Dáýirlik tulǵa

«Adam qudaıdy tanyp, oǵan qyzmet etý úshin jaralǵan». Qasıetti Quranda baıandalǵan osy taǵylymnan: «Adam týǵan halqyn taný arqyly ulttyń ómi­rin­degi óziniń ornyn tabý úshin jara­tylǵan», degen ǵıbratty saýap alýǵa bolar edi. Al sol ornyn tapqandar ta­my­ryn tereńnen alatyn qabyrǵaly qazaqta az ba, kóp pe?! Áriden qozǵasaq, shúkir, bar­shylyq: ózi úshin de, ózi ón­gen eli úshin de sarqylmas ómir ańsa­ǵan Qorqyt, jelmaıasymen jelip júrip Alty Alashqa jeruıyq izdegen Asan Qaı­­ǵy, Arqa úshin alysqan, Edil úshin sha­bysqan, qol as­tyn­da búkil qazaq ta­bysqan tegeýrindi Táýke, aıbyndy Aby­­laı, qubyla kóshken baıtaqtyń or­da­syndaı, temir jumsap oq atqan qor­ǵasyndaı Bógenbaı, Qabanbaı, Naýryz­baı men Qarasaı, halqyn emirenip sú­ıip ótken, zar zamannyń órtine kú­ıip ót­ken Álıhan men Ahmet... Bári azat­tyqty ańsady. «Máńgilik el» edi armany! Ǵasyrlar toǵysynda sol arman oryn­daldy. Oryndalyp turyp oılandyrdy. Qazaqtyń qatpar-qatpar tarıhy qaıta tol­ǵatty. Tebirenip jetken táýelsizdik «te­mir taıaq ınedeı, temir etik túımedeı» bolǵansha arpalysatyn qaıshylyqtar men qıyndyqtardy ala keldi. Halyqtan qaı­rat, ulttan ulaǵat, ulynan qýat kút­ti. Tol­ǵaýy toqsan zamanǵa atajurty­nyń qa­ny men janynan jaralǵan, aı­shy­lyq alysty kóre alǵan, jetim ǵa­syr­dyń jo­ǵaltqanyn búgininen taba­tyn, aqyl-para­satyna kóz de, kóńil de qanatyn tulǵa kerek dedi. Yqylym zamannan bilegine súıengen, bilegi tal­ǵan­da tilegine súıen­gen el jol aı­ry­ǵyn­da turdy. Kúıregen qoǵamnan kún­shýaq kezeńge kúızelmeı ótý úshin táýel­sizdikti tanyp-túsinip alý qajet edi. Azat­tyqty tuǵyrly da ǵumyr­ly etý mindeti ótkir turdy. Al oǵan sol kezdegi qoǵam, eskimen eseptesip, jańa­men esendesip úl­ger­megen, ótpeli kezeń­niń ótkel­siz kún­derin alasapyranda ót­ke­rip jat­qan ja­da­ǵaı qoǵam saıası da, eko­nomı­kalyq turǵy­da da daıyn emes edi. Nursultan Ábishuly qazaqtyń jańa tarıhyna osyndaı saýaly kóp, jaýaby joq asa kúrdeli tusta endi. «Táýel­siz­dik – tarıhtyń máńgige bólip bergen enshisi emes, halyqtardyń mamyrajaı ómir súrýine berilgen kepildik te emes eke­nin, azattyq alýmen is bitpeıtinin, ony saq­tap qalý úshin zamanǵa saı ama­lyń bolýy kerek ekenin» aıta keldi. Arada bel­gili ýaqyt ótkende sol bir qaýyrt shaqty eske ala otyryp: «Eldik te erlik sııaqty syn saǵatta tanylǵan, bárine birdeı jaǵa bermeıtin, biraq ómirsheń mańyzy bar sheshimderdi qa­by­ldaýǵa týra kelgen, tiri qalý stra­te­gııasyn kún-tún izdetken kezeń», dep sıpattaǵan edi. Shyndyǵyn aıtaıyq, búginde esken jeldeı, aqqan seldeı óte shyqqan, aqı­qa­tynda árqaısysy bir ǵasyrǵa teńelgen osy syndarly jyldardyń bas kezinde bizder, kózi ashyq, kókiregi oıaý delinetin talaılar táýelsizdikti Elbasyndaı tereń ári jan-jaqty sezine alǵan joq­pyz. Andyz­da­ǵan oılar men alqynǵan usynys-ta­lap­tar at ústinde alasurdy. О́rtke tıgen daýyldaı órekpigen saıası pikirsaıystar buqaralyq jáne toptyq emosııalyq sıpatta boldy. Dyz etpe, ushqary tujy­rym­dar bir-birin tobyq­tan qaǵyp túsirip jatty. Sol aıǵaı-súreń kúnderde quryl­ǵan partııalar men qozǵalystar saıası dá­ıektelmegen qyzý­qan­dy urandarmen