Ulttyq operanyń belesti shaǵy

Aldymen, «Appaq esimdi qyp­shaq arýy kim?» degen suraqqa jaýap izdesek, tarıhtaǵy izi ortaǵasyrlyq parsy tildes ádebıettiń kórnekti ókili Nızamı Gánjaýıdiń (1141–1203) ómir súrgen dáýirine alyp barady. Zertteýshilerdiń derekterinde shyǵys ádebıetindegi mahabbat, adamgershilik, danalyq, bılik máselelerin kórkemdik turǵydan tereń beıneleýimen erekshelengen Nızamıdiń qypshaq qyzy Appaqqa (Afaqqa) ǵashyq bolyp, oǵan úılengeni, Appaq qaıtys bolǵannan keıin óz shyǵarmalaryn arnaǵany aıtylady.

Shyǵys poezııasynyń kórnekti ókili týraly shyǵarmalar qazaq ádebıetinde de bar. Solardyń ishinde Qalıhan Bekhojın «Áppaq-namá» (1974) lıro-epıkalyq das­­tanyn jazsa, jazýshy-dramatýrg Ǵabıt Músirepovtiń «Qypshaq qyzy Appaq» (1982) atty dramalyq-poemasy da osy dastannyń negizinde jazylǵan. «Uly aqyn Nızamı, qazaq qyzy Appaq» atty kirispe bóliminde jazýshy: «Appaq ańyzdan týǵan beıne emes, ómirde bolǵan. Nızamı jasaǵan asa kórnekti áıel beınelerine negiz bolǵan qazaq qyzy. Qazaqtyń osyndaı dana qyzyna aq mramordan qandaı bıik eskertkish ornatsań da bolatyn erekshe týǵan bir aıaýly jan – elinin rýhy, estiligi, sulýlyǵy, erligi. Meniń jazǵanym osyndaı bir belgi bolyp qala alsa degen úmitpen, senimmen», dep bolashaq urpaqqa amanat artqan eken. Avtor Serikjan Ábdinurovtyń aıtýynsha, bul shyǵarmaǵa degen qyzyǵýshylyq 2010 jyldan bastalǵan. Sol jyly belgili kompozıtor Erkeǵalı Rahmadıev oǵan Ǵabańnyń (Ǵabıt Músirepovtiń) «Appaq» esimdi arý týraly jazǵan má­tini bar ekenin aıtady. Kezinde túrli jaǵdaılarǵa baılanysty óziniń jazýǵa ýaqyty bolmaǵandyqtan, aǵa mýzykant atalǵan týyndyny jas kompozıtor Serikjanǵa amanattap ketken eken.

Opera Ǵ.Músirepovtiń dramalyq poe­masy negizinde jazylǵanymen, sahnaǵa daıyndyq kezeńinde eleýli ózgeristerge ushyraǵan. Tileýǵazy Beısembektiń lıbrettosy men avtorlardyń mýzy­kalyq dramatýrgııany qatań usta­nýy týyndynyń sapasyn arttyra tústi. Sıýjet jelisi keıipkerlerdiń qaqty­ǵystarymen, olardyń minezin ashatyn dramalyq sahnalarmen, dala men qala mádenıetiniń erekshelikterimen, sondaı-aq baı mýzykaly-ıntonasııalyq boıaýmen baıytylǵan. Rejısser engizgen tolyqtyrýlar qoıylymnyń mazmuny men kórkemdik tutastyǵyna jańasha ún men epıkalyq keńdik berdi. Nátıjesinde, shyǵarma búgingi kúnniń ózekti máselesi – soǵysqa qarsy turýǵa shaqyratyn mańyzy zor sahnalyq týyndy bolyp shyqqan.

Belgili opera rejısseri Mıhaıl Pandjavıdze 2 bólim, 9 kórinisten turatyn aýqymdy spektakldi álemdik «Grand opera» úlgisinde sahnalady. Atalǵan baǵyttyń basty ereksheligi – tarıhı-qaharmandyq taqyryptar, kóp aktili qurylym, hor men orkestrdiń keń aýqymda qoldanylýy jáne sahnanyń saltanatty bezendirilýi. Serikjan men Álibı Ábdinurovtardyń kompozıtorlyq izdenisi opera partıtýrasynyń ár betinen baıqalady. Ulttyq boıaýy qanyq, áýezdi mýzykalyq bólimderde qypshaq dalasynyń tynysy, kóshpendilerdiń jigerli yrǵaǵy men turmystyq áýenderi klassıkalyq arııa, dýet, hor, orkestrlik únmen astasyp jatyr. Uly dalanyń batyrlyq pen náziktikti, erkindik pen shynaıylyqty ushtastyrǵan mýzykalyq beınesi operanyń alǵashqy bóliminde-aq ata-babalarymyzdyń bitim-bolmysyn barynsha aıshyqtap tur.

