Qazaqstan - beıbitshilik pen turaqtylyq toraby

Onyń ústine Qazaqstan beıbit­shi­likti kóksegen taraptardyń bas qosyp, mámilege keletin ortalyǵyna aınaldy. Elimizdiń bitimgerlik mıssııasy biraz jyldan beri Aýǵanstannyń ishki-syrtqy jaǵdaıyn da qamtyp, atalǵan elden taralýy yqtımal lańkestik, esirtki saýdasynyń aldyn alýǵa úles qosýda. Aýǵanstandy qalpyna keltirý maqsatyndaǵy gýmanıtarlyq kómegimizdi aıtpaǵanda, halyqaralyq qoǵamdastyqtardyń júgin el shekarasy arqyly ótkizý – saýapty hám jaýapty is. Al jýyrda ratı­fı­kasııalanǵan «Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy Aýǵanstannyń turaqtylyǵy jáne qaıta qalpyna keltirýge AQSh-tyń qatysýyna baılanysty Qazaqstan aýmaǵy arqyly arnaıy júktiń kommersııalyq temirjol tranzıtin qamtamasyz etý týraly» qujat ta osy múddeni kózdeıdi.

Soltústik torabynyń maqsaty anyq

Bul jónindegi bastapqy kelisim qos memleket arasynda 2010 jyly qa­byl­da­nyp, strategııalyq tasymaldar qam­ta­masyz etilgen edi.

Atalǵan joba Aýǵanstandaǵy AQSh jáne NATO áskerlerin jabdyqtaý maq­satynda tasymaldanatyn júktiń Pákistan arqyly ótetin negizgi baǵy­tyn­­daǵy sol kezdegi qıyndyqtarǵa oraı balamaly joly retinde iske asy­ryl­ǵan bolatyn.

Kúni keshege deıin kelisimniń bas­tap­­qy jobasy boıynsha arnaıy júk­­tiń Elek-Jaısań jáne Saryaǵash-Keles, Beıneý-Qaraqalpaqstan arqyly О́zbekstanǵa jáne odan ári qaraıǵy tran­zıti qamtamasyz etildi. Bul dań­ǵyl dáliz óziniń startegııalyq mańyz­dy­lyǵy men mánine baılanysty Sol­tús­tik taratý toraby degen ataýǵa ıe bol­dy.

Alaıda 2015 jyly Reseı Federa­sııa­synyń úkimeti Aýǵanstanǵa jet­ki­zilip jatqan qarý men áskerı teh­nı­kanyń Reseı aýmaǵyndaǵy tranzıtin toq­tatyp tastady. Bul is júzinde Sol­tús­tik taratý torabynyń ta­rat­y­lýy­na sebep boldy.

Osy kelispeýshilikke oraı amerı­ka­lyq tarap Qazaqstanǵa qaıta shy­ǵyp, to­raptyń jumysyn jandandyrý maq­satynda Soltústik taratý tora­by­nyń jumysyn qamtamasyz etý maq­satynda burynǵy kelisimge Aq­taý jáne Quryq porttaryn engi­zý­di usy­ndy. Ol arnaıy júkterdi Ázer­baı­jan­nan Kaspıı teńizi arqy­ly Qazaq­stanǵa jáne odan ári temir­ jol­men bel­g­i­lengen beketter arqyly О́zbek­stan­ǵa jáne Aýǵanstanǵa jetkizýge múm­kindik beretin edi.

Bul dáliz bizder úshin de, amerı­ka­­lyqtar úshin de strategııalyq ma­ńy­zy joǵary joba bolyp qala bere­di. Máselen, Elbasy Nursultan Nazar­baevqa kezinde Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna oraı AQSh halqy atynan quttyqtaýyn jet­kizgen Amerıkanyń sol kezdegi pre­zıdenti Barak Obama da «Qazaqstan Aýǵan­standaǵy áskerı opera­sııa­larǵa qol­­d­aý kórsetý úshin Sol­tústik ta­ra­tý jelisinde mańyzdy ról at­qa­ra­dy. Men Úkimetterińizdiń biz­­diń soldat­tarymyzdy jaqsy qor­ǵaý­dy jáne Aýǵanstandaǵy uzaq mer­zim­di qaýipsizdik perspektıvalaryn qam­ta­masyz etýge kómektesetin doń­ǵa­laq­ty brondalǵan mashınalar men eki­­jaqty tranzıt týraly kelisimdi qý­at­taǵany úshin Sizge alǵys bildirgim kele­di. Sizdiń kólik ınfraqurylymyn jaq­sartý men jas aýǵandyqtardy kási­bı oqytýǵa qoldaý jasaýyńyz Aýǵan­stan­nyń damýy úshin nyǵaıtýshy kúsh bol­maq», degen lebizin bildirgen bola­tyn.

Múddeler toǵysatyn másele

Ústimizdegi jyldyń qańtar aıyn­da Elbasynyń Amerıka Qurama Shtat­ta­ryna resmı sapary barysynda mem­leketter basshylary Qazaqstan-Ame­rı­ka qarym-qatynastaryn aýqym­dy strategııalyq áriptestik deńgeıine kó­terý jónindegi birlesken málimdeme qa­byldaǵany belgili. Bul sapary aıasynda kelisimderdiń biri retinde ún­­des­tik tapqan ortaq ustanym men múdde Aýǵanstanǵa baılanysty boldy. Árıne atalǵan eldegi ahýaldy turaq­tan­dyrý – AQSh Prezıdenti Donald Tramptyń syrtqy saıasatta basymdyq berip otyrǵan salasy.