áýes­tendi. Ult­tyq sa­ry­ndaǵylar: «Táýel­sizdik aldyq. Endi ne turys!» dep saýyrǵa qamshy basty. Dáýir­diń joǵaltqanyn bir kún­de, ǵasyrdyń jo­ǵaltqanyn bir túnde tap dep, esikten tór­ge, yldıdan órge shapty. Ásirese, qaý­sap qalǵan rejimge kek­tengender men shańy­raǵy ortasyna túsken odaqtyń joǵyn joqtaýshy­lar­dyń daýysy óktem shyqty. Kim elden erek solaqaı sodyrlansa, ult týraly kóbirek dabyl qaqsa, sol «kósemge» aı­nal­dy. О́zi­nen sózi buryn «shapshań kó­sem» bolý­ǵa asyqqandar kóbeıdi. Qyza kele, órshil­de­ne kele «táýelsizdiktiń av­tory» atanýǵa talas bastaldy. Búgin­de kúlki týdyratyn, sol tusta álde­kim­der qulaq qoıyp, áldekimder qol soq­qan osyndaı dańǵaza qaıratker­likten eldiń basy aınaldy. Seńdeı soǵylysqan sol solqyldaq kezeń «El týraly jadaǵaı oılaý da, halyqtyń taǵdyrymen oınaý da túbi jaqsylyqqa aparmaıtynyn» qaıta-qaıta eskertken, «Alda turǵan syn belesterden bilekke – bilek, tilekke – tilek qosa bilsek qana abyroıly óte ala­tynymyzdy» sanaǵa sińirip baqqan El­ba­synyń ult aldyndaǵy, týǵan eli za­ry­ǵyp jetken táýelsizdiktiń aldyn­da­ǵy jaýapkershiligin kúsheıte tústi. Sol jaýapkershilikpen: «Men halyq­tyń qa­ny men janynan jaralǵan perzentpin, sondyqtan da qıyn kezeńde moınyma túsken aýyr júkti moıymaı kóterýge mindettimin», dep shıryqty. «О́z elim­niń jolynda basymdy báıgege tikken adammyn», dep rýhtandy. «El bolý úshin ulttyq rýh, ulttyq qasıet jáne ultqa degen senim bolý kerek», dep qa­lyń jurtty dástúrli qundylyqtaryna bastady. «HHI ǵasyr qazaqtyń juldy­zy janatyn ǵasyry bolady», dep órkendi, óreli shaǵyna qulshyndyrdy. Nursultan Ábishulynyń qoǵamdaǵy qashaǵan oılar saǵymdaı sapyrylǵan sol qıyn-qystaý kúnderdegi qaırat­ker­lik beınesi uly Abaıdyń: «Myńmen jal­ǵyz kúrestim kiná qoıma», degen tol­qymaly shaǵyn kóz aldyńa ákeledi. Danyshpan aqyn ulttyń ýysynan shy­ǵyp ketken saıaq zamandy túzeı almasa da, adamnyń boıyndaǵy mindi máńgilik kúzeı alatyn tálimin qaldyrdy. Qazaq­tyń jańa myńjyldyqtaǵy tulǵasy qaı jaǵynan da joq zamandy oı-órisi toq za­manǵa, etek-jeńi keń ǵasyrǵa, ósken, ozǵan dúnıemen teń ǵasyrǵa aınal­dyr­ǵansha kúni aptaǵa, aptasy aıǵa, aıy jyl­­ǵa bergisiz bolǵan shyǵar. Ol ishki beı-bereket órekpýlermen, syrtqy as­ta­r­ly, aı aýnatqandaı aılaly, san qyr­ly saıası saryndarmen bir mezgilde arpa­lys­ty ǵoı. Sol joldaǵy kúres oǵan qan­shalyqty rýhanı salmaq saldy eken? Alashtyń taǵy bir tuńǵıyq aqyny Maǵ­jan: «Sum dúnıe abaqty ǵoı sana­lyǵa», deıdi. Der kezinde uǵylmaǵan aqyl­­dyń azabyn danyshpandar ǵana sezedi. Rýhy elimen, ar-ujdany týǵan jerimen birge bolǵandyǵymen darala­na­dy. Ata­jurtymen dál solaı astas­qan­da, ha­lyq­tyń kókeıine qanady, keregin tabady, jú­rekpen tyńdaıdy, aqylmen shyńdaıdy. Nursultan Ábishuly: «Qazaq ta endi úlken ultqa tán tózim men sabyrly minez kórsetýi kerek», dep júrip, «Bú­gingi qazaq qaýymyna asa qajet nárse – ózi­miz­diń namysshyldyq dástúrimizdi damy­tý», dep shıryqtyra júrip, «Mem­le­ketimizdiń dińgegi – qazaq halqy. El de, jer de qazaq­tiki. El bolýdyń uıaty da bizdiń jurttyń moınynda», dep kemeldendire júrip, «Elimizge boıyna ata-babamyzdyń el men jerge degen