Operanyń úshten eki bóligi Derbent bıleýshisi Muzaffar hannyń saraıy men Nızamıdiń úıinde ótedi. Bul kórinisterde shyǵys mýzykasyna, sonyń ishinde ázerbaıjan halqynyń ulttyq murasy – muǵamnyń yrǵaqtyq-ıntonasııalyq erekshelikterine negizdelgen sahnalarǵa aıryqsha mán berilgen. Osylaısha, biz otandyq opera janrynda týystas túrki áleminiń ajyramas bóligi sanalatyn ázerbaıjan halqynyń mýzykalyq murasy keń kólemde qamtylǵan jarqyn úlgini kóremiz.

Qoıýshy dırıjer Erbolat Ahmedııarov opera partıtýrasyndaǵy avtorlyq ıdeıany tolyqtaı ashyp, qoıylymnyń barlyq komponentin shashaý shyǵarmaı biriktire aldy. Onyń jetekshiligimen orkestr jańa operanyń baı dybystyq palıtrasyn tyńdarmanǵa óte tartymdy jetkizdi. Operanyń basty ereksheligi – klassıkalyq aspaptarmen birge qylqobyz, Appaqtyń ishki sezimin jetkizetin dombyra, Nızamıdiń beınesin aıshyqtaǵan ázerbaıjannyń ulttyq tar aspabynyń qoldanylýynda. Saltanatty sherý kórinisterindegi kernaı, egıpet kerneıleri men klavesınniń úni de ózara úılesim taýyp, shyǵarmanyń ulttyq kolorıtin baıytyp, keıipkerlerdiń jan dúnıesin jan-jaqty qyrynan sheber ashady.

Operada hor ujymynyń atqaratyn róli óte joǵary. Kompozıtorlar bas­ty sahnalarda hordy ártúrli quramda qoldanyp, shyǵarmanyń kórkemdik boıaýyn qanyqtyra túsken. Hor ártis­teriniń oryndaýshylyq deńgeıi men mızanssenalardaǵy belsendiligi joǵary kásibılikti kórsetedi. Altynǵalym Ahme­tova jetekshilik etetin balalar hory da qoıylymnyń tolyqqandy múshesi retinde kórindi. «Balaýsa» ujymnyń kúmisteı syńǵyrlaǵan daýysy men taza ıntonasııa­sy spektaklge erekshe reńk berip, onyń ajyramas bóligine aınaldy. Mundaı kúrdeli týyndyda balalar horynyń múmkindigin sheber úılestirý – aǵaıyndy Ábdinurovtardyń ózindik kompozıtorlyq qoltańbasy men baı tájirıbesiniń jemisi.

Spektakldiń qoıýshy horeografy Aıbar Toqtardyń da eńbegin erekshe atap ótken jón. Bul qoıylymda bı óneri hormen birge kópshilik sahnalardyń mazmunyn baıytýda úlken ról atqarǵan. Horeograf spektakldiń balettik sheshiminde dala men qala mádenıetine tán qımyl-qozǵalys erekshelikterin dál bere bilgen. Mysaly, alǵashqy kórinistegi qypshaqtardyń merekelik sáti qyzdar men jigitter tobynyń jigerli de qyzýqandy qımyl-áreketterine qurylyp, ózindik órnegimen kórinse, Derbent ámirshisiniń saraıyndaǵy bıdiń tabıǵaty múldem bólek. Mundaǵy qyzdar tobynyń oryndaýyndaǵy náziktik pen myń buralǵan ásem qozǵalystar shyǵys­tyq plas­tıka estetıkasymen kómke­ril­gen.

