege izdedi?
Djordj Vashıńton ýnıversıtetiniń Gelman kitaphanasynda saqtaýly turǵan ózge Batys elderinde basylǵan eski kitaptarda da qazaqqa qatysty derekter jeterlik. Sonyń biri – 1959 jyly Parıjde jaryq kórgen fransýz zertteýshisi Marsel Egretaýdtyń «Shyǵys Sovet: Qazaqstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmenstan, Ázerbaıjan» atty eńbegi. Atalǵan kitabynda shyǵystanýshy ǵalym sol kezdegi keńes odaǵyna qarasty respýblıkalardyń qoǵamdyq-áleýmettik jaǵdaıy týraly nanymdy zertteý jasaǵanyn túsindik. Al bizge keregi atalǵan kitaptaǵy qazaqqa qatysty derekter edi.
Qoǵam • 22 Qazan, 2024
Muqaǵalıdyń amerıkalyq oqyrmany Sol kúni sabaqqa keshigip bardym. Keshikken men emes, Vashıńton metrosy edi. Bizdiń toppen kezdesýge kelgen amerıkalyq jýrnalıst sózin aıaqtady da, maǵan qaraı buryldy. «Siz óleń jazady ekensiz ǵoı, Maqataevty bilesiz be?» dep maǵan qaraı jaqyndady qartań áıel. «Bilgende qandaı, kúlli qazaq ol kisiniń óleńderin jatqa oqıdy», dedim.