súıispenshilik qasıeti daryǵan, egemendi elimizge aıanbaı qyz­met etetin, oı-órisi keń, alǵyr da júrek­ti, saýatty da salaýatty azamattar qa­jet», dep talpyndyra júrip, búgingi tol­qyndy jańa otanshyldyq rýhta shyń­da­dy, ulttyq dástúrge qurmetpen qaraı­tyn, qazirgi ushqyr zamandy álemdik bıikten tanıtyn deńgeıge kóterdi. Bul uly rýhanı jeńis edi. Týǵan eliniń izgiligin boıyna sińirgen, shyn mánindegi ult perzentiniń tarıhı jeńi­si bolatyn. Biz sondyqtan Elbasyn tańdadyq. Biz sondyqtan da árdaıym Tuńǵysh Prezıdentimizdi qoldaımyz. * * * Reseıdegi Ulttyq strategııa ınstı­týtynyń halyqaralyq baǵdarlamalar jónindegi dırektory Iýrıı Solozobov: «Nazarbaev – sońǵy úmittiń saıasatkeri», deıdi. Qazaqtyń surapyl zulmat­tary az bolmaǵan HH ǵasyrdaǵy sońǵy úmiti – táýelsizdik edi. Sol názik úmitti aqtaý paryzy mańdaıyna jazylǵan Pre­­zıdent ult seniminen shyqty. О́zen­niń sońy ne shól, ne kól degizgen qıyn-qystaýda sol tustaǵy ábigerli zaman­das­tarynyń da, qazaqtyń kúni týar sátti rýhymen sezgen ata-babalarynyń da alǵysyna bólendi. Ultyna tarıh bergen múmkindikti tarıhı danalyqpen múlt jibermedi. Qııa­da­ǵyny kórdi, qııandaǵyny tanydy, qııýy qashqan kezeńniń qısynyn tapty. Úndiniń ǵalamǵa máshhúr memleket qaıratkeri Djavaharlal Nerý qyzy Indıra Gandıge túrmede otyryp jaz­ǵan, «Vzglıad na vsemırnýıý ıstorııý» degen atpen dúnıe júzine tarap ketken hat­tary­nyń birinde: «Alǵan betińniń durys­tyǵyna ózińdi sendirý úshin aılar kerek. Belgili bir topqa tańdaǵan baǵytynyń teris ekenin túsindirý úshin jyldar qajet. Halyqty túzý jolǵa bastaý úshin, senimine kúmánsiz ıe bolý úshin ǵasyrlar da azdyq etedi», deıdi. Qazaqstan qaırat­kerine mundaı qaster­li de kıeli senimge qol jetkizý úshin shırek ǵasyrdan da kem ýaqyt jetkilikti boldy. Ult senimin ulan-ǵaıyr jetistikterimen kórkeıtti. 2010 jyly táýelsizdigimizdiń 19 jyldyǵyn toıladyq. Ǵasyr úshin eleýsiz, dáýir úshin qas-qaǵym merzimniń ta­bystaryn Prezıdent ulttyq maqta­nysh­pen pash etti. «Táýelsizdikpen birge biz eldik dástúr men memlekettik mádenıetti jań­ǵyrttyq. Tórkúl dúnıeni at tuıaǵymen dúbir­letken dańqty babalardyń «máńgilik el» muratyn qaıta rýhtandyrdyq. Alashtyń aıbyny asyp, kún sóngen­she azat boldy. Biz osylaısha tarıhta esesi ketken eńsegeı eldiń eńsesin tiktedik. Jıyrma jylǵa jeter-jetpes ýa­qyt­ta júz jylǵa bergisiz joldy artta qaldyrdyq. Biz táýelsizdigimizben birge tilimizdi tú­zet­tik, dinimizdi órkendettik, tamy­ry­myzdy jalǵap, salt-dástúrimizdi jańǵyrttyq. Ulttyq jańǵyrýdy júzege asyryp, jańa qundylyqtar qalyptastyrdyq, ǵasyrlar qoınaýynan asyldarymyzdy arshyp aldyq. Bolmysy bólek qazaqstandyq úlgini qa­lyptastyrý úshin biz óz jolymyzben júrdik». Bul el uzaq ańsaǵan, táýelsizdik kún­deri taǵatsyz kútken ıgilik edi. Osy­laısha alǵash ret ulttyq memle­ket­tiń negizi qalandy. Qazaqstan Respýb­lı­kasynda memleket quraýshy ulttyń tarıhı orny aıqyndaldy. Elbasynyń erik-jigerimen tarıhty táýelsizdik us­ta­nymdary turǵysynan qaıta qaraý qolǵa alynyp, halyqtyń kóne dáýir­ler­den búginge deıingi eldik, erlik das­tany aqıqat tilimen, ulttyq namyspen jazyldy. Baǵzy dástúrli qundylyqtar búgingi