Sahnalyq keńistikti bezendirý, kos­tıýmder men dekorasııalardy ázirleý­de qoıylym sýretshileri Sofıa Tasma­ǵanbetova men Pavel Dragýnovtyń eńbegi zor. Olar qypshaq jáne derbent áskerleriniń qarý-jaraqtaryn, kópshilik sahnadaǵy toptar (balalar, tutqyndar, hor, bıshiler, saraı ónerpazdary) men basty keıipkerlerdiń kórkem beınesin sátti somdap shyqty. Rejısser sahnaǵa bes jylqy, eki túıe men arbalardy tıimdi aralastyryp, shynaıy atmosfera qalyptastyrǵan. Al segizinshi kórinistegi kemeniń asaý daýylmen arpalysqan sáti vızýaldy turǵydan óte áserli shyqqan. Osy tusta spektakldiń jaryq boıynsha sýretshisi Sergeı Shevchenko men beıneart kontenti boıynsha sýretshisi Pavel Sývorovtyń da jumysyn aıryqsha atap ótken oryndy.

Appaq partııasyn eki tusaýkeser keshte teatrdyń jetekshi ánshileri Bıbigúl Januzaq pen Ulpan Áýbákirovalar bar sheberlikterin salyp oryndady. Oryndaýshylar partııany daıyndaýda jaýapkershilikpen kásibı daıyndalǵany anyq kórinedi. Appaqtyń buǵaýlanyp temir torǵa toǵytylyp alańǵa alyp shyǵýy, basynǵan ámirshini sabasyna túsiretin áreketterinde batyl minezimen aınalasyn jasqaı alǵan batyr qyzdyń keıpin kóremiz. Operadaǵy oqıǵa jelisiniń jyldam oryn aýysýyna baılanysty qypshaq qyzynyń obrazyn jasaýdaǵy psıho-fızıkalyq ózgeristerdi ońtaıly ári nanymdy berý de ońaıǵa túspegen sekildi. Appaq partııasynyń mýzykalyq kelbetin san qyrynan ashýǵa umtylǵan teatrdyń talantty ánshileriniń somdaýynda aqboz atpen sahnaǵa atoılap shyǵatyn aqyldy, batyr, qaıratker, súıikti jar Appaqtyń beınesi kórermen jadynda jattalyp qaldy. Dańǵaz han partııasyn oryndaǵan Talǵat Ǵaleev te óz keıipkeriniń batyrlyǵyn, el bolashaǵyna degen alańdaýshylyǵyn sátti jetkizdi. Ol qyzyna eki el arasyndaǵy soǵysty toqtatyp, Deshti Qypshaq dalasynda beıbit ómir ornatýdy amanattaǵan danagóı ákeniń, parasatty hannyń tulǵasyn sátti asha bildi.

Nızamı Gánjaýı partııasyn oryndaǵan teatr ánishisi Jan Tapın keıipkerdiń ishki bolmysyn ashýǵa mán bergen. Muzaffar ámirshiniń saraıynda saraı aqynynyń keıpin salmaqty, jınaqy sahnalyq áreketimen jetkizgen ánshiniń daýys dıapazony kúrdeli jazylǵan vokaldyq partııany jetik meńgergen. Aqyn men Appaq arasyndaǵy órbıtin tanysý, bilisý, úlken mahabbatqa ulasatyn sahnada kórinisten-kóriniske ánshi óz keıipkeriniń ósý jolyn júıeli somdaýǵa kúsh saldy. Appaqtyń el men eldi bitistirý maqsatynda atqa mingen azamattardy sabyrǵa shaqyryp, qandy soǵysty boldyrmaýǵa baǵyttalǵan qadamyn Nızamı de barynsha qoldaıdy. Osylaısha, ekeýi beıbitshilik elshisi bolyp, birge alys saparǵa shyǵady. Sol sekildi ánshi Evgenıı Chaınıkov oryndaǵan ámirshi Muzaffardyń beınesi – óte kúrdeli ári qarama-qaıshylyqqa toly. Ol alǵashqyda kórseqyzar, qyzyqshylyqtan jalyqqan bıleýshi retinde kórinedi. Bılik pen mansapty bárinen bıik qoıyp, óz jary Mehrıbandy baǵalamaǵan ámirshiniń óz qateligin kesh túsinip, barmaq tisteı ókinetin ishki dramasy ánshi oryndaýynda óte nanymdy kórindi. Al Tatıana Vısınskaıanyń keıipteýindegi Mehrıban beınesi Appaqtyń kelýimen saraı ómirine eleýli ózgeris engenin kórsetetin, tutqyn qyzǵa aýǵan ámirshiniń kóńilin ózine qaıtarýǵa umtylǵan, mahabbaty men qyzǵanyshy qatar júretin, sol jolda eshteńeden taıynbaıtyn qarama-qaıshylyqqa toly, sezim ıirimderimen arpalysqan beımaza jan sıpatynda kórinis tapty. Aktrısa óziniń partııasyn bar oryndaýshylyq sheberiligin salyp vokaldyq jelisin nanymdy oryndap shyqty.