Al Qazaqstan úshin Aýǵanstandaǵy jaǵ­daı tipti etene jaqyn. Basynan so­ǵys bulty ketpeı qoıǵan bul memle­ketten bastaýyn alatyn esirtki bız­­nesi, dinı ekstremızm, lańkestik qyl­mys­tary aldymen qurlyqtaǵy kór­shi­lerge salmaq bolatyny daýsyz. Al Aýǵanstandaǵy turaqtylyq biz­diń eldiń syrtqy qaterin de azaıta túse­di. Pýshtýndardyń turaqtylyǵy men beıbit ómirine sondyqtan da múd­delimiz.

Qazirgi ýaqytta Qazaqstan tarapynan Aýǵanstanǵa gýmanıtarlyq kó­mek kórsetilip, mektep, aýrýhanalar men kópirler qurylysy qarjy­lan­dyrylýda. Elimizdiń joǵary oqý oryn­darynda 1000 aýǵandyq jasty oqy­typ shyǵarý da basty jobalardyń biri. Olardyń bilim alýy úshin elimiz 50 mln AQSh dollaryn bólip otyr.

Joǵaryda atalǵan Vashıngtondaǵy kezdesý barysynda óńirlik qaýipsizdikti qam­tamasyz etýdegi yntymaqtastyq jo­ǵary baǵalanyp, ıgi isterdi odan ári nyǵaıtý máselesi boıynsha ýaǵda­las­tyqtarǵa qol jetkizilgen bolatyn.

Ortalyq Azııanyń tranzıttik áleýetin arttyrady

Torap boıynsha tranzıt tólemderi halyqaralyq taýarlardy tasymaldaý tarıfteri boıynsha júzege asyrylady. Onyń qyzmeti Aýǵanstandaǵy beı­bit­shilik pen turaqtylyq ornatý­dy qalaıtyn el retinde Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń ulttyq múddelerine to­l­yqtaı saı keledi. Múddeniń sáıkes­ti­gin joǵaryda aıttyq, al paıdasy she?

Mamandardyń pikirinshe, Soltústik taratý toraby Ortalyq Azııa tran­zıt­tik kólik júıesin damytýǵa jaǵym­dy áse­rin tıgizedi, ári elimizdiń logıs­tı­ka­lyq ınfraqurylymyn damytýdy jal­ǵastyrýǵa múmkindik beredi.

Onyń ústine Sırııadan bas saýǵa­la­ǵan sodyrlardyń jınaqtalatyn orny Aýǵanstan bolýy múmkin degen joramaldar da joq emes. Demek, jer­gilikti halyqtyń kóretin qııamet alda bolýy da yqtımal. Onyń ústine Birik­ken Ulttar Uıymynyń ózi Aýǵan­stan­da­ǵy jaǵdaıǵa kóńil bólýge qulyqty emes bolatyn. Al jyl basynda atal­ǵan uıymnyń Qaýipsizdik Keńesi tór­aǵa­lyǵyn atqarǵan Qazaqstan aldymen álemdik qaýymdastyq nazaryn osy máselege aýdardy. Qazaqstan tarapy Aýǵan jerine 2011 jyldan beri at izin salmaǵan Qaýipsizdik Keńesiniń 11 memleketiniń ókilderinen quralǵan de­legasııanyń Aýǵanstanǵa barýyna bastamashy bolyp, halyqaralyq sa­rap­shylardyń jaǵdaıdy óz kózderimen kórýine yqpal etti. Qazaq e­liniń bul bast­amasy Aýǵanstandaǵy turaqtylyqty qam­tamasyz etýge baǵyttalǵan batyl ári mańyzdy qadam edi. Negizgi jumys­tar munymen shektelmeı, Aýǵanstanǵa gý­­manı­tarlyq kómek kórsetý máse­le­le­rin Qaýipsizdik Keńesiniń kún tár­tibine engizip qoıdy.

Senattyń Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshe­si Nurjan Nursıpatovtyń piki­rinshe, Qazaqstan tarapy halyqaralyq qaý­ymdastyqtyń jaýapty múshesi retin­d­e lańkestik, dinı ekstremızm já­ne esirtki saýdasy túrindegi jańa qater­ler men qaýipterge beıjaı qa­ra­maıdy. «Júkterdi Aýǵanstanǵa atal­ǵan jol arqyly jetkizip otyrý tranzıttik áleýetimizdi, sondaı-aq Ortalyq Azııa elderi arasynda saý­da-ekonomıkalyq yntymaqty jań­ǵyr­týǵa jáne Aýǵanstandaǵy jal­py jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa oń áser etedi degen pikirdemin. Bul Pre­zı­den­timizdiń Ortalyq Azııadaǵy eko­no­­mıkalyq ıntegrasııany nyǵaıtý bas­­tamasyna sáıkes keledi. Torapty ke­ńeıtýge bizdiń qatysýymyzdy óńir­de­gi beıbitshilikti, turaqtylyqty jáne ór­kendetýdi qamtamsyz etý jónindegi halyqaralyq is qımyldardy qoldaýǵa elimizdiń qosqan naqty úlesi retinde qarastyrǵan jón» dep atap ótti senator.

Jalpy, Aýǵanstan tarapy Qazaq­stan­­men saıası, áleýmettik-ekono­mı­ka­lyq baılanystarǵa qashanda joǵa­ry mán berip keledi. Atap aıtqanda, eki­­jaqty yntymaqtastyqty odan ári da­­mytýdyń ózekti máseleleri, onyń ishinde saýda-sattyq, Qazaqstannyń asty­ǵyn, Aýǵanstannyń kókónisi men je­mis-jıdegin eki jaqqa tasymaldaý, temir jol tasymalyn damytý, eki el arasyndaǵy taýar aınalymynyń kóle­min ulǵaıtý kún tártibinen túsken emes.

Serik ÁBDIBEK,

«Egemen Qazaqstan»