órkenıetpen úndesti. Biz osy ulttyq órleý jolyn qala­dyq. «О́z halqyn súıgen adam ǵana onyń taǵdyry úshin kúıedi», dep elin kókke kótergen, «Halqyna jany shyn­dap ashıtyn qaıratker orǵa jyǵatyn emes, órge shyǵatyn jol izdeıdi», dep ýaqytynan ozdyrǵan, «Ulttyq sıpatqa aınalǵan dástúrimiz ben dúnıetany­my­myzǵa syrttan kelip túzetý jasaǵysy kelgenderge jol bere almaıty­ny­myz­dy ashyq aıtamyz», dep atajurtynyń ar-ojdanyn qadirlegen tulǵany, Nur­sul­tan Ábishulyn, qazaqtyń jańa zy­my­ran ǵasyryndaǵy tulǵasyn qoldadyq. * * * Túrkııadaǵy Atatúrik ortalyǵynyń dırektory Sadyq Týral: «Qysqa ǵana merzim ótkenine qaramastan, Qazaqstan bıik belesterdi baǵyndyryp úlgerdi. Osyǵan oraı men Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevty birneshe tur­ǵy­da Túrkııanyń negizin qalaǵan Mus­ta­fa Kemal Atatúrikke uqsatamyn. Ony aqy­ly men júregi úndesken ... uly kósem deýge bolady», dep joǵary baǵalaıdy. Osylaı aǵynan jarylǵan, aqıqatyn aıtqan baýyrymyzǵa rızashylyǵy­myz­dy bildiremiz. Atatúrik te, Nursultan Ábish­uly da álem tanyǵan birtýar tul­ǵa­lar. Tek ekeýiniń zamany men múm­kindigi ár­túr­li. Atatúrikke keminde segiz ǵasyrlyq ım­perııalyq jáne memlekettik tarıhı tá­ji­rıbesi bar, eýropa­lyq, onyń ishinde, adamzat tutas qabyl­da­ǵan grek órke­nıe­tin si­ńir­­gen, qalalar máde­nıeti qa­lyptas­qan el mura bolyp qal­dy. Túrik halqy óziniń bú­kil ósý, óný ta­rıhynda ulttyq tamy­rynan úzil­gen joq, 1441 jy­ly Varna mańyn­da­ǵy shaı­qasta Eýro­pa­nyń birikken armııa­syn tal­qandaǵan soń Qyrym han­dyǵyn, Al­banııany, búkil Bolgarııany, Egeı teńi­z­i­niń araldary men Aljırdi, óz­ge de kóp­tegen elderdi ýy­syn­da usta­ǵan Túrik memleketinde ult­tyq rýh kúsh­ti bo­la­­tyn. Mustafa Kemal Batys­ta «kemalızm» dep atalyp ketken qaǵıdalardy usyn­ǵanda osy aıbyndy rýhty negizge aldy. HIV ǵasyrdyń sońynda az ǵana toppen bólinip shyqqan handyqtan tamyr­la­natyn qazaq ulysy sol tusta Túr­kııa­da qalyptasqan memlekettik bılik pen memlekettik órkenıet týraly oılaı alǵan joq. Uzaq jylǵy ózara tartys, syrtqy shapqynshylyqtan qajyǵan el Reseı pat­shalyǵynyń qolastyna ózi bardy, úsh ǵa­syrdan astam ýaqyt azat­tyǵynan aı­ryl­dy. Shartty túrde ǵana respýblıka atal­­ǵan, Keńes Odaǵynyń quramynda bol­ǵan 70 jylda ulttyq kelbetinen aıy­rý­­ǵa baǵyttalǵan ıdeo­lo­gııalyq qatań rejim­niń qysymyn bas­tan ótkerdi. Eko­no­mıka­lyq jaǵy­nan da utqan joq. Keńes kezinde Qazaq­stan barlyq óndiristik-sha­rýa­shy­lyq kórsetkishteri boıynsha 20-synshy orynnan kóterile almady. 1992 jyly, táýelsizdikke eki jyl tolar shaqta, ınflıasııa sharyqtaý shegine jetip, 3601 paıyz­dy qurady. Baǵa barlyq taýarǵa tórt ese ósip, aýyl sharýa­shy­ly­ǵy óni­min óndirý úsh esege kemidi. О́ner­kásip tolyq toqy­raýǵa ushyrady. Sol quldy­raý jyldary Reseıdiń de, Batys­tyń da sarapshylary «Qazaq­stany­­nyń kúıreýine kóp qalǵan joq», dep daýry­ǵysyp jatty. Prezıdent dál osy 1992 jyly «Qa­zaqstannyń egemen memleket retinde qa­lyp­tasýy men damýynyń strata­gııa­syn» qabyldady. Onda myna qaǵıdalar tańda­lyp alyndy. Saıası turǵydan: birinshi – formaldi-quqyqtyq táýelsiz­dikten naq­ty táýelsizdikke