Astananyń demografııalyq dáıektemesi

Bas qalamyzdyń tabıǵı ósimi barǵan saıyn artyp keledi Erterekte aýylymyzda aq saqaly belýaryna túsken, alyp tulǵaly Baıbórik esimdi qart bolatyn. Aýyldyń qara sıraq bar balasy Baıbórik qartqa sálem bergendi qyzyq kóretinbiz. Kúnine neshe ret kelip, neshe ret sálem berseń de abyz qart «Úrim-butaǵyń óssin, aınalaıyndar!» der edi. Tipti, abyz atamyzdyń barlyq renishi men qýanyshynyń ólshemi de osy úsh-aq aýyz sózben shekteletin. Erekshe rıza bolyp qýanǵanda, «Úrim-butaǵyń óssin, aınalaıyndar!» dese, qatty renjip kúızelgen sátte, «Úrim-butaǵyń óskir-aı!» dep keıir edi. Jıyrmasynshy ǵasyrdyń barlyq dúrbeleńin kórip, halqynyń basynan ótkergen bar aýyrtpalyqty ishine túıgen qamkóńil qarttyń jaryq dúnıege arnaǵan aqyrǵy amanatyndaı bolǵan, sol bir úsh-aq aýyz aq batasynyń qudiretin ol kúnderi biz jete túsine almappyz-aý!.. Jıyrmasynshy ǵasyrdyń al­ǵashqy on jyldyǵynda shamamen 7 mıllıon bolyp, ózbekterden 25 paıyz, tatarlardan 60 paıyz, ázerbaıjan, armıan, grýzınnen 5-6 ese kóp bolǵan qazaq bar bolǵany jıyrma-otyz jyldyń ishinde 74 paıyzynan aıyrylyp, 1945 jyl­dary 1 mıllıon 900 myńǵa jeter-jetpes qana halyq bolyp qaldy. Keń saharada sekseýildeı seldiregen halyq basyna túsken mundaı náýbet tarıhta buryn-sońdy qaıtalanǵan emes. Baıbórik qarttyń úsh aýyz sózden quralǵan uly tileginiń, úkimi men úmitiniń qudiretin sonaý bir jetpisinshi jyldardyń so­ńynda Selınograd qalasyna kel­gende jan júdep, júrek syz­dap, barynsha sezingendeı bolyp edik. Qazaq dalasynyń qaq or­ta­synda ornalasqan qazaq qala­syn­da qandastarymyzdyń úlesi 14 paıyzǵa jeter-jetpes kúıde eken. Kóshege shyqsań kóp orys­tan kóz súrinip, jat jerde júr­gen­deı-aq jetimsirep qalýshy edik. Osy jerde jazylmaǵan bir jáıdiń shetin shyǵara ketsem de artyq bolmas. Qaladaǵy jalǵyz ǵana Jambyl atyndaǵy №4 qazaq orta mektebinde 80-nen asar-aspas qana bala oqıdy. Mektep tabaldyryǵyn attaǵanda, tóbeme jaı túskendeı bolǵan taǵy bir jáıt, qaladaǵy jalǵyz qazaq orta mektebinde 1-shi synyp ashylmaı qalǵan, 2-shi synyp bar, 3-shi synyp joq. Osy kóńilsiz tirshilikti kórip, qulazyǵan kóńilmen kózge eriksiz jas alyp, qazaq namysyn oıatý úshin kóshe kezip, jalǵyz qazaq mektebine bala jınaýǵa bel býǵan kezeń edi... Sóıtip, áýpirimdep júrip, №4 qazaq orta mektebinde 1-shi sy­nyp­ty qalpyna keltirip, orta­lyq­taǵy úsh orys mektebinen qa­zaq synyptaryn ashtyq. Sonyń aqyry oblystyq gazet redak­sııa­syn­daǵy meniń alaqandaı ból­mem­de respýblıkamyzda tuńǵysh ret «Til jáne mádenıet» atty qa­zaq tili qoǵamyn qurýǵa mu­ryn­dyq bolǵan edi. Sonda búginde ult janashyry atanyp, keýdesin urǵylap júrgen keıbir zaman­das­tarymyzdyń bul bastamaǵa senimsizdik tanytqanymen qoımaı, kedergi keltirmek bolǵany da este. Kóńilge kirbiń salǵan ol kún­der kelmeske ketti. Endi tyrnaq astynan kir izdegendeı bol­maı­yq. Búgingimizdiń baıandy bolǵa­nyn tilep, táýbe deıik. Iá, táýbe! 