Operadaǵy oqıǵanyń damýyna áser etip, dramalyq qaqtyǵystardy damytatyn ánshi Talǵat Musabaev oryndaǵan áskerbasy Sharaftyń partııasy – ishki qarama-qaıshylyǵy mol jaǵymsyz keıipkerdiń biri. Sharaftyń joryqtan oralýy, onyń áskerı arba ústindegi aıbyndy turysy men júrisi, sondaı-aq jeńilgen tutqyndardy, soǵys oljalary men jaý týyn ámirshiniń aıaǵynyń astyna tastaıtyn sahnasy keıipkerdiń ózine senimi zor qolbasshy ekenin óte áserli kórsetti.

Sonymen qatar spektaklde ózindik tyń mýzykalyq bólikterimen kórermendi tánti etken birneshe utymdy sahnalyq nomerler bar. Ol – ekinshi kóriniste jeńimpazdardyń toıbastarynda ánshi Talǵat Allabirinov quıqyljyta oryn­daǵan sarbazdyń jeldirmesi. Kez kelgen shyǵys ámirshisiniń saraıynda kezdesetin keıipkerlerdi beınelegen ánshiler –  Álıhan Zeınolla, Beıimbet Tańaryqov, Sultan Baqytjannyń oryndaýyndaǵy saıqymazaqtar trıosynyń kıimderi men túr-sıpattary da óte kelisti. Úsh daýysty fýgaǵa negizdelgen bul sahna óziniń jyldam, kóńildi yrǵaǵymen erekshelenedi. Kelesi bir nazar aýdararlyq tus – Mehrı­bannyń jatyn bólmesindegi qos saraı qyzmetshisiniń lırıkalyq dýeti. Ony tabıǵaty sırek kezdesetin kontrtenor daýys ıeleri Pavel Kım men Dıas Omar joǵary deńgeıde oryndap shyqty. Jalpy, operada budan basqa da kórermendi tánti etetin sátti mýzykalyq bólikter óte kóp.

Qoıylymnyń mýzykalyq jetekshisi, Qazaqstannyń halyq ártisi Abzal Muhıtdınniń aıtýynsha, spektakldi qoıýǵa teatrdyń barlyq shyǵarmashylyq toby bir kisideı jumyla atsalysqan. Jalpy, sahnaǵa arnalǵan mundaı kúrdeli, sıntetıkalyq janrdaǵy opera, balet, drama spektaklderi tek kompozıtor nemese lıbretto avtorynyń ǵana emes, tutastaı shyǵarmashylyq toptyń uıymshyl ujymdyq jumysynan týyndaǵanyn kóre­­miz. Kelesi jańa jobalar da osylaı jasal­sa, qazaq ulttyq operasynyń baǵy janaryna senim mol.

Aǵaıyndy Serikjan men Álibı Ábdinurovtardyń «Astana Opera» sahnasynda kórermenge jol tartqan «Qypshaq qyzy Appaq» operasynyń álemdik tusaý­ke­seri — otandyq kompozıtorlyq mektep pen ulttyq opera óneriniń sátti úndestigin kórsetken aıtýly oqıǵaǵa aınaldy. Teatr ujymynyń ulttyq mádenıetti órkendetýge baǵyttalǵan jańa jobalaryn joǵary baǵalaımyz. Aldaǵy ýaqytta da ónersúıer qaýym osyndaı tyń ári mazmundy týyndylarmen qaýysha beredi dep senemiz.

Amankeldi MUQAN,

M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty teatr jáne kıno

bóliminiń meńgerýshi, teatrtanýshy