aýysý; ekinshi – memlekettilikti nyǵaıtý; úshinshi – júıeli jáne kólemdi ekonomıkalyq reformalar; tórtin­shi – syrtqy ekonomı­kalyq árip­tes­­terdi tańdaýdaǵy pragmatızm jáne tutastaı pragmatıkalyq syrt­qy saıasat. Ideologııalyq baǵytta: ult­ara­­lyq kelisim; ishki ulttyq birlik; qa­zaq­standyq qoǵamdy jańǵyrtý murat etildi. Nursultan Ábishuly sol kúrmeýi qıyn jyldardyń ózinde álemdik naryq­qa batyl ený týraly kesip aıtqan bola­tyn, «Biz qatań básekege ázir turyp, ony óz múddemizge paıdalana bilýimiz kerek. Qazaqstan kóp tarapty halyqaralyq ekonomıkalyq jobalarǵa belsene qatysa alady, qatysýǵa tıis te, óıtkeni, olar bizdiń jahandyq ekonomıkaǵa kirigýimizge járdemdesedi ári sol arqyly bizdiń qo­laı­ly ekonomıkalyq-geografııalyq jaǵ­daıymyzǵa jáne qolymyzdaǵy resýrs­tary­myzǵa súıenedi», degen edi. Prezıdent 2007 jyly jaryq kór­gen «Qazaqstan joly» eńbeginde ata­lyp ótilgen memlekettik saıası-ıdeolo­gııa­lyq, strategııalyq ustanymdar tý­ra­ly aıta kelip, onyń bári sonaý 1992-93 jyl­dary bolǵanyn, sol kezde ja­rııa­lanǵan baǵyttardyń áli kúnge ózger­megenin málimdeıdi. «Al endi osynyń tóreligin ózderińiz aıtyp kórińizder», dep eldiń qazylyǵyna salady. Tóreligin aıtsaq, Qazaqstan Nur­sultan Ábishuly danalyqpen daralaǵan ulttyq-memlekettik tańdaýlar arqyly san ultty eldi sańlaq elge aınal­dyr­dy. Qazaq halqyn álem tanydy. Osy jetistikterdiń avtory – El­ba­sy, qozǵaýshy kúshi – álemdik deń­geı­degi kóregendik, ensıklopedııalyq bilim men qaıratkerlik tabandylyq, ǵa­lam­dyq aýqymda oılaý qabileti, ultty ardaqtaý men oǵan jan-tánimen qyzmet etýdiń ulaǵatty ónegesi. Biz osyndaı udaıy órleý jolyn tańdadyq. Ǵalamdyq damý deńgeıine ba­tyl qulash urǵan jáne onyń barlyq al­ǵysharttaryn jasaı alǵan jasampaz­dyqty qýattadyq. Buryn-sońdy bolyp kórmegen, bolaryna senip kórmegen ıgilikterge keneltken aqyl-parasatty qa­dir­ledik. HHI suńǵyla ǵasyrdy qazaq­tyń altyn ǵasyry etken ulylyqty ardaq­tadyq. Sondyqtan da Nursultan Ábish­ulyn – sengen elin yrza etken, tóńiregine myrza etken tulǵany tańdadyq. * * * Aǵylshynnyń áıgili premer-mınıstri Ýınston Cherchıl: «Bolashaqtyń ım­perııasy – ıntellektilik ımpe­rııasy», degen. Intellektilik degenimiz – saıasat, eko­nomıka jáne rýhanııat salalarynda jańa serpindi ıdeıalar tabý qabileti. Kósh­­basshylyq degenimiz de osy. Soǵan oraı ıntellektilik básekege qabilet­ti­lik jańa ǵasyrdyń álemdik uranyna aınal­ǵan. Italııa ǵalymy K.Baımon­te­niń pa­ıym­daýynsha, bul qabilet qazirgi aralas-quralasy kóbeıgen zamanda ulttyq órkenıetti ǵalamdyq ozyq ór­ken­di ıdeıalarmen baıyta bilýmen ól­shenedi. Osy oı zerdelene, saraptala kelip, ıntegralızm jáne ıntegrator uǵym­daryn qalyp­tastyrdy. Integra­tor­d­yń negizgi mura­ty, Arıstotel atap kórsetkendeı, memleketti áıteýir ustap turý emes, ony baqytty ómirdiń qaınaryna aınaldyrý. Reseılik saıasat­taný­shy, ǵylym doktory Stepan Sýlakshın osy ıntegratorlyq qabiletti Nur­sul­tan Ábishulynyń is-qyzmeti arqyly saralaı otyryp, Qa­zaq­stan Prezıdentin bolashaqqa úndes­ti­rilgen saıasattyń sańlaǵy deıdi. Al osy eldiń taǵy bir sa­rapshysy, akademık Ana­tolıı Spı­syn Elbasynyń ıntegrator retindegi