1979 jylǵy halyq sanaǵy boıynsha Selınograd qa­la­synda qazaqtar sany 32 870 adam nemese barlyq turǵyn­dar­dyń 14 paıyzyn qurasa, 2009 jylǵy halyq sanaǵy boıynsha Astana qalasyndaǵy qazaqtar sany 613 006 adamdy qurap, qala halqy jalpy sanyndaǵy qazaq­tardyń úlesi 69,4 paıyzdy qura­dy. Osy sanaq deregi boıynsha, sanaq aralyǵy kezeńinde orystar 5,6 paıyzǵa, ýkraındar 29,3 paı­yz­ǵa, belarýstar 34,9 paıyzǵa kemigen. Qazir qalamyzda jalpy halyq sanynda orystar 19,9 paı­yz, ýkraındar 2,1, belarýstar 0,6 paıyzdy quraıdy. Degenmen, biz bir jerinen utsaq, bir jerinen uty­lyp jatatyn halyqpyz ǵoı. Osy sońǵy sanaq aralyq kezeńde qala­myz­da ózbekter 16,8 paıyzǵa, koreıler 105,7 paıyzǵa kóbeıgen eken. Aqıqat anyq, Arqa tósinde qanat jaıǵan arý qala, táýel­siz­digimizdiń tól perzenti – Astana «myń ólip, myń tirilgen» qazaq halqynyń aıbyny men aıbaryna aınaldy. Endi naqty sandar tiline júgine otyryp, Astana qala­synyń osy bir múshel, 13 jyl ishin­degi demografııalyq dáıek­te­mesin jasap kóreıik. Elbasynyń eren erik-jigeriniń arqasynda hal­qymyzdyń ǵasyrlar boıǵy armany is-júzine asyp, Arqa tó­sinde táýelsiz eldiń bas qalasy boı kóterdi. Tuńǵysh Prezı­denti­mizdiń elordany Astana qalasyna kóshirýi nátıjesinde qala hal­qy­nyń sany 1998 jylǵy 300,5 myń adamnan 2011 jyldyń basynda 697,1 adamǵa deıin ósti. Osy merzimde qala halqynyń sany 396,6 myń adamǵa kóbeıdi. 2011 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha elorda halqynyń tyǵyzdyǵy árbir sharshy shaqyrymǵa 965,6 adamdy qurady. Astana qalasy halqynyń sany 2011 jyldyń 1 mamyrynda 710962 adamǵa jetti. Onyń ishinde Almaty aýdany boıynsha 344 104 (48,4 paıyz), Esil aýdany – 86 264 (12,1 paıyz), Saryarqa aýdany boıynsha 280 594 (39,5 paıyz) adamdy qurady. 2011 jyldyń basymen salystyrǵanda ótken 5 aıda Astana qalasy hal­qynyń jalpy sany 13 800 adam­ǵa artty. 2011 jylǵy qańtar-sáýirdegi qala halqynyń tabıǵı ósimi 4802, kóshi-qon ósimi 9031 adam boldy. О́tken 13 jyl ishinde Elorda halqynyń qurylymynda jyny­sy men jasy boıynsha eleýli ózgerister boldy. Erler úlesi 1,9 paıyzǵa ósip, (1998 jyly 46,7 paıyzdan 2010 jyly 48,6 paı­yzǵa deıin), 2011 jyldyń basyn­da 338 723 adam boldy. Elorda halqynyń jas mólsheriniń qury­lymyna keletin bolsaq, 2011 jyl­dyń basynda eńbekke qabi­letti jastan tómen turǵyndar sany 156 046 adam (jalpy halyq sanynyń 22,4 paıyzy), eńbekke qabiletti jastaǵylar – 498 095 adam (jalpy halyq sanynyń 71,4 paıyzy), eńbekke qabiletti jastan asqandar 42 985 adam (jalpy halyq sanynyń 6,2 paıyzy) boldy. Eńbekke qabiletti jasta­ǵy (15-59 jas) halyqtyń ósýi jumysqa ornalasý jáne bilim alý maqsatynda