qa­biletin bir memlekettiń aıasyna syı­maıtyn, álemdik keńdiktegi daryndy­lyq­qa balaıdy, oǵan qazaq qaırat­keri­niń jahandyq jarasymdylyq pen eý­ra­zııalyq ıdeıalaryn dáıek etedi. Bul aýqymdy bastamalar, eń aldymen, Qa­zaq­stan úshin qajet ekendigin, Nur­sul­tan Nazarbaev sekildi alǵyr saıasatker barlyq taraptan, alystan da, jaqyn­nan da, birinshi kezekte, óz eline tıimdi jol­dardy izdeıtinin, jahanmen aralasa damý arqyly eýropalyq deńgeıdi kóz­deı­tinin, buǵan onyń ıntellektilik qabileti jetetinin jan-jaqty dáleldeıdi. HH ǵasyrdyń basynda «hartlend» ıdeıa­symen belgili bolǵan, aǵylshyn-sakson­dyq geosaıasat baǵytynyń negizin qalaǵan H.Makkınder qazaq dala­syn «Jer júreginiń ortaazııalyq túıi­ni» degen eken. Osyndaı geografııalyq jáne saıa­sı artyqshylyqqa ıe memle­ket­tiń bas­shysy barlyq múmkindikter bola tura álemge qulash urmaı qala almas edi. Munymen birge, Nursultan Ábishulynyń ózi atap kórsetkendeı, «demokratııa syrt­qy jáne ishki saıasatta ortaq usta­nym­dar jasaýǵa shaqyryp jatqanda», «eshbir el búginde óz ishinde bir saıasat, onyń syrtynda basqa saıasat ustana al­maıtyn kezde», «ekonomıkada biryńǵaı álemdik ekonomıkalyq keńis­tikke qulshy­nys kúsheıgende» «óz sheńberinde shektelgen ekonomıkamen tuıyqqa tirelesiń». Bul – ulttyq órkendeý murattaryn shyrqaý shyńyna jetkizgen Prezı­denttiń biz áli túgel túsinip úlger­me­gen, álemniń birige damý maqsatyn kókse­gen ozyq oı­ly ókilderi bizden buryn joǵary baǵa­la­ǵan jańa mazmundaǵy, tamyry tereń ıdeıa­sy. Batystyń belgili ǵalamtaný­shy­sy S.Hantıngton aıtqandaı, jahan­daný túbinde bári bir adamzattyq birkelki ór­ke­nıet qurýǵa ákeletin bolsa, Japonııa­nyń О́ndiris ýnıversıtetiniń profes­sory K.Ito qaıta-qaıta dáleldep júr­genindeı, álemdik júıe jeke qundy­lyq­tan ámbebap qundylyqqa umtylyp jatsa, ǵalamǵa talpynbaý zaýlaǵan ýaqyt­tyń, bir sátke de kesh qalýdy keshirmeıtin taǵatsyz ýaqyttyń, ár kúni álemdik mánge ıe ǵylymı-tehnıkalyq ǵalamat jańalyqtarǵa toly ýaqyttyń aldynda kúnáǵa batýmen birdeı bolar edi. Qazaqstan qazirdiń ózinde Nursul­tan Ábishulynyń tórtkúl dúnıeni tú­gel qanattandyryp otyrǵan álemdik úıle­sim­dilik ıdeıalary arqyly ıntegrator memleketke aınaldy. Ortalyq Azııada kóshbasshy atandy, Eýropamen úzeńgi qaǵystyra bastady. Bul respýblıka Pre­zıdentiniń ǵalamda, ondaǵy aldyń­ǵy qatarly elderde oń nátıjesin berip otyrǵan, damýshy memleketter úshin aýa­daı qajet ulttyq sáıkestik úrdisin sátti bastap ketkendiginiń aıǵaǵy. Jańa astana arqyly Nursultan Ábish­uly qazaq ultynyń búkil rýhanı álemin jańǵyrtty. Halyq tarıhı bıigine kóte­rildi. Ulttyq serpilispen birge ult­tyq sana oıandy. «Ulttyń bedelin qaıta­ryp aldyq», dedi Prezıdent. «Jańa astanamen – jańa ǵasyrǵa!», dep qaırattandy el. Astana álem tórine aınaldy. Tórt­kúl dúnıe osy jerde, qazaqtyń qara- shańyraǵynda Elbasynyń tóńireginde tabysty. Astana Sammıti ǵalamdy barsha adamzatqa jaǵymdy jarasym­dy­lyq­ta damýǵa shaqyrdy. О́z ishinde sút­teı uıyǵan halyq shartarapty izgilik shapaǵatymen shyraılandyrdy. Nursultan Ábishuly eldi dástúrli rýhanı jáne sharýashylyq mádenıeti­nen eý­ro­palyq ozyq órkenıetke evolıý­sııa­lyq jolmen, barlyq múmkindik­ter­di jasap bere otyryp, osylaı udaıy qulshyn­dyr­ma­sa, jahanmen ózara tıimdi ashyq-jarqyn baılanys ornatpasa, shetelder qaırat­ker­l­eri «qazaqstandyq ǵajaıyp» atap ketken joıqyn tabys­tar­ǵa jete almas edik. Osy «qazaq­stan­dyq ǵajaıyp­tyń» avtory, ta­laı­larǵa ýaqyttan tym oza shapqan asy­ǵys pa­ıymdar bolyp kó­ringen ıdeıalardy búgingi tolaǵaı nátı­je­lermen qysqa merzimde dáıektep úl­ger­gen Prezıdent ultty zamanǵa saı rýhtandyrýdyń orasan zor strategııalyq máni bar ekenin tereńnen oılaǵan edi. Bul baǵyttaǵy qadamdar bir sátke de tolastamaýyn da qarastyrdy. Fılosof O.Shpengler aıt­qan­daı, ulttyń rýhyn kóterý belgili bir ýaqyt aǵymyna ǵana tıesili emes, ol – sheksiz oryndala beretin paryz. Al ulttyq rýh ótip ketken tarıhtaǵy erlikterdi kúni-túni dáripteý­men asqaq­tamaıdy, oǵan jańa mazmun men murat taýyp berý qajet. Biz qazaqqa ǵalamǵa olja saldyrǵan, búgingi qııaldaǵyny kúni erteń aldyr­ǵan jahandyq deńgeıdegi qaıratker usy­nyp otyrǵan sol murattardy qadir­ledik. Adam­­zatpen úndese órkendeý jolyn qur­mettedik. Álem «jaqsyda jattyq joq» dep jaǵalaı qushaq jaıatyn, barlyq jaǵy­nan tolysqan uly ultqa aınalý maqsatyn ardaqtadyq. Sondyqtan da, osyndaı shyń­­ǵa bastaýǵa birden-bir qabiletti tulǵa Nursultan Ábishulyn tańdadyq. * * * Sońǵy jyldary túrli batyl tú­ıin­derimen belgili bolyp júrgen fılosof ári saıasattanýshy Frensıs Fýkýıama álem­ge Eýropa men AQSh úlgi etip usy­nyp otyrǵan demokratııaǵa balama izdeýmen keledi. Ol ekonomıkalyq ja­ǵy­nan tabysty bola bastaǵan jarty­laı avtorı­tarly azııalyq júıege peıil beredi. Al demokratııa degenimiz, Fýkýıamadan bu­ryn ómir súr­gen áleýmet­tanýshy Rýdolf Its aıt­qandaı, belgili bir elge qo­laıly saıasat. Sol saıasatty grektiń baǵ­zy­daǵy ǵulama­lary halyqty jáne qudaı­dy rıza etý jolyndaǵy basqarý óneri degen. Qazaqstanda, táýelsizdik alǵanyna 20 jyl tolǵan respýblıkada osy óner­di, syny kóp, syry mol ónerdi, mem­le­kettiń taǵdyry táýeldi ónerdi Nursul­tan Ábishulyndaı sheber meńgergen qaı­ratker joq. Kerisinshe, saıasatty qara bazarǵa shyǵaryp júrgender barshylyq. Asylynda qoǵamdy ózgertemin deýshiler sol qoǵamdy quraıtyn halyqtyń múddesine saı ózi de ózgerýi kerek. Búgingi túrli nıettegi «saıasatshylar» ulttyń túpki muratyn emes, bir kúndik tutynýshylyq qanaǵatyn kóbirek kúıt­teıdi. Bardy qyldaı bólip berý, joqty qas-qaǵymda taýyp berý. Álde bilmestikten, bálkim bile tura, surapyl demokratııa seldetip qoıa berse deıdi. Saıasattanýshy Iý.Solozobov osy ásire demokrattardyń elge uranyn «Árbir ot­basyǵa bir-bir kottedjden jáne «Mersedesten» nemese bir kespe sorpadan degen taqyryptaǵy popýlıstik qıqýlar», deıdi. Taýyp aıtqan. Eger biz sol qyzba saıasat­shylardyń góı-góıi­men ulttyq qordy jan basyna taratyp bersek, álemdi álsirete jazdaǵan daǵda­rys­ta turalaıtyn edik. Olar usyn­ǵan­daı, sypyra saılaýdyń so­ńy­nan ketsek, túrli joldarmen túrli bılikke jetken, «bas-basyna bı bolǵan óń­keı qıqym» eldiń qutyn qashyrar edi. Kúrekti tanymaıtyn adamnyń yr­zy­ǵyn kúrekpen taýyp júrgen halyq­tyń júregin tanýy neǵaıbyl. О́mir súr­meı jatyp ómir týraly aqyl aıtýǵa