sońǵy jyldary elordaǵa kóptep kelgen mıgranttar esebinen tolyqty. Elordanyń demografııalyq dáı­ektemesinde oń ózgerister erek­she baıqalady. Qala halqy­nyń tabıǵı ósimi de kóńil ornyq­tyrady. Sońǵy birneshe jylda bala týý deńgeıi ósip, ólim azaı­dy. 2010 jyly elordada 17 505 náreste dúnıege kelip, 3287 adam qaıtys boldy. Sóıtip, bir jyl ishindegi halyqtyń tabıǵı ósimi 14 218 adamdy qurady, bul 1998 jylmen salystyrǵanda 18 ese kóp. Al 2011 jylǵy qańtar-sáýir­de Astana qalasynda týyl­ǵan balalar sany 5996-ǵa jetti. 2011 jylǵy qańtar-sáýirde ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salys­tyrǵanda bala týý 9,2 paıyzǵa ósse, ólim-jitim 9,8 paıyzǵa kó­beı­gen. Halyq ólimi sebepteriniń negizgi top­tarynyń arasynda qan aına­lymy júıesi aýrýlarynyń úles salmaǵy joǵary deńgeıde qalýda. 2010 jyly Astana qalasy halqynyń ortasha kútiletin ómir uzaqtyǵy 73,2 jasqa teń boldy. Bul kórsetkish 1999 jyly 67,6 jas bolatyn. Astana turǵyn­da­ry­nyń ortasha jasy 13 jyl ishin­de 1,2 jasqa – 31,2-den 30 jas­qa deıin tómendedi. Elor­da­myz­da 1998 jyldyń basynan 2011 jyldyń basyna deıingi merzimde AHAJ organdarynda 116 628 náresteniń týǵany tirkeldi. 2010 jyly týylǵandardyń sanynda er balalardyń úlesi 9045 (51,7 paıyz), qyz balalar­dyń úlesi salmaǵy 8460 (48,3 paı­yz) boldy. AHAJ organ­da­ry­nyń málimetteri boıynsha, 2010 jyly Astanada 7379 neke tirkelgen. Bul 1998 jyly tirkelgen nekeler sanynan 4,1 ese kóp. Al ajyrasýlar sany 1998 jyl­men salystyrǵanda 2011 jyly 1,8 ese artqan. Aǵymdyq esep derekteri boı­ynsha 1998-2010 jyldary elor­daǵa 524 158 adam kelip, 166 090 adam ketken. Kóshi-qonnyń oń aıyrmasy negizinen ishki kóshi-qon esebinen 358 068 adam boldy. Sonymen birge syrtqy kóshi-qon boıynsha teris aıyrym baı­qa­la­dy. Syrtqy kóshi-qonnyń teris aıyrymynyń eń tómengi kórset­ki­shi sońǵy 13 jyldyń ishinde 2006 jyly qalyptasyp, 233 adam­dy quraǵan. Kóshi-qon esebinen qala halqy sanynyń kó­beıýin­de qazaqtyń úlesi 87,7 paı­yz, orys 5,8 paıyz, ýkraınder 0,8 paıyz, ózbekter 0,8 paıyz jáne basqa ult ókilderi 3,4 paıyzdy qurady. Joǵaryda aıtylǵandardyń ne­gi­zinde Astana halqynyń tabı­ǵı ósimin odan ári kóbeıtýge ba­rynsha qajetti múmkindikter bar ekendigi baıqalady. О́ıtkeni, bas qala tabıǵı ósimniń artýyna qajetti úlken áleýetke ıe. Elordada ekonomıkalyq múmkindikter – eńbek naryǵy, turǵyn úı qu­ry­lysynyń serpindi damýy, kásibı ósý múmkindikteri, joǵary eńbek aqy sııaqty oń jaǵdaılar bar­shy­lyq. «Balaly úı – bazar» dep ba­ba­larymyz taýyp aıtqan. Hal­qy­myzdyń sany kóbeımeı, kóse­ge­miz kógermeıtinine de uzaq jyl­darǵy tájirıbeden kózimiz jetti. Endeshe, elimizdiń bas qala­syn­daǵy osy tabıǵı ósim jalǵasyn tapsa, nur ústine nur bolar edi. Bazarymyz máńgi baıandy bolǵaı! Jylqybaı JAǴYPARULY.