bol­maı­dy. Nursultan Ábishuly kúrek­pen eseı­di, bilekpen shyńdaldy, mań­daı terdiń qunyn, qarapaıym jurttyń muraty men muńyn uǵyp erjetti. Oǵan jaǵalaı eldiń qarabaıyr ómiri de, ti­lek-talaby da, qa­na­ǵaty men shapaǵaty da, alys-jaqyn ar­many da málim. Ulty­nyń rýhynan ja­ral­­dy, ult taǵylymynan nárlengen aqyl-parasat bolyp halqyna qaıta ta­ral­dy. Son­dyqtan da, el árkez Prezıdentti, kúsh­ti prezıdenttik bılikti tań­dady. Al Prezıdent halyqty órken­de­tý jolynda ásire uranshylyqty emes, tarıhı saraptalǵan, qazirgi zaman talaptary­men kómkerilgen, búgingi saıasat erteńgi ustanymdardan adasyp qalmaıtyn, jarq etip janyp, jalp etip sónbeıtin sara joldy qalady. Batys­tyń tehnologııalyq jáne demokra­tııa­lyq úlgileri qazaqstan­dyq dástúr­ler­men sýarylǵan ıdeologııa­ny týdyrdy. Saıası salmaǵy aıqyn, qazaqstandyq demokratııanyń mazmuny ispetti bul ıdeo­logııany jalań ulttyq nemese taza ba­tystyq ólshemdermen tarazylaýǵa bol­maıtyny anyq. Al bizde munyń ekeýi de áredikte qara tanytyp jatady. Nur­sultan Ábishuly mundaı baǵytta­ǵy­lar­dy jıyrma jyl boıy sabyrmen aqı­qatqa shaqyryp keledi. Alǵashqylarǵa ult­tyq máselelerdi sheshýde ámbebap tá­sil bol­maı­tynyn túsindire otyryp: «Biz dás­túr­likti tý etken qoǵamnan qa­zir­gi zamanǵy qoǵamǵa bet burdyq. Sol sebepti, biz úshin ártúrli mádenıet­ter­diń ózara qaqtyǵy­syna jol bermeı, ulttyq dás­túr­ler men modernıza­sııa­lyq qaǵıdalar­dyń úılesim tabýyn qamtamasyz etýdiń mańyzy zor», dep túpqazyq baǵytty aıqyndap ta berdi. Al Qazaqstannyń ba­tys­tyq úlgilerdi sol kúıinde qabyldaı almaıtynyn, kerisinshe, damyǵan álemge qazaqstandyq múdde arqyly ený mańyz­dy ekenin búginde dáleldep jatýdyń qajeti joq. Prezıdent órkendi dúnıege kirige júrip, ǵalamǵa ózimizdi qurmetteı­tini­mizdi, múddelerimiz ben ıdealdary­myz­dy qadirleıtinimizdi, saıası-ekonomı­kalyq qatynastarda muny jete eskeretinimizdi uqtyrýmen keledi, solaı jasalyp ta otyr. Otanyńa qurmet – sol otanǵa jaqsylyq syılaǵan tulǵaǵa qurmet. Eldi órge ozdyrǵan adamdy qadirleý arqyly ózińdi qadirleısiń, óıtkeni, ol halyqty kórkeıte júrip, sol halyqtyń bir bólshegi saǵan da qyzmet etedi. Nursultan Ábishulynyń júrek jy­lýyn ár qazaqstandyq sezedi. Kemeń­gerligine qarapaıymdylyǵy, qııadan shalar qalyń oıyna ornyn taýyp aıtar ádemi ázili jarasqan, úlkenge izeti, kishige iltıfaty daıyn tulǵa halqymen baıaǵyda astasyp ketken. «Rýhqa da, tirige de bar janymen berilip qyzmet kórsetetin mundaı halyq: er minezdi, aq kóńildi, qoly ashyq halyq dúnıe júzinen tabyla qoıar ma eken?! – deıdi Elbasy. Týǵan halqyn, ulan-ǵaıyr qazaq dalasynyń ıesi – qalyń elin búkil bitim-bolmysymen qulaı súıgen, sol baı­taqtyń kıesine aınalǵan Nursul­tan Ábishulyndaı qaıratker de týa bermes. Elin qaırap asyl etken, jigerin jasyn etken sol zańǵardyń qadirin bilý – ulttyq paryz. Biz halyq pen Prezıdenttiń qaýyrt ta jarqyn jyldarda ornyqqan ózara senimin qasterledik. Darhan eldiń Ult Kóshbasshysyna arnalǵan erekshe qurmetin qadirledik. Sondyqtan da, máńgilik eldiń dáýirlik tulǵasyn – Nursultan Ábishulyn qoldadyq. Aldan SMAIYL, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty.